Durum zarfı, bir fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini; hangi biçimde, hangi tutumla ya da ne ölçüde yapıldığını bildiren sözcüktür. “Çocuk yavaşça yürüdü.” cümlesinde “yavaşça”, yürüme eyleminin gerçekleşme biçimini açıkladığı için durum zarfıdır. Zarflar içerisinde incelenen bu sözcükler çoğunlukla “nasıl?” sorusuna cevap verir. Ancak bir sözcüğün durum zarfı sayılması için yalnızca bu soruya cevap vermesi yeterli değildir; cümlede bir fiili veya fiilimsiyi etkilemesi de gerekir. Bu yazıda durum zarflarının özelliklerini, nasıl bulunduğunu, hangi anlamları taşıdığını ve sıfatlarla zarf-fiillerden nasıl ayrıldığını açıklamalı örneklerle öğreneceksiniz.
İçindekiler
- Durum Zarfı Nedir?
1.1. Durum Belirteci Nedir? - Durum Zarfının Özellikleri
- Durum Zarfı Nasıl Bulunur?
3.1. Cümlenin Fiilini veya Fiilimsisini Belirleme
3.2. “Nasıl?” Sorusunu Sorma
3.3. Sözcüğün Neyi Etkilediğini İnceleme
3.4. Sözcüğün Cümledeki Görevini Kontrol Etme - Durum Zarfının Anlam Özellikleri
4.1. Eylemin Yapılış Biçimini Bildiren Durum Zarfları
4.2. Kesinlik Bildiren Durum Zarfları
4.3. Olasılık Bildiren Durum Zarfları
4.4. Yineleme Bildiren Durum Zarfları
4.5. Yaklaşma Bildiren Durum Zarfları - Durum Zarfı Örnekleri
5.1. Günlük Hayattan Durum Zarfı Örnekleri
5.2. Fiilimsileri Etkileyen Durum Zarfı Örnekleri
5.3. Birden Fazla Zarf Bulunan Cümleler - Durum Zarfı Yapan Ekler
- Durum Zarfı ile Sıfat Arasındaki Fark
- Durum Zarfı ile Zarf-Fiil Arasındaki Fark
- Durum Zarfı ile Diğer Zarf Türleri Arasındaki Fark
- Durum Zarfı ile Zarf Tümleci Arasındaki Fark
- Cümlede Durum Zarfı Nasıl Ayırt Edilir?
- TYT Türkçe’de Durum Zarfı Nasıl Sorulur?
- Durum Zarfında Sık Yapılan Hatalar
- Durum Zarfı Konu Özeti
- Açıklamalı Mini Test
- Sık Sorulan Sorular
- Sonuç
1. Durum Zarfı Nedir?
Bir fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme biçimini, niteliğini ya da durumunu bildiren zarflara durum zarfı denir. Bu sözcükler çoğunlukla fiile veya fiilimsiye yöneltilen “nasıl?” sorusuna cevap verir.
Örnek:
“Öğrenci soruyu dikkatlice çözdü.”
Nasıl çözdü? Dikkatlice.
“Dikkatlice” sözcüğü çözme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
Başka bir örnek:
“Yaşlı adam merdivenleri yavaş çıktı.”
Nasıl çıktı? Yavaş.
“Yavaş” sözcüğü çıkma eyleminin gerçekleşme biçimini göstermektedir. Bu nedenle cümlede durum zarfı görevindedir.
Durum zarfını belirleyen temel ölçüt sözcüğün biçimi değil, cümledeki görevidir. “Yavaş”, “hızlı”, “güzel”, “sessiz” ve “dikkatli” gibi sözcükler bazı cümlelerde sıfat, bazı cümlelerde ise durum zarfı olabilir.
Örnekleri karşılaştıralım:
“Dikkatli öğrenci soruyu çözdü.”
Bu cümlede “dikkatli” sözcüğü “öğrenci” ismini nitelediği için sıfattır.
“Öğrenci soruyu dikkatli çözdü.”
Bu cümlede “dikkatli” sözcüğü “çözdü” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
| Cümle | Etkilenen sözcük | Görev |
|---|---|---|
| Hızlı tren istasyona yaklaştı. | tren | Sıfat |
| Tren hızlı ilerledi. | ilerledi | Durum zarfı |
| Güzel bir şiir okudu. | şiir | Sıfat |
| Şiiri güzel okudu. | okudu | Durum zarfı |
| Sessiz öğrenci yerine oturdu. | öğrenci | Sıfat |
| Öğrenci sessiz konuştu. | konuştu | Durum zarfı |
Önemli: Durum zarfı, bir ismin durumunu değil; fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme biçimini bildirir.
1.1. Durum Belirteci Nedir?
Durum belirteci, durum zarfının diğer adıdır. “Zarf” ve “belirteç” terimleri aynı sözcük türünü ifade ettiği için durum zarfı ile durum belirteci arasında anlam veya görev farkı bulunmaz.
Aşağıdaki iki açıklama aynı bilgiyi verir:
- “Yavaşça” sözcüğü durum zarfıdır.
- “Yavaşça” sözcüğü durum belirtecidir.
Örnek:
“Çocuk kapıyı usulca açtı.”
“Usulca” sözcüğü, açma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Bu sözcük hem durum zarfı hem de durum belirteci olarak adlandırılabilir.
Okul kitaplarında ve sınav sorularında “durum zarfı” ifadesi daha yaygın kullanılır. Ancak bazı kaynaklarda “durum belirteci”, “hâl zarfı” veya “hâl belirteci” adlarıyla da karşılaşılabilir. Bu terimlerin tamamı temelde aynı görevi anlatır.
2. Durum Zarfının Özellikleri
Durum zarflarının temel görevi, eylemin gerçekleşme biçimini veya niteliğini açıklamaktır. Bununla birlikte kesinlik, olasılık, yineleme ve yaklaşma anlamı taşıyan bazı sözcükler de fiilin durumunu etkiledikleri için bu grupta değerlendirilebilir.
Durum zarflarının başlıca özellikleri şunlardır:
- Fiillerin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
- Fiilimsilerin anlamını durum bakımından tamamlayabilir.
- Çoğunlukla “nasıl?” sorusuna cevap verir.
- Eylemin yapılış biçimini veya niteliğini gösterir.
- Kesinlik, olasılık, yineleme ve yaklaşma anlamı taşıyabilir.
- Tek bir sözcükten oluşabilir.
- Birden fazla sözcükten meydana gelen söz grubu biçiminde kullanılabilir.
- Bazı durum zarfları “-ca/-ce”, “-la/-le” veya “-casına/-cesine” ekleriyle oluşturulabilir.
- Cümlede zarf tümleci görevi üstlenebilir.
- Aynı sözcük, farklı cümlelerde sıfat veya durum zarfı olabilir.
- Bir cümlede birden fazla durum zarfı bulunabilir.
- Fiilin önünde bulunmak zorunda değildir; cümlenin farklı yerlerinde kullanılabilir.
