Fiilde Çatı: Öznesine ve Nesnesine Göre Fiiller

“Öğrenci soruyu çözdü.” ve “Soru çözüldü.” cümleleri aynı eylemi anlatır; ancak bu eylemin cümlede sunuluş biçimi farklıdır. İlk cümlede işi yapan kişi açıkça belliyken ikinci cümlede işi yapan belirtilmemiş, eylemden etkilenen unsur öne çıkarılmıştır. Fiilde çatı, fiilin cümlede özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi inceleyen dil bilgisi konusudur.

Bir fiilin çatısını belirlemek için yalnızca aldığı eke bakmak yeterli değildir. Önce yüklem bulunmalı, ardından işi yapanın kim olduğu ve fiilin nesne alıp alamadığı araştırılmalıdır. Çünkü aynı ek her sözcükte aynı görevi üstlenmeyebilir; bir fiil de öznesine ve nesnesine göre iki ayrı özellik taşıyabilir.

Bu yazıda fiilde çatının temel mantığı, çatı türlerini ayırt etme yöntemleri ve cümlelerin hangi sırayla çözümlenmesi gerektiği ele alınmaktadır.

İçindekiler

1. Fiilde Çatı Nedir?
2. Fiilde Çatı Neye Göre Belirlenir?
3. Fiilde Çatının Özellikleri
4. Fiilde Çatı Nasıl Bulunur?
5. Öznesine Göre Fiiller
6. Etken Fiil
7. Edilgen Fiil
8. Dönüşlü Fiil
9. İşteş Fiil
10. Nesnesine Göre Fiiller
11. Geçişli Fiil
12. Geçişsiz Fiil
13. Oldurgan Fiil
14. Ettirgen Fiil
15. Bir Fiil Birden Fazla Çatı Özelliği Taşıyabilir mi?
16. Çatı Ekleri Her Zaman Çatı Anlamı Oluşturur mu?
17. İsim Cümlelerinde ve Fiilimsilerde Çatı
18. Fiilde Çatıda En Çok Karıştırılan Yapılar
19. Fiilde Çatı Çözümleme Örnekleri
20. TYT Türkçe’de Fiilde Çatı
21. Sık Yapılan Hatalar
22. Fiilde Çatı Konu Özeti
23. Açıklamalı Mini Test
24. Sık Sorulan Sorular
25. Sonuç

1. Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, yüklem görevindeki fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösteren dil bilgisi özelliğidir. Çatı incelemesinde iki temel soru üzerinde durulur:

• Eylemi kim yapmaktadır ve eylemden kim etkilenmektedir?
• Fiil bir nesne alabilir mi, alamaz mı veya işi başkasına yaptırma anlamı taşır mı?

İlk soru fiilin öznesine göre çatısını; ikinci soru ise nesnesine göre çatısını belirler. Bu nedenle çatı türleri tek bir düzlemde sıralanan bağımsız adlar değildir. Bir yüklem hem öznesine hem nesnesine göre ayrı ayrı değerlendirilebilir.

Ayşe pencereyi açtı.

“Açtı” fiilinde işi yapan gerçek özne “Ayşe”dir. Bu yönüyle fiil etkendir. “Neyi açtı?” sorusuna “pencereyi” cevabı verilebildiği için aynı fiil geçişlidir. Dolayısıyla “açtı” yüklemi etken ve geçişli özellik taşır.

Fiilde çatı, Fiiller konusunun cümle içindeki özne ve nesne ilişkisine odaklanan bölümüdür. İnceleme, fiilin zamanını veya dilek anlamını değil, eylemin cümlede kim tarafından ve hangi unsurlar üzerinde gerçekleştirildiğini açıklar.

2. Fiilde Çatı Neye Göre Belirlenir?

Çatı belirlenirken yüklemin biçimi kadar cümledeki anlamı da dikkate alınır. Bir ekin görülmesi önemli bir ipucu olabilir; ancak tek başına kesin sonuç vermez.

Örneğin “Çocuk yıkandı.” cümlesinde -n biçimi görülür. Fakat fiili yalnızca bu eke bakarak edilgen saymak doğru olmaz. Çocuk hem yıkanma işini yapar hem de bu işten etkilenir. Bu anlam ilişkisi, fiilin dönüşlü olduğunu gösterir.

3. Fiilde Çatının Özellikleri

Fiilde çatının başlıca özellikleri şunlardır:

• Çatı, yüklem görevindeki fiilin özne ve nesneyle ilişkisini inceler.
• İsim soylu yüklemlerde fiil çatısı aranmaz.
• Özneye göre ve nesneye göre olmak üzere iki temel yönden değerlendirilir.
• Bir fiil aynı anda öznesine göre bir, nesnesine göre başka bir özellik taşıyabilir.
• -l, -n, -ş, -t, -r ve -dır/-dir gibi biçimler çatı hakkında ipucu verebilir.
• Çatı yalnızca ek ezberiyle belirlenmez; kök, ek, cümlenin anlamı ve ögeler birlikte değerlendirilir.
• Bazı cümlelerde özne açıkça yazılmasa da yüklemdeki kişi ekinden anlaşılabilir.
• Edilgen cümlelerde işi yapan kişi belirtilmeyebilir; bazı edilgen cümlelerde sözde özne de bulunmayabilir.
• Fiilimsiler yüklem olmasalar bile fiil özelliklerini korudukları ölçüde çatı özelliği gösterebilir.

Bu özellikler, çatı incelemesinin yalnızca fiilin sonundaki seslere bakılarak yapılamayacağını gösterir.

4. Fiilde Çatı Nasıl Bulunur?

Bir cümlede fiilin çatısını belirlerken aşağıdaki sıra izlenebilir.

Yüklemi belirleyin

Önce cümlenin yüklemi bulunur. Yüklem isim soyluysa yüklemde fiil çatısı aranmaz. Yüklem çekimli bir fiilse incelemeye devam edilir. Çekimli Fiil, kip ve kişi anlamı kazanarak cümlede yargı bildiren fiildir.

Öğrenciler bahçede neşeliydi.

Bu cümlenin yüklemi “neşeliydi” sözcüğüdür ve isim soyludur. Bu nedenle yüklem için etken, edilgen, geçişli veya geçişsiz gibi çatı özellikleri belirlenmez.

Gerçek özneyi araştırın

Yükleme “kim?” veya “ne?” sorusu yöneltilir. Eylemi gerçekten yapan bir özne varsa fiil çoğunlukla etkendir. İşi yapan kişi belli değilse ya da eylemden etkilenen unsur özne görünümündeyse edilgenlik araştırılır.

Usta kapıyı onardı.

Onarma işini yapan “usta”dır. Gerçek özne bulunduğu için fiil etkendir.

Kapı kısa sürede onarıldı.

Onarma işini kimin yaptığı belirtilmemiştir. “Kapı” işi yapan değil, onarma eyleminden etkilenen sözde öznedir. Fiil edilgendir.

Özne ile eylem arasındaki anlamı inceleyin

Özne işi yaparken aynı zamanda işten etkileniyorsa dönüşlü; birden çok özne eylemi birlikte veya karşılıklı gerçekleştiriyorsa işteş yapı söz konusu olabilir.

Çocuk aynanın karşısında tarandı.

Çocuk tarama işini kendisine yöneltmiştir; fiil dönüşlüdür.

İki eski arkadaş istasyonda karşılaştı.

Karşılaşma eylemi karşılıklı gerçekleşmiştir; fiil işteştir.

Nesne alıp alamadığını kontrol edin

Fiile “ne, neyi, kimi?” soruları yöneltilir. Bu sorulardan birine cevap alınabiliyorsa fiil geçişli; alınamıyorsa geçişsizdir. Cümlede nesnenin açıkça bulunmaması, fiilin mutlaka geçişsiz olduğu anlamına gelmez.

Ece bütün notları okudu.

“Neyi okudu?” sorusunun cevabı “bütün notları”dır. Fiil geçişlidir.

Ece bütün gece çalıştı.

“Ne, neyi, kimi çalıştı?” soruları cevaplanamaz. Fiil geçişsizdir.

Fiilin ilk biçimiyle son biçimini karşılaştırın

Fiil bir ekle geçişsizken geçişli hâle gelmişse oldurganlık; zaten geçişliyken işi başka birine yaptırma anlamı kazanmışsa ettirgenlik araştırılır.

Çocuk uyudu. → Anne çocuğu uyuttu.

“Uyumak” geçişsiz, “uyutmak” ise nesne alabilen bir fiildir. Bu değişim oldurganlık oluşturur.