Örnek:
“Görevli sorularımızı sabırla dinledi.”
“Sabırla” sözcüğü dinleme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir ve durum zarfıdır.
“Görevli sabırla sorularımızı dinledi.”
Sözcüğün cümledeki yeri değişmesine rağmen “sabırla” yine dinleme fiilini etkiler. Bu nedenle görevi değişmez.
Başka bir örnek:
“Çocuk kapıyı hızlıca açtı.”
“Hızlıca” sözcüğü “açtı” fiilinin gerçekleşme biçimini bildirir. Sözcük, “hızlı” kelimesine “-ca” ekinin getirilmesiyle oluşturulmuştur.
Durum zarfları fiilimsileri de etkileyebilir.
Örnek:
“Dikkatlice yürüyen çocuk karşıya geçti.”
“Dikkatlice” sözcüğü, “yürüyen” fiilimsisinin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Bu kullanım durum zarfının yalnızca çekimli fiillere yönelmediğini gösterir.
Durum zarfının fiil veya fiilimsiyle kurduğu ilişki, [fiiller] ve [fiilimsiler] konularıyla yakından bağlantılıdır.
Dikkat: Durum zarfının mutlaka “-ca/-ce” eki alması gerekmez. “Yavaş yürüdü”, “güzel konuştu” ve “sessiz bekledi” örneklerindeki “yavaş”, “güzel” ve “sessiz” sözcükleri herhangi bir zarf yapma eki almadan durum zarfı görevinde kullanılmıştır.
3. Durum Zarfı Nasıl Bulunur?
Durum zarfını bulmak için önce cümledeki fiil veya fiilimsi belirlenir. Ardından bu sözcüğe “nasıl?” sorusu yöneltilir. Ancak alınan cevabın gerçekten fiili veya fiilimsiyi etkileyip etkilemediği de kontrol edilmelidir.
Durum zarfını bulmak için şu sıra izlenebilir:
- Cümlenin yüklemini belirleyin.
- Cümlede fiilimsi varsa onu da bulun.
- Fiile veya fiilimsiye “nasıl?” sorusunu sorun.
- Cevap veren sözcüğün neyi etkilediğini inceleyin.
- Sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat, fiili veya fiilimsiyi etkiliyorsa durum zarfı kabul edin.
3.1. Cümlenin Fiilini veya Fiilimsisini Belirleme
Durum zarfı, fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme biçimini bildirdiği için çözümlemeye önce eylem bildiren sözcüğü bulmakla başlanmalıdır.
Örnek:
“Öğretmen konuyu açıkça anlattı.”
Bu cümlenin yüklemi “anlattı” fiilidir.
Nasıl anlattı? Açıkça.
“Açıkça” sözcüğü anlatma eyleminin gerçekleşme biçimini bildirdiği için durum zarfıdır.
Fiilimsi bulunan örnek:
“Sessizce yürüyen adam birden durdu.”
Bu cümlede “yürüyen” sözcüğü sıfat-fiildir. “Sessizce” sözcüğü, yürüme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için fiilimsiyi etkileyen durum zarfıdır.
3.2. “Nasıl?” Sorusunu Sorma
Durum zarfları çoğunlukla fiile veya fiilimsiye yöneltilen “nasıl?” sorusuna cevap verir.
Örnek:
“Çocuk soruyu kolayca çözdü.”
Nasıl çözdü? Kolayca.
“Kolayca” sözcüğü çözme eyleminin gerçekleşme biçimini gösterir.
Başka bir örnek:
“Sporcu parkuru hızlı tamamladı.”
Nasıl tamamladı? Hızlı.
“Hızlı” sözcüğü tamamlama eylemini durum bakımından etkiler.
Ancak “nasıl?” sorusunun her cevabı durum zarfı değildir.
Örnek:
“Nasıl bir öğrenci seçildi?”
“Çalışkan bir öğrenci seçildi.”
Bu örnekte “çalışkan” sözcüğü “öğrenci” ismini nitelediği için sıfattır.
“Öğrenci nasıl çalıştı?”
“Öğrenci düzenli çalıştı.”
Bu cümlede “düzenli” sözcüğü çalışma fiilini etkilediği için durum zarfıdır.
3.3. Sözcüğün Neyi Etkilediğini İnceleme
Bir sözcüğün durum zarfı olup olmadığını belirleyen en güvenilir ölçüt, cümlede neyi etkilediğidir.
- Bir ismi niteliyorsa sıfattır.
- Bir fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme biçimini bildiriyorsa durum zarfıdır.
- İsmin yerine geçiyorsa zamir olabilir.
- Fiilden belirli eklerle türetilmişse zarf-fiil olabilir.
Örnekleri karşılaştıralım:
“Güzel çocuk şarkı söyledi.”
“Güzel” sözcüğü “çocuk” ismini nitelediği için sıfattır.
“Çocuk güzel şarkı söyledi.”
Bu cümlede “güzel” sözcüğü “şarkı” ismini nitelediği için yine sıfattır.
“Çocuk şarkıyı güzel söyledi.”
Bu cümlede “güzel” sözcüğü “söyledi” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
Bu üç örnek, sözcüklerin cümledeki yerinin ve etkiledikleri unsurun görev belirlemede ne kadar önemli olduğunu gösterir.
3.4. Sözcüğün Cümledeki Görevini Kontrol Etme
Durum zarfı bulunduğu düşünüldüğünde son olarak sözcüğün cümlede başka bir görev üstlenip üstlenmediği kontrol edilmelidir.
| Cümle | İncelenen sözcük | Görev | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Yavaş araç sağ şeritte ilerliyordu. | yavaş | Sıfat | “Araç” ismini niteler. |
| Araç yavaş ilerliyordu. | yavaş | Durum zarfı | “İlerliyordu” fiilini etkiler. |
| Dikkatli sürücü kazayı önledi. | dikkatli | Sıfat | “Sürücü” ismini niteler. |
| Sürücü dikkatli davrandı. | dikkatli | Durum zarfı | “Davrandı” fiilini etkiler. |
| Güzel sözler herkesi mutlu etti. | güzel | Sıfat | “Sözler” ismini niteler. |
| Konuşmacı güzel anlattı. | güzel | Durum zarfı | “Anlattı” fiilini etkiler. |
Unutmayın: “Nasıl?” sorusu durum zarfını bulmaya yardımcı olur; fakat kesin karar vermek için sözcüğün fiili veya fiilimsiyi etkilediği de görülmelidir.
4. Durum Zarfının Anlam Özellikleri
Durum zarfları denildiğinde ilk olarak eylemin yapılış biçimini bildiren sözcükler akla gelir. Ancak bu zarfların görevi yalnızca “yavaşça”, “dikkatlice” veya “güzel” gibi sözcüklerle sınırlı değildir. Fiilin anlamını kesinlik, olasılık, yineleme ve yaklaşma bakımından etkileyen zarflar da durum zarfı kapsamında değerlendirilebilir.