Boyacı evi boyadı. → Ev sahibi evi boyacıya boyattı.

“Boyamak” zaten geçişlidir. İkinci cümlede özne işi kendisi yapmamış, başkasına yaptırmıştır. Bu yapı ettirgendir.

5. Öznesine Göre Fiiller

Öznesine göre fiiller, eylemi yapan ile eylemden etkilenen unsur arasındaki ilişkiye göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırma [Öznesine Göre Fiiller] başlığında ayrıntılı olarak incelenir.

6. Etken Fiil

Gerçek öznenin yaptığı işi bildiren fiillere etken fiil denir. Etken cümlede işi yapan kişi veya varlık açıkça yazılabilir ya da yüklemdeki kişi ekinden anlaşılabilir.

Deniz raporu dikkatle inceledi.

İnceleme işini yapan “Deniz”dir. Bu nedenle “inceledi” fiili etkendir.

Akşam size uğrayacağım.

Özne cümlede sözcük olarak bulunmasa da “uğrayacağım” yüklemindeki birinci tekil kişi ekinden gizli öznenin “ben” olduğu anlaşılır. Fiil yine etkendir.

Etkenlik, fiilin mutlaka nesne alacağı anlamına gelmez. “Çocuk koştu.” cümlesindeki “koştu” fiili etken ama geçişsizdir. Etken yapıların farklı kullanımları [Etken Fiil] konusunda ele alınır.

7. Edilgen Fiil

İşi yapan gerçek öznenin belirtilmediği, eylemden etkilenen unsurun öne çıkarıldığı fiillere edilgen fiil denir. Edilgenlik genellikle fiil kök veya gövdesine getirilen -l ya da -n ekleriyle kurulur.

Görevli salonu temizledi.

Bu cümlede temizleme işini yapan “görevli”dir; fiil etkendir.

Salon kısa sürede temizlendi.

İkinci cümlede işi yapan belirtilmemiştir. “Salon” temizleme işini gerçekleştiren değil, bu işten etkilenen sözde öznedir. Fiil edilgendir.

Her edilgen cümlede sözde özne bulunmaz:

Bu dar yoldan köye gidilir.

“Gidilir” fiilinde işi yapan belli değildir. Cümlede eylemden etkilenip sözde özne olan bir unsur da yoktur. Buna rağmen yapı edilgendir. Edilgenlik ekleri, gerçek özne ve sözde özne ilişkisi [Edilgen Fiil] yazısında ayrıntılandırılır.

8. Dönüşlü Fiil

Öznenin yaptığı işin yine özneye döndüğü, başka bir deyişle öznenin hem işi yaptığı hem de işten etkilendiği fiillere dönüşlü fiil denir. Dönüşlü fiiller çoğunlukla -l veya -n ekiyle kurulur.

Sporcu yarıştan önce gerindi.

Gerilme işini yapan da bu işten etkilenen de “sporcu”dur. Fiil dönüşlüdür.

Çocuk yeni kıyafetlerini giyindi.

Giyinme eylemi öznenin kendisine yönelmiştir. Cümlede gerçek özne bulunduğu için yapı edilgen değildir.

Dönüşlü ve edilgen fiiller aynı ekleri alabildiğinden yalnızca biçime bakılarak ayrılmaz. Gerçek özne işi yapıyorsa ve iş özneye dönüyorsa dönüşlü; işi yapan belli değilse edilgen yapı düşünülür. Bu ayrım [Dönüşlü Fiil] konusunda daha geniş örneklerle açıklanır.

9. İşteş Fiil

Bir eylemin birden çok özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapıldığını bildiren fiillere işteş fiil denir. İşteşlik çoğunlukla -ş ekiyle kurulur.

Çocuklar bahçede koşuştu.

Koşma eylemi birden çok kişi tarafından birlikte yapılmıştır.

İki yönetici toplantıdan sonra tokalaştı.

Tokalaşma eylemi karşılıklı gerçekleşmiştir.

Her -ş biçimi işteşlik oluşturmaz. “Hava güzelleşti.” cümlesindeki “güzelleşmek” birlikte veya karşılıklı yapılan bir eylem değildir. Fiilin yapısındaki -ş, tek başına işteşlik kararı vermek için yeterli olmaz. Birlikte yapma ve karşılıklı yapma anlamları [İşteş Fiil] başlığında ayrıntılı olarak incelenir.

10. Nesnesine Göre Fiiller

Nesnesine göre fiiller, yüklemin nesne alıp alamamasına ve fiilin geçişlilik derecesinde oluşan değişime göre incelenir. Bu grupta geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller bulunur. Sınıflandırmanın genel çerçevesi [Nesnesine Göre Fiiller] konusunda açıklanır.

11. Geçişli Fiil

Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Yükleme “ne, neyi, kimi?” sorularından biri yöneltildiğinde cevap alınabiliyorsa fiil geçişlidir.

Öğretmen yeni konuyu anlattı.

“Neyi anlattı?” sorusunun cevabı “yeni konuyu”dur. Fiil geçişlidir.

Geçişli bir fiilin kullanıldığı her cümlede nesne açıkça bulunmak zorunda değildir:

Öğretmen uzun uzun anlattı.

Bu cümlede nesne yazılmamıştır; ancak “anlatmak” fiili nesne alabilme özelliğini korur. Uygun bağlamda “konuyu anlattı” denebilir. Bu tür kullanımlar ve nesne bulma yöntemi [Geçişli Fiil] yazısında ayrıntılı biçimde ele alınır.

12. Geçişsiz Fiil

Nesne alamayan fiillere geçişsiz fiil denir. Bu fiillere “ne, neyi, kimi?” soruları yöneltildiğinde anlamlı bir cevap alınamaz.

Yolcular durakta bekleşti.

“Bekleşmek” fiiline “ne, neyi, kimi?” soruları yöneltildiğinde cevap alınamaz. Bu nedenle fiil geçişsizdir. Buna karşılık “beklemek” fiili, “Yolcular otobüsü bekledi.” cümlesinde nesne alarak geçişli kullanılabilir. Geçişlilik değerlendirilirken fiilin cümlede kazandığı anlam ve nesne alabilme durumu birlikte göz önünde bulundurulmalıdır.

Bebek birkaç dakika sonra uyudu.

“Uyumak” fiili nesne alamaz; geçişsizdir. Geçişsiz fiillerin ayırt edilmesi ve farklı anlamlarda geçişlilik kazanabilen fiiller [Geçişsiz Fiil] konusunda açıklanır.

13. Oldurgan Fiil

Geçişsiz bir fiilin belirli yapım ekleriyle geçişli hâle getirilmesi sonucunda oluşan fiile oldurgan fiil denir. Eylemin gerçekleşmesine sebep olan yeni bir özne ve eylemden etkilenen bir nesne ortaya çıkar.

Bebek uyudu.

Anne bebeği uyuttu.

“Uyumak” geçişsizdir. -t ekiyle kurulan “uyutmak” ise “kimi uyuttu?” sorusuna cevap verir ve geçişli hâle gelir. Bu nedenle “uyuttu” oldurgan fiildir.

Su kaynadı. → Aşçı suyu kaynattı.

İlk cümlede “kaynamak” geçişsizken ikinci cümlede “kaynatmak” nesne almıştır. Oldurganlığın yalnızca ekten değil, fiilin ilk biçimindeki geçişlilik durumundan hareketle belirlenmesi gerekir. Konunun ayrıntıları [Oldurgan Fiil] yazısında yer alır.

14. Ettirgen Fiil

Geçişli bir fiilin, öznenin işi başka birine yaptırdığını bildirecek biçime getirilmesiyle oluşan fiile ettirgen fiil denir. Ettirgen yapıda özne eylemi doğrudan gerçekleştirmek yerine gerçekleştirilmesini sağlar.

Terzi elbiseyi dikti.

Müşteri elbiseyi terziye diktirdi.

“Dikmek” zaten geçişli bir fiildir. “Diktirmek” biçiminde müşteri dikme işini kendisi yapmamış, terziye yaptırmıştır. Bu nedenle fiil ettirgendir.

Ettirgenlik derecelendirilebilir:

Müdür belgeleri sekretere yazdırdı.

Başkan belgeleri müdür aracılığıyla sekretere yazdırttı.

Bu tür yapılarda eylemi başlatan, yaptıran ve fiili gerçekleştiren kişiler farklı olabilir. Ettirgenlik eklerinin kullanımı ve çok katmanlı yapılar [Ettirgen Fiil] konusunda ayrıntılı biçimde incelenir.