4.1. Eylemin Yapılış Biçimini Bildiren Durum Zarfları
Eylemin hangi biçimde veya nasıl gerçekleştiğini gösteren sözcükler, durum zarflarının en yaygın örnekleridir.
Örnek:
“Görevli belgeleri dikkatlice inceledi.”
Nasıl inceledi? Dikkatlice.
“Dikkatlice” sözcüğü inceleme eyleminin yapılış biçimini bildirir.
Başka bir örnek:
“Çocuk merdivenleri koşarak çıktı.”
“Koşarak” sözcüğü çıkma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Ancak bu sözcük, “koş-” fiiline “-arak” ekinin getirilmesiyle oluşturulduğu için yapı bakımından zarf-fiildir. Cümlede ise çıkma eylemini durum bakımından tamamlar.
Eylemin yapılış biçimini bildiren örnekler:
- yavaş yürüdü
- dikkatlice okudu
- açıkça anlattı
- sessizce bekledi
- güzel konuştu
- özenle hazırladı
- kolayca çözdü
- hızla uzaklaştı
- sabırla dinledi
- usulca yaklaştı
Örnek:
“Öğretmen sorumuzu sabırla cevapladı.”
“Sabırla” sözcüğü cevaplama eyleminin gerçekleşme biçimini gösterir.
“Konuşmacı düşüncelerini açıkça ifade etti.”
“Açıkça” sözcüğü ifade etme eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir.
4.2. Kesinlik Bildiren Durum Zarfları
Fiilin gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini kesinlik bakımından güçlendiren sözcükler de durum zarfı görevi üstlenebilir.
Kesinlik bildiren başlıca durum zarfları şunlardır:
- elbette
- kesinlikle
- kuşkusuz
- mutlaka
- gerçekten
- şüphesiz
Örnek:
“Bu konuyu kesinlikle biliyor.”
“Kesinlikle” sözcüğü bilme eylemine kesinlik anlamı katmaktadır.
Başka bir örnek:
“Elbette sana yardım edeceğim.”
“Elbette” sözcüğü yardım etme eyleminin gerçekleşeceğini kesinlik bakımından güçlendirir.
“Kuşkusuz bu başarıda öğretmenlerin de payı vardır.”
“Kuşkusuz” sözcüğü cümlede ifade edilen yargının kesinliğini vurgular.
Kesinlik bildiren sözcükler, doğrudan “nasıl?” sorusuna cevap vermeyebilir. Buna rağmen fiilin veya cümlenin anlamını kesinlik yönünden etkiledikleri için durum zarfı kapsamında incelenebilir.
4.3. Olasılık Bildiren Durum Zarfları
Fiilin gerçekleşmesini kesin olarak değil, bir ihtimal biçiminde gösteren sözcükler olasılık anlamı taşır.
Olasılık bildiren başlıca durum zarfları şunlardır:
- belki
- galiba
- herhâlde
- muhtemelen
- sanırım
- ola ki
Örnek:
“Belki yarın bizi ziyaret eder.”
“Belki” sözcüğü ziyaret etme eyleminin gerçekleşmesini bir olasılık olarak göstermektedir.
Başka bir örnek:
“Otobüs muhtemelen gecikecek.”
“Muhtemelen” sözcüğü gecikme eyleminin kesin olmadığını, gerçekleşme ihtimalinin bulunduğunu belirtir.
“Galiba anahtarını evde unutmuş.”
“Galiba” sözcüğü unutma eylemiyle ilgili tahmin ve olasılık anlamı oluşturur.
Dikkat: “Belki”, “galiba” ve “herhâlde” gibi sözcükler bazı kaynaklarda olasılık zarfı adıyla ayrıca ele alınabilir. Okul dil bilgisinde ise fiilin durumunu olasılık bakımından etkiledikleri için genellikle durum zarfları içerisinde değerlendirilir.
4.4. Yineleme Bildiren Durum Zarfları
Eylemin daha önce gerçekleştiğini ve yeniden yapıldığını bildiren sözcükler yineleme anlamı taşır.
Yineleme bildiren başlıca durum zarfları şunlardır:
- yine
- yeniden
- tekrar
- bir daha
Örnek:
“Çocuk anahtarını yine evde unutmuş.”
“Yine” sözcüğü unutma eyleminin daha önce de gerçekleştiğini bildirir.
Başka bir örnek:
“Bu konuyu yeniden anlatacağım.”
“Yeniden” sözcüğü anlatma eyleminin tekrarlanacağını gösterir.
“Soruyu bir daha okudu.”
“Bir daha” söz grubu okuma eyleminin yinelendiğini bildirmektedir.
Yineleme zarfları, eylemin gerçekleşme zamanından çok tekrarlanma durumuna odaklanır. Bu nedenle “yine” ve “yeniden” sözcükleri genellikle zaman zarfı değil, durum zarfı kabul edilir.
4.5. Yaklaşma Bildiren Durum Zarfları
Eylemin gerçekleşmeye çok yaklaştığını ancak henüz tamamlanmadığını gösteren sözcükler yaklaşma anlamı taşır.
Yaklaşma bildiren başlıca durum zarfları şunlardır:
- neredeyse
- az kalsın
- az daha
- hemen hemen
Örnek:
“Otobüsü neredeyse kaçırıyorduk.”
“Neredeyse” sözcüğü otobüsü kaçırma eyleminin gerçekleşmeye çok yaklaştığını bildirir.
Başka bir örnek:
“Çocuk az kalsın merdivenden düşüyordu.”
“Az kalsın” söz grubu düşme eyleminin gerçekleşmeye yaklaştığını ancak gerçekleşmediğini gösterir.
“Bardak az daha kırılıyordu.”
“Az daha” söz grubu kırılma eyleminin gerçekleşme sınırına yaklaştığını belirtir.
Önemli: “Az” sözcüğü tek başına kullanıldığında miktar zarfı olabilir. “Az çalıştı.” cümlesinde çalışma eyleminin miktarını bildirir. “Az kalsın düşüyordu.” cümlesinde ise “az kalsın” söz grubu yaklaşma anlamı taşır. Sözcüğün türü ve anlamı, cümledeki kullanımına göre belirlenmelidir.
5. Durum Zarfı Örnekleri
Durum zarflarını cümle içerisinde incelemek, sözcüklerin hangi görevde kullanıldığını daha açık biçimde gösterir.
5.1. Günlük Hayattan Durum Zarfı Örnekleri
Örnek 1:
“Babam arabayı dikkatli kullandı.”
“Dikkatli” sözcüğü kullanma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
Örnek 2:
“Görevli kapıyı yavaşça kapattı.”
“Yavaşça” sözcüğü kapatma eyleminin yapılış biçimini gösterir.
Örnek 3:
“Çocuk sorularımıza içtenlikle cevap verdi.”
“İçtenlikle” sözcüğü cevap verme eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir.
Örnek 4:
“Öğretmen konuyu anlaşılır biçimde anlattı.”
“Anlaşılır biçimde” söz grubu anlatma eyleminin gerçekleşme biçimini gösterir.
Örnek 5:
“Misafirler sessizce salona geçti.”
“Sessizce” sözcüğü geçme eylemini durum bakımından etkiler.
Örnek 6:
“Sporcu yarışa düzenli hazırlandı.”
“Düzenli” sözcüğü hazırlanma eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirtir.
Örnek 7:
“Genç adam sorumuzu dürüstçe cevapladı.”
“Dürüstçe” sözcüğü cevaplama eyleminin gerçekleşme biçimini bildirir.
Örnek 8:
“Çocuk annesine sıkıca sarıldı.”
“Sıkıca” sözcüğü sarılma eyleminin nasıl gerçekleştiğini gösterir.
5.2. Fiilimsileri Etkileyen Durum Zarfı Örnekleri
Durum zarfları yalnızca çekimli fiilleri değil, fiilimsileri de etkileyebilir.
Örnek:
“Dikkatlice yürüyen çocuk karşıya geçti.”
“Dikkatlice” sözcüğü “yürüyen” sıfat-fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
Başka bir örnek:
“Soruları hızlı çözmek her zaman doğru değildir.”
“Hızlı” sözcüğü “çözmek” isim-fiilinin gerçekleşme biçimini belirtir.
“Konuyu açıkça anlatan öğretmen öğrencilerden soru istedi.”
“Açıkça” sözcüğü “anlatan” sıfat-fiilini durum bakımından etkiler.
“Düzenli çalışarak sınavı kazandı.”
“Düzenli” sözcüğü “çalışarak” zarf-fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
| Cümle | Durum zarfı | Etkilediği fiilimsi |
|---|---|---|
| Dikkatlice yürüyen çocuk durdu. | dikkatlice | yürüyen |
| Soruları hızlı çözmek istiyor. | hızlı | çözmek |
| Güzel konuşan öğrenci seçildi. | güzel | konuşan |
| Düzenli çalışarak başarılı oldu. | düzenli | çalışarak |
| Sessizce bekleyen yolcular içeri alındı. | sessizce | bekleyen |
Fiilimsilerin görevlerini doğru belirlemek, durum zarfının hangi sözcüğü etkilediğini anlamayı kolaylaştırır.
5.3. Birden Fazla Zarf Bulunan Cümleler
Bir cümlede aynı fiili farklı yönlerden etkileyen birden fazla zarf bulunabilir.
Örnek:
“Çocuk dün soruları dikkatlice çözdü.”
Bu cümlede:
- “Dün” çözme eyleminin zamanını bildiren zaman zarfıdır.
- “Dikkatlice” çözme eyleminin gerçekleşme biçimini bildiren durum zarfıdır.
Başka bir örnek:
“Öğrenci az önce içeri sessizce girdi.”
Bu cümlede:
- “Az önce” zaman zarfıdır.
- “İçeri” yer-yön zarfıdır.
- “Sessizce” durum zarfıdır.
“Konuşmacı bugün oldukça güzel konuştu.”
Bu cümlede:
- “Bugün” zaman zarfıdır.
- “Güzel” durum zarfıdır.
- “Oldukça” sözcüğü “güzel” zarfının derecesini artıran miktar zarfıdır.
Durum zarfını diğer zarf türlerinden ayırmak için sözcüğün cümleye kattığı anlam incelenmelidir:
- Eylemin gerçekleşme biçimini bildiriyorsa durum zarfıdır.
- Zamanını bildiriyorsa [zaman zarfı] olarak değerlendirilir.
- Yönünü bildiriyorsa [yer-yön zarfı] olarak değerlendirilir.
- Miktarını veya derecesini bildiriyorsa [miktar zarfı] olarak değerlendirilir.
- Eylemi soru yoluyla etkiliyorsa [soru zarfı] olarak değerlendirilir.
6. Durum Zarfı Yapan Ekler
Türkçede bazı durum zarfları, isim veya sıfatlara belirli eklerin getirilmesiyle oluşturulabilir. Bununla birlikte bir sözcüğün bu eklerden birini alması, her cümlede zarf olacağı anlamına gelmez. Sözcüğün cümlede fiili veya fiilimsiyi etkilemesi gerekir.
“-ca/-ce” Ekiyle Yapılan Durum Zarfları
“-ca/-ce” eki, sözcüğe eylemin gerçekleşme biçimini bildiren bir anlam katabilir. Büyük ve küçük ünlü uyumuna göre “-ca, -ce, -ça, -çe” biçimlerinde kullanılabilir.
Örnekler:
- güzelce anlattı
- hızlıca uzaklaştı
- sessizce bekledi
- dikkatlice okudu
- yavaşça yürüdü
- açıkça konuştu
- dürüstçe cevapladı
- kolayca çözdü
Örnek:
“Öğretmen konuyu açıkça anlattı.”
“Açıkça” sözcüğü “açık” sözcüğüne “-ça” ekinin getirilmesiyle oluşturulmuş ve anlatma eyleminin gerçekleşme biçimini bildirmiştir.
Dikkat: “-ca/-ce” eki farklı görevlerde de kullanılabilir.
“Çocukça davranışları herkesi şaşırttı.”
Bu cümlede “çocukça” sözcüğü “davranışları” ismini nitelediği için sıfattır.
“Böyle çocukça davranma.”
Bu cümlede “çocukça” sözcüğü “davranma” eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
“-la/-le” Ekiyle Yapılan Durum Zarfları
Bazı sözcükler “-la/-le” ekiyle eylemin gerçekleşme biçimini veya aracını gösterebilir.
Örnekler:
- dikkatle dinledi
- özenle hazırladı
- sabırla bekledi
- sevinçle karşıladı
- korkuyla baktı
- hızla uzaklaştı
Örnek:
“Öğrenci öğretmenini dikkatle dinledi.”
“Dikkatle” sözcüğü dinleme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
“Annesini sevinçle karşıladı.”
“Sevinçle” sözcüğü karşılama eyleminin gerçekleşme biçimini gösterir.
Not: “-la/-le” biçimi bazı kullanımlarda araç veya birliktelik anlamı da taşıyabilir. “Kalemle yazdı.” cümlesinde “kalemle” yazma eyleminin aracını bildirir. Bu nedenle her “-la/-le” ekli sözcüğü doğrudan durum zarfı kabul etmek yerine cümledeki anlam ilişkisi incelenmelidir.
“-casına/-cesine” Ekiyle Yapılan Durum Zarfları
“-casına/-cesine” eki, eylemin nasıl veya neye benzer biçimde gerçekleştiğini gösterebilir.
Örnekler:
- koşarcasına yürüdü
- ağlarcasına konuştu
- yalvarırcasına baktı
- delicesine sevdi
- çılgıncasına eğlendi
Örnek:
“Çocuk koşarcasına hızlı yürüyordu.”
“Koşarcasına” sözcüğü yürüme eyleminin koşmaya benzer biçimde gerçekleştiğini bildirir.