15. Bir Fiil Birden Fazla Çatı Özelliği Taşıyabilir mi?

Bir fiil, öznesine ve nesnesine göre iki farklı yönden incelendiği için aynı anda birden fazla çatı özelliği taşıyabilir. Bu özellikler birbirini dışlamaz; farklı ilişkileri açıklar.

“Elif kitabı okudu.” cümlesinde “okudu” fiili gerçek öznesi bulunduğu için etken, nesne aldığı için geçişlidir. “Çocuk uyudu.” cümlesinde ise “uyudu” fiili gerçek öznesi bulunduğu için etken, nesne alamadığı için geçişsizdir.

Bu ikili değerlendirme yapılmadığında “etken fiil geçişlidir” veya “geçişsiz fiil etkendir” gibi yanlış genellemeler ortaya çıkabilir.

16. Çatı Ekleri Her Zaman Çatı Anlamı Oluşturur mu?

Hayır. Bir sözcükte çatı ekiyle aynı seslerden oluşan bir biçimin bulunması, o fiilin mutlaka belirli bir çatı özelliği taşıdığı anlamına gelmez. Ek, fiile yeni bir sözlük anlamı kazandırmış veya sözcüğün kalıplaşmış yapısının parçası olmuş olabilir.

Hava birden serinledi.

“Serinlemek” fiilindeki -l, cümlede edilgenlik oluşturmaz. Havanın başka biri tarafından serinletildiği anlatılmaz.

Bahçe ilkbaharda güzelleşti.

“Güzelleşmek” fiilindeki -ş, birlikte veya karşılıklı yapılan bir eylem bildirmediğinden işteşlik eki olarak değerlendirilmez.

Bu nedenle şu üç unsur birlikte düşünülmelidir:

• Fiilin kökü ve eklerle kurulan biçimi
• Ekin fiile kattığı anlam
• Özne, nesne ve yüklem arasındaki ilişki

17. İsim Cümlelerinde ve Fiilimsilerde Çatı

Fiilde çatı, yüklem görevindeki fiiller üzerinde aranır. Yüklem isim soyluysa cümlenin yüklemi etken, edilgen, geçişli veya geçişsiz diye sınıflandırılmaz.

Bu sokak geceleri oldukça sessizdir.

Yüklem “sessizdir” isim soyludur; yüklemde çatı aranmaz.

Fiilimsiler ise fiilden türedikleri ve belirli fiil özelliklerini korudukları için çatı özelliği taşıyabilir:

Çocuklara dağıtılan kitaplar masadaydı.

Cümlenin yüklemi “masadaydı” olduğu için yüklemde çatı aranmaz. Ancak “dağıtılan” sıfat-fiilinde dağıtma işini yapan belirtilmediğinden edilgenlik vardır.

Bahçede koşuşan çocuklar sınıfa girdi.

“Koşuşan” sıfat-fiili, eylemin birlikte yapıldığını bildirerek işteşlik özelliği gösterir. Yine de sınav sorusunda önce sorunun yüklemi mi yoksa fiilimsiyi mi incelettiğine dikkat edilmelidir.

18. Fiilde Çatıda En Çok Karıştırılan Yapılar

Etken fiil ile edilgen fiil

Etken fiilde işi yapan gerçek özne vardır. Edilgen fiilde ise işi yapan belirtilmez veya geri plana çekilir.

Komisyon başvuruları değerlendirdi. — Etken

Başvurular dün değerlendirildi. — Edilgen

Edilgen fiil ile dönüşlü fiil

Her iki tür de -l veya -n eki alabilir. Dönüşlü fiilde gerçek özne işi yapar ve işten etkilenir; edilgen fiilde işi yapan belli değildir.

Çocuk yıkandı. — Dönüşlü

Perdeler yıkandı. — Edilgen

İlk cümlede çocuk yıkama işini kendisine yöneltir. İkinci cümlede perdeleri kimin yıkadığı belirtilmez.

İşteş fiil ile -ş içeren diğer fiiller

İşteşlik için birden çok öznenin eylemi birlikte veya karşılıklı yapması gerekir.