“Kadın yalvarırcasına bize baktı.”
“Yalvarırcasına” sözcüğü bakma eyleminin nasıl gerçekleştiğini gösterir.
Unutmayın: Durum zarfı yapan ekleri bilmek yararlıdır; ancak asıl belirleyici ölçüt sözcüğün cümlede fiili veya fiilimsiyi durum bakımından etkileyip etkilemediğidir.
7. Durum Zarfı ile Sıfat Arasındaki Fark
Durum zarfı ile sıfat arasındaki fark, bu sözcüklerin etkilediği unsura bakılarak belirlenir. Sıfatlar isimleri niteler veya belirtir. Durum zarfları ise fiillerin veya fiilimsilerin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
| Sıfat | Durum zarfı |
|---|---|
| İsimleri niteler veya belirtir. | Fiilleri veya fiilimsileri etkiler. |
| İsimle birlikte sıfat tamlaması oluşturabilir. | Eylemin gerçekleşme biçimini bildirir. |
| “Nasıl isim?” sorusuna cevap verebilir. | “Eylem nasıl gerçekleşti?” sorusuna cevap verir. |
| dikkatli öğrenci | dikkatli çalıştı |
| güzel şarkı | güzel söyledi |
| hızlı tren | hızlı ilerledi |
Örnekleri karşılaştıralım:
“Dikkatli öğrenci bütün soruları çözdü.”
“Dikkatli” sözcüğü “öğrenci” ismini nitelediği için sıfattır.
“Öğrenci bütün soruları dikkatli çözdü.”
“Dikkatli” sözcüğü “çözdü” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
Başka bir örnek:
“Güzel bir şarkı dinledik.”
“Güzel” sözcüğü “şarkı” ismini nitelediği için sıfattır.
“Sanatçı şarkıyı güzel söyledi.”
“Güzel” sözcüğü “söyledi” fiilini etkilediği için durum zarfıdır.
Sözcüğün cümledeki yerine dikkat edelim:
“Çocuk güzel şiir okudu.”
Bu cümlede “güzel” sözcüğü “şiir” ismini nitelemektedir. Bu nedenle sıfattır.
“Çocuk şiiri güzel okudu.”
Bu cümlede “güzel” sözcüğü “okudu” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirmektedir. Bu nedenle durum zarfıdır.
Sözcüğün isimden önce kullanılması tek başına yeterli bir ölçüt değildir. Asıl önemli olan, sözcüğün cümlede hangi unsurla anlam ilişkisi kurduğudur.
Durum zarfı ile sıfatı ayırmak için şu yöntem uygulanabilir:
- İncelenen sözcüğün hangi sözcüğe yöneldiğini bulun.
- Sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat kabul edin.
- Fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme biçimini bildiriyorsa durum zarfı kabul edin.
- “Nasıl?” sorusunun isme mi yoksa eyleme mi yöneltildiğini kontrol edin.
Bu görev ayrımı sıfatlar konusunda açıklanan ismi niteleme özelliğiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Dikkat: “Nasıl?” sorusu hem sıfat hem de durum zarfı için kullanılabilir.
- Nasıl öğrenci? Çalışkan öğrenci. “Çalışkan” sıfattır.
- Nasıl çalıştı? Düzenli çalıştı. “Düzenli” durum zarfıdır.
- Nasıl araba? Hızlı araba. “Hızlı” sıfattır.
- Nasıl sürdü? Hızlı sürdü. “Hızlı” durum zarfıdır.
8. Durum Zarfı ile Zarf-Fiil Arasındaki Fark
Durum zarfı ve zarf-fiil, cümlede eylemi durum bakımından tamamlayabildiği için birbirine karıştırılabilir. Ancak yapı ve oluşum bakımından farklı kavramlardır.
Durum zarfı, fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini bildiren bir zarf türüdür. Zarf-fiil ise fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle oluşturulan fiilimsi türüdür.
| Durum zarfı | Zarf-fiil |
|---|---|
| Bir zarf çeşididir. | Bir fiilimsi çeşididir. |
| Fiil kökünden türemek zorunda değildir. | Fiil kök veya gövdesinden türetilir. |
| Eylemin gerçekleşme biçimini bildirir. | Yan eylemi temel eyleme durum veya zaman bakımından bağlar. |
| yavaş, güzel, dikkatlice | gülerek, koşmadan, gelince |
| Yavaş yürüdü. | Gülerek konuştu. |
Örnek:
“Çocuk hızlı koştu.”
“Hızlı” sözcüğü koşma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildiren durum zarfıdır. Sözcük, fiil kökünden bir fiilimsi ekiyle türetilmemiştir.
“Çocuk gülerek koştu.”
“Gülerek” sözcüğü “gül-” fiiline “-erek” ekinin getirilmesiyle oluşturulmuştur. Bu nedenle zarf-fiildir.
Başka bir örnek:
“Öğrenci soruları dikkatlice çözdü.”
“Dikkatlice” durum zarfıdır.
“Öğrenci soruları düşünerek çözdü.”
“Düşünerek” sözcüğü “düşün-” fiilinden “-erek” ekiyle oluşturulan zarf-fiildir.
Zarf-fiiller cümlede durum zarfına benzer bir görev üstlenebilir. Buna rağmen sözcüğün yapısı incelendiğinde fiilimsi olduğu görülür. Bu ayrım [zarf-fiil] konusunda kullanılan fiilimsi ekleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Zarf-fiil yapan yaygın eklerden bazıları şunlardır:
- -ken
- -alı/-eli
- -madan/-meden
- -ınca/-ince
- -ıp/-ip/-up/-üp
- -arak/-erek
- -dıkça/-dikçe
- -casına/-cesine
- -maksızın/-meksizin
- -r…-maz
- -a…-a
Örnekler:
- Gülerek konuştu.
- Bizi görünce sevindi.
- Kahvaltı yapmadan çıktı.
- Koşup yanımıza geldi.
- Düşüne düşüne karar verdi.
- Eve varır varmaz aradı.
Önemli: Her zarf-fiil cümlede zarf görevi üstlenebilir; ancak her durum zarfı zarf-fiil değildir.
9. Durum Zarfı ile Diğer Zarf Türleri Arasındaki Fark
Durum zarfını diğer zarf türlerinden ayırmak için sözcüğün fiile veya fiilimsiye hangi anlamı kattığına bakılmalıdır.
| Zarf türü | Bildirdiği anlam | Temel soru | Örnek |
|---|---|---|---|
| Durum zarfı | Eylemin yapılış biçimi | Nasıl? | dikkatlice yazdı |
| Zaman zarfı | Eylemin gerçekleşme zamanı | Ne zaman? | dün geldi |
| Yer-yön zarfı | Eylemin yönü | Nereye? | içeri girdi |
| Miktar zarfı | Eylemin veya başka sözcüğün derecesi | Ne kadar? | çok çalıştı |
| Soru zarfı | Eylemi soru yoluyla belirtme | Nasıl, ne zaman, neden? | nasıl geldin |
Durum Zarfı ile Zaman Zarfı Arasındaki Fark
“Çocuk sessizce sınıfa girdi.”
“Sessizce” sözcüğü girme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
“Çocuk sabah sınıfa girdi.”
“Sabah” sözcüğü girme eyleminin zamanını bildirdiği için zaman zarfıdır.
Durum Zarfı ile Yer-Yön Zarfı Arasındaki Fark
“Çocuk hızlı yürüdü.”
“Hızlı” sözcüğü yürüme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
“Çocuk ileri yürüdü.”
“İleri” sözcüğü yürüme eyleminin yönünü bildirir.
Durum Zarfı ile Miktar Zarfı Arasındaki Fark
“Öğrenci düzenli çalıştı.”
“Düzenli” sözcüğü çalışma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildiren durum zarfıdır.
“Öğrenci çok çalıştı.”
“Çok” sözcüğü çalışma eyleminin miktarını bildiren miktar zarfıdır.
Durum Zarfı ile Soru Zarfı Arasındaki Fark
“Öğrenci soruyu dikkatlice çözdü.”
“Dikkatlice” sözcüğü çözme eyleminin yapılış biçimini doğrudan bildirir.
“Öğrenci soruyu nasıl çözdü?”
“Nasıl” sözcüğü çözme eyleminin yapılış biçimini soru yoluyla öğrenmek için kullanılmıştır. Bu nedenle soru zarfıdır.
Unutmayın: Zarf türleri sözcüğe göre değil, sözcüğün cümleye kattığı anlama göre belirlenir.
10. Durum Zarfı ile Zarf Tümleci Arasındaki Fark
Durum zarfı bir sözcük türü, zarf tümleci ise bir cümle ögesidir. Bu iki kavram birbiriyle ilişkili olsa da aynı şeyi ifade etmez.
| Durum zarfı | Zarf tümleci |
|---|---|
| Sözcük türüyle ilgilidir. | Cümle ögesiyle ilgilidir. |
| Fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini bildirir. | Yüklemi durum, zaman, miktar, neden veya araç bakımından tamamlar. |
| Tek sözcük olarak incelenebilir. | Bir sözcükten veya söz grubundan oluşabilir. |
| dikkatlice, güzel, yavaşça | dikkatlice, sabaha kadar, büyük bir dikkatle |
Örnek:
“Öğrenci soruyu dikkatlice çözdü.”
Bu cümlede “dikkatlice”:
- Sözcük türü bakımından durum zarfıdır.
- Cümle ögesi bakımından zarf tümlecidir.
Ancak her zarf tümleci durum zarfından oluşmaz.
Örnek:
“Öğrenci sabaha kadar ders çalıştı.”
“Sabaha kadar” söz grubu yüklemi zaman bakımından tamamladığı için zarf tümlecidir. Bununla birlikte “kadar” sözcüğü tür bakımından edattır.
Başka bir örnek:
“Çocuk büyük bir dikkatle soruyu çözdü.”
“Büyük bir dikkatle” söz grubu çözme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirerek zarf tümleci görevinde kullanılmıştır. Grubun tamamı bir cümle ögesidir.
Bu ayrımı doğru yapabilmek için sözcük türleri ile [cümlenin ögeleri] farklı inceleme alanları olarak ele alınmalıdır. Durum zarfının cümlede üstlenebileceği öge görevi ise [zarf tümleci] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.
Kısaca:
- Durum zarfı, sözcüğün türünü gösterir.
- Zarf tümleci, sözcük veya söz grubunun cümledeki görevini gösterir.
- Bir durum zarfı cümlede zarf tümleci olabilir.
- Her zarf tümleci yalnızca durum zarfından oluşmaz.
11. Cümlede Durum Zarfı Nasıl Ayırt Edilir?
Cümlede durum zarfını ayırt etmek için sözcüğün anlamı, etkilediği unsur ve cümledeki görevi birlikte incelenmelidir.
Durum zarfını ayırt etmek için şu adımlar izlenebilir:
- Cümlenin yüklemini bulun.
- Cümlede fiilimsi olup olmadığını kontrol edin.
- Fiile veya fiilimsiye “nasıl?” sorusunu yöneltin.
- Cevap veren sözcüğün neyi etkilediğine bakın.
- Bir ismi niteliyorsa sıfat olduğunu düşünün.
- Fiilden fiilimsi ekiyle türemişse zarf-fiil olabileceğini kontrol edin.
- Sözcüğün zaman, yön veya miktar değil, durum anlamı taşıdığından emin olun.
- Sözcük türüyle cümle ögesini birbirine karıştırmayın.
Örnek:
“Genç sürücü arabayı son derece dikkatli kullandı.”
Bu cümlede:
- “Genç” sözcüğü “sürücü” ismini nitelediği için sıfattır.
- “Dikkatli” sözcüğü “kullandı” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
- “Son derece” söz grubu “dikkatli” zarfının derecesini artırdığı için miktar zarfıdır.
Başka bir örnek:
“Başarılı öğrenci soruları kolay çözdü.”
Bu cümlede:
- “Başarılı” sözcüğü “öğrenci” ismini nitelediği için sıfattır.
- “Kolay” sözcüğü “çözdü” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
Karşılaştırmalı örnek:
“Çocuk hızlı trene yetişti.”
“Hızlı” sözcüğü “tren” ismini nitelediği için sıfattır.
“Çocuk trene hızlı yetişti.”
“Hızlı” sözcüğü “yetişti” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
“Çocuk trene koşarak yetişti.”
“Koşarak” sözcüğü fiilden “-arak” ekiyle türetilmiş bir zarf-fiildir.
12. TYT Türkçe’de Durum Zarfı Nasıl Sorulur?
TYT Türkçe’de durum zarfı, çoğunlukla sözcük türleriyle ilgili soruların içinde yer alır. Öğrenciden cümledeki durum zarfını bulması, zarfın etkilediği sözcüğü belirlemesi veya aynı sözcüğün farklı cümlelerdeki görevlerini karşılaştırması istenebilir.
TYT’de karşılaşılabilecek durum zarfı soru tipleri şunlardır:
- Cümlede durum zarfını bulma
- Durum zarfının etkilediği fiili belirleme
- Durum zarfı ile sıfatı ayırt etme
- Durum zarfı ile zarf-fiili karşılaştırma
- Bir cümledeki farklı zarf türlerini bulma
- “-ca/-ce” ekli sözcüğün görevini belirleme
- Kesinlik, olasılık veya yineleme anlamı taşıyan zarfı bulma
- Durum zarfı ile zarf tümlecini ayırt etme
- Altı çizili sözcüğün türünü belirleme
Durum Zarfını Bulma
Örnek:
“Görevli kapıyı yavaşça açtı.”
“Yavaşça” sözcüğü açma eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için durum zarfıdır.
Zarf ile Sıfatı Ayırt Etme
Örnek:
“Öğrenci dikkatli cevap verdi.”