İki arkadaş mektuplaştı. — İşteş

Yapraklar sararıp güzelleşti. — İşteş değil

Geçişli fiil ile ettirgen fiil

Her ettirgen fiil nesne alabilir; fakat her geçişli fiil ettirgen değildir. Ettirgen yapıda işi başkasına yaptırma anlamı bulunmalıdır.

Ayşe perdeyi dikti. — Geçişli

Ayşe perdeyi terziye diktirdi. — Ettirgen

Oldurgan fiil ile ettirgen fiil

Temel ayrım, fiilin ek almadan önceki geçişlilik durumudur. Geçişsiz fiil geçişli yapılıyorsa oldurgan; zaten geçişli fiil işi başkasına yaptırma anlamı kazanıyorsa ettirgendir.

Çocuk güldü. → Palyaço çocuğu güldürdü. — Oldurgan

İşçi duvarı ördü. → Usta duvarı işçiye ördürdü. — Ettirgen

19. Fiilde Çatı Çözümleme Örnekleri

“Öğrenciler projelerini sundu.”

• Yüklem: sundu
• İşi yapan: öğrenciler
• Gerçek özne bulunduğu için: etken
• “Neyi sundu?” sorusunun cevabı “projelerini” olduğu için: geçişli
• Sonuç: Etken ve geçişli fiil

“Projeler salonda sunuldu.”

• Yüklem: sunuldu
• Sunma işini yapan: belirtilmemiş
• “Projeler”: eylemden etkilenen sözde özne
• Sonuç: Edilgen fiil

“İki takım finalde karşılaştı.”

• Yüklem: karşılaştı
• Eylem iki özne tarafından karşılıklı yapılmıştır.
• Fiil nesne almaz.
• Sonuç: İşteş ve geçişsiz fiil

“Antrenör sporcuları koşturdu.”

• Temel fiil: koşmak
• “Koşmak” geçişsizdir.
• “Koşturmak” biçimi “kimi koşturdu?” sorusuna cevap verebilir.
• Sonuç: Oldurgan fiil

“Yönetici raporu asistana hazırlattı.”

• Temel fiil: hazırlamak
• “Hazırlamak” zaten geçişlidir.
• Yönetici hazırlama işini asistana yaptırmıştır.
• Sonuç: Ettirgen fiil

20. TYT Türkçe’de Fiilde Çatı

Fiilde çatı soruları, terim bilgisinden çok cümledeki ilişkileri çözme becerisini ölçer. Soruda doğrudan “Bu fiilin çatısı nedir?” denebileceği gibi cümleler arasındaki çatı benzerliği veya farklılığı da sorulabilir.

Sorularda şu noktalar öne çıkar:

• Gerçek özne ile sözde özneyi ayırma
• Gizli öznenin bulunduğu etken cümleleri tanıma
• Edilgen ve dönüşlü fiilleri anlamdan hareketle ayırma
• İşteşlik ekine benzeyen biçimleri fark etme
• Cümlede nesne bulunmasa da fiilin nesne alabilme özelliğini değerlendirme
• Oldurgan ve ettirgen yapıda temel fiilin geçişlilik durumunu belirleme
• İsim soylu yüklemlerde çatı aranmadığını bilme
• Fiilimsinin çatı özelliğiyle cümle yükleminin çatısını birbirine karıştırmama

Bir soruyu çözerken önce yüklemin altını çizmek, ardından “Yapan kim?” ve “Fiil nesne alabilir mi?” sorularını ayrı ayrı yöneltmek çoğu hatayı önler.

21. Sık Yapılan Hatalar

• Yüklemi bulmadan cümledeki herhangi bir fiilimsi üzerinden karar vermek
• İsim soylu yüklemlerde çatı aramak
• Gizli öznesi bulunan etken cümleleri öznesiz sanmak
• -l veya -n eki alan her fiili edilgen kabul etmek
• -ş sesi bulunan her fiili işteş saymak
• Cümlede nesne yazılmadığında fiili doğrudan geçişsiz kabul etmek
• Etkenliğin geçişlilikle aynı özellik olduğunu düşünmek
• Edilgen cümlede mutlaka sözde özne bulunacağını sanmak
• Oldurgan ve ettirgen fiilleri yalnızca aldıkları eklere göre ayırmak
• Fiilin cümlede kazandığı anlamı göz ardı etmek