“Dikkatli” sözcüğü cevap verme eyleminin nasıl gerçekleştiğini bildirir ve durum zarfıdır.
“Dikkatli öğrenci cevap verdi.”
“Dikkatli” sözcüğü “öğrenci” ismini nitelediği için sıfattır.
Durum Zarfı ile Zarf-Fiili Ayırt Etme
Örnek:
“Çocuk hızlı yürüdü.”
“Hızlı” sözcüğü durum zarfıdır.
“Çocuk koşarak ilerledi.”
“Koşarak” sözcüğü fiilden “-arak” ekiyle türetilen zarf-fiildir.
Zarfın Anlam Özelliğini Belirleme
Örnek:
“Belki yarın bize uğrar.”
“Belki” sözcüğü uğrama eylemine olasılık anlamı katmaktadır.
“Bu soruyu kesinlikle çözeceğim.”
“Kesinlikle” sözcüğü çözme eylemine kesinlik anlamı katmaktadır.
“Soruyu yeniden okudu.”
“Yeniden” sözcüğü okuma eylemine yineleme anlamı katmaktadır.
TYT sorularında şu noktaya dikkat edilmelidir: Bir sözcüğün türü, sözlük anlamına veya aldığı eke göre değil, cümlede hangi sözcüğü etkilediğine göre belirlenir.
13. Durum Zarfında Sık Yapılan Hatalar
“Nasıl?” Sorusunun Her Cevabını Durum Zarfı Sanmak
“Nasıl öğrenci?” sorusunun cevabı bir ismi nitelediği için sıfattır.
“Nasıl çalıştı?” sorusunun cevabı fiili etkilediği için durum zarfıdır.
Bir Sözcüğü Her Cümlede Aynı Türde Kabul Etmek
“Hızlı tren” sözünde “hızlı” sıfattır.
“Tren hızlı ilerledi” cümlesinde “hızlı” durum zarfıdır.
Durum Zarfının Yalnızca Çekimli Fiilleri Etkilediğini Düşünmek
“Dikkatlice yürüyen çocuk durdu.” cümlesinde “dikkatlice”, “yürüyen” fiilimsisini etkileyen durum zarfıdır.
“-ca/-ce” Eki Alan Her Sözcüğü Zarf Kabul Etmek
“Çocukça davranışlar sergiledi.” cümlesinde “çocukça” sözcüğü “davranışlar” ismini nitelediği için sıfattır.
“Çocukça davrandı.” cümlesinde ise “çocukça” sözcüğü “davrandı” fiilini etkilediği için durum zarfıdır.
Zarf-Fiili Durum Zarfı Sanmak
“Gülerek konuştu.” cümlesindeki “gülerek” sözcüğü, fiilden zarf-fiil ekiyle türetilmiştir. Bu nedenle yapı bakımından zarf-fiildir.
Kesinlik ve Olasılık Bildiren Sözcükleri Gözden Kaçırmak
“Kesinlikle”, “elbette”, “belki” ve “muhtemelen” gibi sözcükler doğrudan “nasıl?” sorusuna cevap vermese de fiilin durumunu kesinlik veya olasılık bakımından etkileyebilir.
Yineleme Bildiren Sözcükleri Zaman Zarfı Sanmak
“Yine” ve “yeniden” sözcükleri, eylemin zamanını değil tekrarlanma durumunu bildirir. Bu nedenle genellikle durum zarfı içerisinde değerlendirilir.
Sözcük Türü ile Cümle Ögesini Karıştırmak
“Dikkatlice” sözcüğü tür bakımından durum zarfı, cümle ögesi bakımından zarf tümleci olabilir. Sözcük türü ve cümle ögesi farklı inceleme alanlarıdır.
14. Durum Zarfı Konu Özeti
Durum zarfı, fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Bu sözcükler çoğunlukla “nasıl?” sorusuna cevap verse de kesinlik, olasılık, yineleme ve yaklaşma anlamı taşıyan durum zarfları bu soruyla her zaman bulunamayabilir.
| Kural | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Durum zarfı fiili etkiler. | Fiilin gerçekleşme biçimini bildirir. | dikkatlice yazdı |
| Durum zarfı fiilimsiyi etkileyebilir. | Fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini gösterir. | hızlı koşan çocuk |
| Genellikle “nasıl?” sorusuna cevap verir. | Eylemin yapılış biçimini açıklar. | güzel konuştu |
| Bir ismi nitelerse sıfat olur. | Sözcüğün etkilediği unsur önemlidir. | güzel şarkı |
| Kesinlik anlamı taşıyabilir. | Eylemin kesinliğini güçlendirir. | kesinlikle gelecek |
| Olasılık anlamı taşıyabilir. | Eylemi ihtimal olarak gösterir. | belki gelir |
| Yineleme anlamı taşıyabilir. | Eylemin tekrarlandığını bildirir. | yeniden anlattı |
| Yaklaşma anlamı taşıyabilir. | Eylemin gerçekleşmeye yaklaştığını gösterir. | neredeyse düştü |
| “-ca/-ce” ekiyle yapılabilir. | Sözcüğe durum anlamı katabilir. | sessizce bekledi |
| “-la/-le” ekiyle yapılabilir. | Eylemin gerçekleşme biçimini gösterebilir. | dikkatle dinledi |
| Zarf-fiille aynı değildir. | Zarf-fiil, fiilden türetilen bir fiilimsidir. | gülerek konuştu |
| Zarf tümleciyle aynı değildir. | Biri sözcük türü, diğeri cümle ögesidir. | dikkatlice çözdü |
Durum zarfıyla ilgili temel bilgiler şunlardır:
- Fiilin veya fiilimsinin gerçekleşme biçimini bildirir.
- Çoğunlukla “nasıl?” sorusuna cevap verir.
- Sözcüğün bir ismi mi, yoksa eylemi mi etkilediği kontrol edilmelidir.
- “Yavaş”, “hızlı”, “güzel” ve “dikkatli” gibi sözcükler cümleye göre sıfat veya zarf olabilir.
- “Elbette” ve “kesinlikle” kesinlik bildirir.
- “Belki” ve “muhtemelen” olasılık bildirir.
- “Yine”, “yeniden” ve “tekrar” yineleme bildirir.
- “Neredeyse”, “az kalsın” ve “az daha” yaklaşma bildirir.
- “-ca/-ce” eki alan her sözcük durum zarfı değildir.
- Durum zarfı ile zarf-fiil, yapı bakımından birbirinden farklıdır.
- Durum zarfı sözcük türü, zarf tümleci cümle ögesidir.
15. Açıklamalı Mini Test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde durum zarfı kullanılmıştır?
A) Çocuk sabah okula gitti.
B) Öğrenci soruyu dikkatlice çözdü.
C) Misafirler içeri girdi.
D) Bu hafta çok çalıştı.
E) Bizi neden aramadın?
Cevap: B
Açıklama: “Dikkatlice” sözcüğü, “çözdü” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Bu nedenle durum zarfıdır. Diğer seçeneklerde sırasıyla zaman, yer-yön, miktar ve soru zarfı kullanılmıştır.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “güzel” sözcüğü durum zarfı görevindedir?
A) Güzel çocuk bize el salladı.
B) Güzel bir şarkı dinledik.
C) Bahçede güzel çiçekler vardı.
D) Sanatçı şarkıyı güzel söyledi.
E) Güzel günler yakında gelecek.
Cevap: D
Açıklama: D seçeneğinde “güzel” sözcüğü “söyledi” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Diğer seçeneklerde isimleri nitelediği için sıfattır.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde durum zarfı bir fiilimsiyi etkilemektedir?
A) Çocuk yavaş yürüdü.
B) Dün seni okulda gördüm.
C) Dikkatlice yürüyen adam durdu.
D) Öğrenciler dışarı çıktı.
E) Bu soruya çok çalıştı.
Cevap: C
Açıklama: “Dikkatlice” sözcüğü “yürüyen” sıfat-fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirir. Bu nedenle fiilimsiyi etkileyen durum zarfıdır.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık bildiren bir durum zarfı kullanılmıştır?
A) Soruyu kesinlikle çözecek.
B) Yine kitabını evde unutmuş.
C) Belki yarın bize uğrar.
D) Kapıyı yavaşça kapattı.
E) Az kalsın merdivenden düşüyordu.
Cevap: C
Açıklama: “Belki” sözcüğü uğrama eyleminin gerçekleşmesini bir olasılık olarak göstermektedir. A seçeneğinde kesinlik, B seçeneğinde yineleme, D seçeneğinde yapılış biçimi, E seçeneğinde ise yaklaşma anlamı vardır.
Soru 5
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz yapı bakımından zarf-fiildir?
A) Öğrenci soruyu dikkatlice çözdü.
B) Çocuk hızlı yürüdü.
C) Görevli sabırla bekledi.
D) Çocuk gülerek yanımıza geldi.
E) Konuşmacı düşüncelerini açıkça anlattı.
Cevap: D
Açıklama: “Gülerek” sözcüğü “gül-” fiiline “-erek” zarf-fiil ekinin getirilmesiyle oluşturulmuştur. Diğer seçeneklerdeki sözcükler durum zarfı görevindedir.
16. Sık Sorulan Sorular
Durum zarfı nedir?
Fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini, gerçekleşme biçimini ya da niteliğini bildiren sözcüklere durum zarfı denir. “Çocuk yavaşça yürüdü.” cümlesindeki “yavaşça” durum zarfıdır.
Durum zarfını bulmak için hangi soru sorulur?
Durum zarfını bulmak için çoğunlukla fiile veya fiilimsiye “nasıl?” sorusu sorulur. Ancak alınan cevabın bir ismi değil, fiili veya fiilimsiyi etkilediği de kontrol edilmelidir.
Durum zarfının diğer adı nedir?
Durum zarfının diğer adı durum belirtecidir. Bazı kaynaklarda hâl zarfı veya hâl belirteci ifadeleri de kullanılabilir.
Durum zarfı yalnızca fiilleri mi etkiler?
Hayır. Durum zarfları çekimli fiillerin yanı sıra fiilimsileri de etkileyebilir. “Dikkatlice yürüyen çocuk durdu.” cümlesinde “dikkatlice”, “yürüyen” fiilimsisini etkilemektedir.
Durum zarfı ile sıfat nasıl ayırt edilir?
Sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat, fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini bildiriyorsa durum zarfıdır. “Hızlı tren” sözünde “hızlı” sıfat, “tren hızlı ilerledi” cümlesinde ise durum zarfıdır.
“Belki” durum zarfı mıdır?
“Belki” sözcüğü, fiilin gerçekleşmesini bir ihtimal olarak gösterdiğinde olasılık bildiren durum zarfı kabul edilir. “Belki yarın gelir.” cümlesinde gelme eyleminin kesin olmadığı anlatılmıştır.
“Yine” zaman zarfı mı, durum zarfı mı?
“Yine” sözcüğü eylemin zamanını değil, daha önce yapıldığını ve tekrarlandığını bildirir. Bu nedenle genellikle yineleme bildiren durum zarfı olarak değerlendirilir.
“-ca/-ce” eki alan her sözcük durum zarfı mıdır?
Hayır. Sözcüğün cümledeki görevine bakılmalıdır. “Çocukça davranışlar” sözünde “çocukça” sıfat, “çocukça davrandı” cümlesinde ise durum zarfıdır.
Durum zarfı ile zarf-fiil aynı mıdır?
Hayır. Durum zarfı fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini bildiren bir zarf türüdür. Zarf-fiil ise fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan fiilimsi çeşididir.
“Çocuk hızlı koştu.” cümlesindeki “hızlı” durum zarfı, “Çocuk gülerek koştu.” cümlesindeki “gülerek” ise zarf-fiildir.
Durum zarfı cümlede hangi öge olur?
Durum zarfı, yüklemi gerçekleşme biçimi bakımından tamamladığında cümlede zarf tümleci görevi üstlenir. Ancak sözcük türü ile cümle ögesi birbirinden farklı inceleme alanlarıdır.
17. Sonuç
Durum zarfı, bir fiilin veya fiilimsinin nasıl gerçekleştiğini, hangi biçimde yapıldığını ya da hangi durum içinde bulunduğunu bildiren zarf türüdür. “Dikkatlice okudu”, “yavaş yürüdü”, “güzel konuştu” ve “sabırla bekledi” örneklerinde kullanılan sözcükler eylemin yapılış biçimini açıklamaktadır.
Durum zarfını doğru belirleyebilmek için yalnızca “nasıl?” sorusunu sormak yeterli değildir. Sözcüğün cümlede neyi etkilediği de incelenmelidir. “Güzel şarkı” sözünde bir ismi niteleyen “güzel” sıfat, “şarkıyı güzel söyledi” cümlesinde fiilin gerçekleşme biçimini bildiren “güzel” ise durum zarfıdır.
Kesinlik bildiren “elbette” ve “kesinlikle”, olasılık bildiren “belki” ve “muhtemelen”, yineleme bildiren “yine” ve “yeniden”, yaklaşma bildiren “neredeyse” ve “az kalsın” gibi sözcükler de fiilin durumunu çeşitli yönlerden etkileyebilir. Ayrıca “-ca/-ce”, “-la/-le” ve “-casına/-cesine” ekleriyle oluşturulan bazı sözcükler cümlede durum zarfı görevinde kullanılabilir.
Durum zarfı ile sıfat, zarf-fiil ve zarf tümleci arasındaki farkları bilmek konunun en önemli aşamasıdır. Sıfat isimleri niteler, durum zarfı fiil veya fiilimsiyi etkiler, zarf-fiil fiilden belirli eklerle türetilir, zarf tümleci ise bir cümle ögesidir. Bu ayrımlar doğru yapıldığında durum zarfını cümle içinde bulmak ve sınav sorularını çözmek kolaylaşır.