22. Fiilde Çatı Konu Özeti

• Etken fiilde gerçek özne vardır.
• Edilgen fiilde işi yapan belirtilmez veya geri plandadır.
• Dönüşlü fiilde özne hem işi yapar hem işten etkilenir.
• İşteş fiilde eylem birlikte ya da karşılıklı gerçekleştirilir.
• Geçişli fiil nesne alabilir; geçişsiz fiil alamaz.
• Geçişsiz fiilin geçişli yapılması oldurganlık oluşturur.
• Geçişli fiile işi başkasına yaptırma anlamı kazandırılması ettirgenlik oluşturur.
• Bir fiil hem etken hem geçişli veya hem etken hem geçişsiz olabilir.
• Çatı belirlenirken ek, anlam ve cümlenin ögeleri birlikte değerlendirilir.

23. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem edilgendir?

A) Çocuklar sahilde uzun süre yürüdü.
B) Görevli kapıları erkenden açtı.
C) Eski belgeler dikkatle incelendi.
D) Sporcu yarıştan önce gerindi.
E) İki arkadaş yıllarca yazıştı.

Cevap: C

Açıklama: “İncelendi” fiilinde inceleme işini yapan belirtilmemiştir. “Eski belgeler” işi yapan değil, eylemden etkilenen sözde öznedir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü fiil kullanılmıştır?

A) Çamaşırlar balkona asıldı.
B) Çocuk aynanın karşısında tarandı.
C) Konuklar kapıda karşılandı.
D) İki kardeş uzun süre bakıştı.
E) Kuşlar ağaçların üzerinde uçuştu.

Cevap: B

Açıklama: Tarama işini yapan çocuk, aynı zamanda bu işten etkilenmektedir. Gerçek özne bulunduğu ve eylem özneye döndüğü için fiil dönüşlüdür.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteşlik anlamı yoktur?

A) Öğrenciler teneffüste şakalaştı.
B) İki komşu bahçede selamlaştı.
C) Kuşlar gökyüzünde uçuştu.
D) Yağmurdan sonra hava serinleşti.
E) Ortaklar konu üzerinde uzun süre tartıştı.

Cevap: D

Açıklama: “Serinleşmek” birlikte veya karşılıklı yapılan bir eylem bildirmez. Sözcükte -ş biçiminin bulunması fiili işteş yapmaz.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli bir fiil kullanılmıştır?

A) Bebek öğleden sonra uyudu.
B) Yolcular durakta bekleşti.
C) Öğrenci bütün soruları çözdü.
D) Çocuklar bahçede koştu.
E) Misafirler erkenden geldi.

Cevap: C

Açıklama: “Neyi çözdü?” sorusuna “bütün soruları” cevabı verilir. “Çözmek” nesne alabildiği için geçişlidir.

Soru 5 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen fiil vardır?

A) Anne bebeği uyuttu.
B) Bahçıvan çiçekleri suladı.
C) Müdür raporu asistana yazdırdı.
D) Güneş karları eritti.
E) Çocuk herkesi güldürdü.

Cevap: C

Açıklama: “Yazmak” nesne alabilen geçişli bir fiildir. Müdür yazma işini kendisi yapmamış, asistana yaptırmıştır. Bu nedenle “yazdırdı” ettirgendir. A, D ve E seçeneklerinde ise geçişsiz fiiller geçişli hâle getirildiği için oldurganlık vardır.

24. Sık Sorulan Sorular

25. Sonuç

Fiilde çatı, fiilleri yalnızca aldıkları eklere göre adlandıran bir konu değildir. Asıl amaç, eylemin cümlede kim tarafından yapıldığını, eylemden hangi unsurun etkilendiğini ve fiilin nesneyle nasıl bir ilişki kurduğunu belirlemektir.

Doğru bir çözüm için önce yüklem bulunmalı; ardından özne ve nesne ilişkileri ayrı ayrı incelenmelidir. Gerçek öznenin varlığı, eylemin özneye dönüp dönmediği, birlikte ya da karşılıklı yapılıp yapılmadığı ve fiilin nesne alabilme özelliği birlikte değerlendirildiğinde çatı türleri daha kolay ayırt edilir. Ekler ise sonucu tek başına belirleyen işaretler değil, anlam incelemesini destekleyen ipuçlarıdır.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe ders kitapları ve dil bilgisi öğretim materyalleri.
• Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi.