Dönüşlü Fiil: Ekleri, Özellikleri ve Örnekleri

“Çocuk saçlarını taradı.” cümlesinde tarama işini yapan çocuk, bu işten etkilenen ise saçlardır. “Çocuk aynanın karşısında tarandı.” denildiğinde ise aynı kişi hem tarama işini yapar hem de bu işten etkilenir. İşte öznenin yaptığı eylemin yine kendisine yöneldiği bu kullanım, dönüşlü fiil özelliği gösterir. “Çocuğun saçları kuaförde tarandı.” cümlesinde ise saçlar işi yapmaz; yalnızca başkasının yaptığı işten etkilenir. Birbirine çok benzeyen bu örnekler, dönüşlü ve edilgen fiili ayırırken yalnızca fiilin aldığı eke bakmanın yeterli olmadığını gösterir.

Dönüşlü fiili doğru belirlemek için yüklemdeki “-l” veya “-n” ekinin yanında özne-yüklem ilişkisi de incelenmelidir. İşi yapan gerçek bir öznenin bulunması ve eylemin etkisinin yine bu özneye yönelmesi, dönüşlü çatının temel göstergeleridir. Bu yazıda dönüşlü fiilin özellikleri, dönüşlülük ekleri, nasıl bulunduğu, açıklamalı örnekleri ve edilgen ya da işteş fiillerden nasıl ayrıldığı ele alınacaktır.

İçindekiler

1. Dönüşlü Fiil Nedir?
2. “Dönüşlü Fiil”, “Dönüşlü Çatı” ve “Dönüşlülük Fiili” Aynı Şey midir?
3. Dönüşlü Fiilin Özellikleri
4. Dönüşlülük Ekleri
   4.1. “-n” ve Ünlülü Biçimleri
   4.2. “-l” ve Ünlülü Biçimleri
   4.3. Her “-l” ve “-n” Eki Dönüşlülük Bildirir mi?
5. Dönüşlü Fiil Nasıl Bulunur?
6. Dönüşlü Cümlede Özne Düzeni
   6.1. Gerçek Özne
   6.2. Gizli Özne
   6.3. Dönüşlü Cümlede Sözde Özne Bulunur mu?
7. Dönüşlü Fiil Örnekleri
8. Aynı Fiil Nasıl Hem Dönüşlü Hem Edilgen Olabilir?
9. Dönüşlü ve Edilgen Fiil Arasındaki Fark
10. Dönüşlü Fiil ile Etken Fiil Arasındaki İlişki
11. Dönüşlü Fiil ile İşteş Fiil Nasıl Ayırt Edilir?
12. “Kendi” Zamiri Her Zaman Dönüşlü Fiil Kurar mı?
13. Dönüşlü Fiillerde Nesne ve Geçişlilik
14. Fiilimsilerde Dönüşlülük
15. TYT Türkçe’de Dönüşlü Fiil Soruları
16. Dönüşlü Fiilde Sık Yapılan Hatalar
17. Dönüşlü Fiil Konu Özeti
18. Açıklamalı Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular

1. Dönüşlü Fiil Nedir?

Öznenin yüklemde bildirilen işi kendisinin yaptığı ve yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiile dönüşlü fiil denir. Başka bir ifadeyle dönüşlü fiilde eylem, onu gerçekleştiren özneye geri döner.

Duru aynanın karşısında tarandı.

Tarama işini yapan “Duru”dur. Tarama eylemi yine Duru’nun üzerinde gerçekleşmiştir. “Duru” gerçek özne, “tarandı” ise dönüşlü fiildir.

Sporcular karşılaşmadan önce hazırlandı.

Hazırlanma işini yapanlar sporculardır ve hazırlığın sonucu yine onları etkiler. Gerçek özne çoğul olsa da her sporcu eylemi kendi üzerinde gerçekleştirdiği için “hazırlandı” dönüşlüdür.

Dönüşlülük, fiilin özneyle kurduğu ilişkiye bağlı bir çatı özelliğidir. Bu nedenle konu, genel Fiilde Çatı sistemi içinde ve Öznesine Göre Fiiller arasında değerlendirilir.

2. “Dönüşlü Fiil”, “Dönüşlü Çatı” ve “Dönüşlülük Fiili” Aynı Şey midir?

Dönüşlü fiil ve dönüşlü çatılı fiil ifadeleri aynı yapıyı anlatır. “Dönüşlü çatı” ise bu fiillerde özne ile yüklem arasında kurulan ilişkinin adıdır.

Aramalarda “dönüşlülük fiili” ifadesi de kullanılabilmektedir. Ancak okul dil bilgisi kaynaklarında ve konu anlatımlarında yerleşik terim genellikle dönüşlü fiildir. “Dönüşlülük” sözü, daha çok bu çatının taşıdığı anlamı veya kullanılan eki adlandırırken tercih edilir:

• dönüşlü fiil
• dönüşlü çatılı fiil
• dönüşlü çatı
• dönüşlülük anlamı
• dönüşlülük eki

Bu terimler birbirine yakın olsa da “dönüşlü fiil”, doğrudan yüklemin çatı türünü belirten en açık kullanımdır.

3. Dönüşlü Fiilin Özellikleri

Dönüşlü fiillerin ayırt edici özellikleri şunlardır:

• Yüklemde bildirilen işi yapan gerçek veya gizli bir özne vardır.
• Özne, gerçekleştirdiği eylemden kendisi etkilenir.
• Eylemde “kendi kendine yapma” ya da “eylemi kendi üzerinde gerçekleştirme” anlamı bulunur.
• Dönüşlü çatı çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur.
• Bu ekler ses uyumuna göre “-ıl, -il, -ul, -ül” ve “-ın, -in, -un, -ün” biçimlerinde görülebilir.
• Edilgen fiildeki sözde öznenin aksine dönüşlü cümlede gerçek özne bulunur.
• Okul dil bilgisi sınıflandırmasında dönüşlü fiiller nesne almadıkları için geçişsiz kabul edilir.
• Öznenin çoğul olması dönüşlülüğü ortadan kaldırmaz; çoğul öznedeki kişiler eylemi ayrı ayrı kendi üzerlerinde gerçekleştirebilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimleri fiilin dönüşlü çatı özelliğini değiştirmez.
• Yüklemde “-l” veya “-n” bulunması tek başına dönüşlülüğü kanıtlamaz.

Selin henüz giyinmedi.

Olumsuzluk eki, yüklemin çatı özelliğini değiştirmemiştir. Giyinme işini yapan ve bu işten etkilenen “Selin” olduğu için “giyinmedi” dönüşlüdür.

Çocuklar gezi için hazırlandı mı?

Cümlenin soru biçiminde kurulması da özne-yüklem ilişkisini değiştirmez. Hazırlanma işini çocuklar yaptığı ve hazırlık kendi durumlarını etkilediği için yüklem dönüşlüdür.

4. Dönüşlülük Ekleri

Türkçede dönüşlü çatı çoğunlukla “-l” ve “-n” çatı ekleriyle kurulur. Bu ekler, fiilin son sesine ve ünlü uyumuna göre farklı biçimler alabilir. Çatı ekleri fiilden yeni bir fiil gövdesi oluşturduğu için [Fiilden Fiil Yapım Ekleri] içinde de değerlendirilir.

4.1. “-n” ve Ünlülü Biçimleri

Günlük dilde karşılaşılan açık dönüşlü fiil örneklerinin önemli bir bölümü “-n” ekiyle kurulur:

Ece törenden önce özenle süslendi.

“Süsle-” fiiline gelen “-n” eki, süsleme eylemini özneye yöneltmiştir. Ece başkasını değil, kendisini süslediği için yüklem dönüşlüdür.

4.2. “-l” ve Ünlülü Biçimleri

Dil bilgisi kaynaklarında dönüşlü çatının “-l” ekiyle ve bu ekin “-ıl, -il, -ul, -ül” biçimleriyle de kurulabileceği belirtilir. Ne var ki “-l” biçimleri edilgen çatıda da yaygın biçimde kullanılır. Bu nedenle yüklemde “-l” görülmesi, cümlenin mutlaka dönüşlü olduğu anlamına gelmez.

Yaşananlara herkes çok üzüldü.

“Üzüldü” fiili “üz-ül-dü” biçiminde ayrılır. “Herkes” gerçek öznedir ve üzülme durumu öznenin kendisinde gerçekleşir. Bu tür örneklerde bilinçli biçimde “kendi kendine yapma” anlamı, “yıkanmak” veya “taranmak” örneklerindeki kadar belirgin olmayabilir. Buna rağmen öznenin gerçek özne olması ve fiildeki durumdan kendisinin etkilenmesi nedeniyle yüklem okul dil bilgisi sınıflandırmasında dönüşlü kabul edilir.

Çocuk uzun süren konuşmadan sıkıldı.

“Sıkıldı” fiilinde de özne gerçek öznedir ve fiilin bildirdiği durum öznenin üzerinde gerçekleşir. Bu örnekler, dönüşlülüğün yalnızca bilinçli bakım ve giyinme eylemleriyle sınırlı olmadığını gösterir.

Bir fiilin dönüşlü sayılabilmesi için ekin yanı sıra şu iki koşulun birlikte bulunması gerekir:

1. Eylemi yapan gerçek veya gizli özne bulunmalıdır.
2. Eylemin etkisi aynı özne üzerinde gerçekleşmelidir.

Bu koşullar karşılanmıyorsa fiil edilgen olabilir ya da aldığı ek artık canlı bir çatı ilişkisi kurmayan kalıplaşmış bir yapının parçası olabilir.

4.3. Her “-l” ve “-n” Eki Dönüşlülük Bildirir mi?

Hayır. “-l” ve “-n” biçimleri dönüşlü fiillerde görülebileceği gibi edilgen fiillerde, farklı görevdeki yapım eklerinde veya fiilin kalıplaşmış gövdesinde de bulunabilir.

Dosyalar görevli tarafından tarandı.

“Tarandı” yükleminde “-n” vardır; ancak dosyalar tarama işini yapmamıştır. İşi yapan “görevli tarafından” sözüyle belirtilmiş, dosyalar ise yapılan işten etkilenmiştir. Yüklem edilgendir.

Mert aynanın karşısında tarandı.

Burada tarama işini Mert yapmış ve eylem yine onun üzerinde gerçekleşmiştir. Aynı “tarandı” biçimi bu cümlede dönüşlüdür.

Ek yalnızca ilk ipucudur. Kesin kararı özne-yüklem ilişkisi ve cümlenin anlamı verir.

5. Dönüşlü Fiil Nasıl Bulunur?

Dönüşlü fiili belirlerken aşağıdaki sıra izlenebilir:

5.1. Cümlenin yüklemini bulun

Ela gösteriden önce odasında hazırlandı.

Cümlenin yüklemi “hazırlandı” fiilidir.

5.2. Yüklemin fiil olduğunu kontrol edin

Fiilde çatı yalnızca fiil yüklemlerinde aranır. “Ela gösteriye hazırdı.” cümlesindeki “hazırdı” isim soylu bir yüklem olduğundan etken, edilgen veya dönüşlü sayılmaz.

5.3. İşi yapanı belirleyin

“Kim hazırlandı?” sorusunun cevabı “Ela”dır. Ela, cümlede gerçek öznedir.

5.4. Öznenin eylemden etkilenip etkilenmediğine bakın

Hazırlık eylemi Ela’nın kendi üzerinde ve kendi durumunda gerçekleşmiştir. Özne hem işi yapmış hem de sonuçtan etkilenmiştir.

5.5. Dönüşlülük ekini inceleyin

“Hazırlanmak” fiili “hazırla-n-mak” biçiminde ayrılır. Yüklem dönüşlülük bildiren “-n” ekini taşır.

5.6. Edilgenlik olasılığını sınayın

“Ela başkası tarafından hazırlandı.” biçiminde bir anlam yoktur. Cümlenin doğal anlamı, Ela’nın kendi hazırlığını yapmasıdır. Bu nedenle yüklem edilgen değil, dönüşlüdür.

Kısa çözüm yolu şöyledir:

Yüklemi bul → gerçek veya gizli özneyi belirle → öznenin işi yapıp yapmadığını kontrol et → eylemin aynı özneye yönelip yönelmediğine bak → “-l/-n” ekini anlamla birlikte değerlendir.

6. Dönüşlü Cümlede Özne Düzeni

Dönüşlü fiili edilgen fiilden ayıran temel nokta, özne düzenidir. Dönüşlü cümlede işi yapan bir gerçek özne bulunur; edilgen cümlede ise işi yapan gerçek veya gizli özne olarak yer almaz.

6.1. Gerçek Özne

Kerem sabah erkenden yıkandı.

Yıkanma işini yapan Kerem’dir. Eylem Kerem’in kendi üzerinde gerçekleştiği için “Kerem” gerçek özne, “yıkandı” dönüşlü fiildir.

Gerçek özne yalnızca insan olmak zorunda değildir. Eylemi bilinçli veya doğal biçimde kendi üzerinde gerçekleştirebilen başka canlılar da gerçek özne olabilir:

Kedi güneşli köşeye kıvrılıp temizlendi.

Temizlenme eylemini yapan ve bu eylemden etkilenen kedidir.

6.2. Gizli Özne

Dönüşlü fiilin öznesi cümlede açıkça yazılmayabilir. Yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan gizli özne de gerçek öznedir.

Hızlıca giyindim ve evden çıktım.

“Giyindim” yüklemindeki birinci tekil kişi anlamından gizli öznenin “ben” olduğu anlaşılır. Giyinme işini yapan ve bu işten etkilenen aynı kişi olduğundan yüklem dönüşlüdür. Kişinin yüklemden nasıl belirlendiği Kişi Ekleri konusunda ayrıntılı biçimde incelenir.

6.3. Dönüşlü Cümlede Sözde Özne Bulunur mu?

Dönüşlü cümlede sözde özne bulunmaz. Çünkü cümledeki özne yalnızca işten etkilenen bir varlık değildir; aynı zamanda işi yapan gerçek öznedir.

Çocuk yıkandı. → “Çocuk” gerçek özne; fiil dönüşlüdür.

Araba yıkandı. → “Araba” sözde özne; fiil edilgendir.

İki cümlede de aynı yüklem kullanılmıştır. İlk cümlede çocuk yıkama işini kendi üzerinde gerçekleştirebilir. İkinci cümlede araba yıkama işini yapamayacağı için eylemin başkası tarafından yapıldığı anlaşılır. Gerçek ve sözde özne arasındaki ayrım [Özne] başlığında ayrıca açıklanır.

7. Dönüşlü Fiil Örnekleri

Aşağıdaki cümlelerde özne, işi yapmakta ve yaptığı işten yine kendisi etkilenmektedir:

Çoğul özne bulunan cümlelerde fiilin işteş olduğu hemen düşünülmemelidir:

Öğrenciler gösteri için hazırlandı.

Öğrenciler birbirlerini hazırlamıyor; her biri kendi hazırlığını yapıyor. Bu nedenle eylem karşılıklı veya birlikte yapılan işteş bir eylem değil, çoğul özneli dönüşlü bir eylemdir.

8. Aynı Fiil Nasıl Hem Dönüşlü Hem Edilgen Olabilir?

“-l” ve “-n” ekleri hem dönüşlü hem edilgen yapıda kullanılabildiği için aynı yüklem biçimi farklı cümlelerde farklı çatı özelliği gösterebilir. Belirleyici unsur, öznenin eylemi yapabilecek durumda olup olmadığı ve cümlenin verdiği anlamdır.

Öznenin insan olması da tek başına dönüşlülüğü kanıtlamaz:

Yaralı sporcu sağlık ekibi tarafından yıkandı.

Sporcu insan olduğu hâlde yıkama işini kendisi yapmamıştır. “Sağlık ekibi tarafından” örtülü özne, “yaralı sporcu” sözde öznedir. Yüklem edilgendir.

Bu nedenle “Canlı özne varsa dönüşlü, cansız özne varsa edilgen” biçiminde kesin bir kural kurulamaz. Bağlam her zaman incelenmelidir.

9. Dönüşlü ve Edilgen Fiil Arasındaki Fark

Dönüşlü ve edilgen fiiller aynı ekleri alabildiği için ayrım ekten çok özne-yüklem ilişkisine dayanır.

Zeynep tören için hazırlandı. → Dönüşlü

Hazırlanma işini yapan gerçek özne Zeynep’tir.

Salon tören için hazırlandı. → Edilgen

Salon hazırlama işini yapmaz; başkalarının yaptığı işten etkilenir. “Salon” sözde öznedir.

Edilgen yapıdaki gerçek, sözde ve örtülü özne düzeni Edilgen Fiil yazısında daha ayrıntılı olarak ele alınır.

10. Dönüşlü Fiil ile Etken Fiil Arasındaki İlişki

Etken fiilde işi yapan gerçek veya gizli özne vardır. Dönüşlü fiilde de işi yapan gerçek özne olduğu için dönüşlü yapılar etken özellik taşır. Ancak dönüşlü fiilin etkenden ayrılan özel yönü, yapılan işin yine özneye yönelmesidir.

Eren küçük kardeşini giydirdi. → Etken

Giydirme işini Eren yapmış, eylem kardeşini etkilemiştir.

Eren hızlıca giyindi. → Dönüşlü

Giyinme işini Eren yapmış ve eylem kendi üzerinde gerçekleşmiştir.

Bir soruda yalnızca “Gerçek özne var mı?” deniliyorsa dönüşlü fiilin etken nitelik taşıdığı söylenebilir. Fakat “Fiil öznesine göre hangi çatıdadır?” diye soruluyorsa daha özel sınıflandırma olan dönüşlü cevabı verilmelidir. Etken çatının genel ölçütleri Etken Fiil konusunda görülebilir.

11. Dönüşlü Fiil ile İşteş Fiil Nasıl Ayırt Edilir?

Dönüşlü fiilde eylem öznenin kendisine yönelir. İşteş fiilde ise birden fazla özne eylemi birlikte veya karşılıklı olarak gerçekleştirir.

Çocuklar gezi için giyindi. → Dönüşlü

Her çocuk giyinme işini kendi üzerinde gerçekleştirir.

Çocuklar bahçede kucaklaştı. → İşteş

Kucaklaşma eylemi çocuklar arasında karşılıklı yapılır.

Çoğul özne görmek, fiili doğrudan işteş saymak için yeterli değildir. Eylemin özneler arasında mı, yoksa her öznenin kendi üzerinde mi gerçekleştiği belirlenmelidir. Karşılıklı ve birlikte yapılma anlamları [İşteş Fiil] yazısında açıklanır.

12. “Kendi” Zamiri Her Zaman Dönüşlü Fiil Kurar mı?

Hayır. “Kendi” bir dönüşlülük zamiridir; fakat cümlede bu zamirin bulunması, yüklemi kendiliğinden dönüşlü çatılı yapmaz. Çatı belirlenirken yüklemin yapısı ve özneyle ilişkisi incelenir.

Aslı kendini aynada inceledi.

“İnceledi” fiili özel bir dönüşlülük eki almamıştır. “Aslı” gerçek özne, “kendini” belirtili nesnedir. Cümle anlamca özneye yönelse de okul dil bilgisi çatı çözümlemesinde yüklem etken ve geçişlidir.

Aslı aynanın karşısında tarandı.

“Tarandı” dönüşlülük eki almıştır; Aslı hem işi yapmış hem de işten etkilenmiştir. Yüklem dönüşlü ve geçişsizdir.

Çocuk kendi kendine yürüdü.

“Kendi kendine” sözü burada “yardım almadan” anlamı verir. “Yürüdü” fiilinde dönüşlülük eki ve öznenin kendi üzerinde gerçekleştirdiği bir kılış bulunmadığından fiil dönüşlü sayılmaz.

Kısacası dönüşlülük zamiri ile dönüşlü çatı aynı kavram değildir.

13. Dönüşlü Fiillerde Nesne ve Geçişlilik

Okul dil bilgisi sınıflandırmasında dönüşlü fiiller nesne almadıkları için geçişsiz kabul edilir. Etken ve geçişli bir yapıda nesneyle gösterilebilen etkilenen unsur, dönüşlü yapıda öznenin kendisidir.

Selin saçlarını taradı.

“Neyi taradı?” sorusunun cevabı “saçlarını”dır. “Taradı” fiili etken ve geçişlidir.

Selin tarandı.

“Neyi, kimi tarandı?” soruları cümleye uygun bir nesne cevabı vermez. Eylem Selin’in kendisine yönelmiştir. “Tarandı” dönüşlü ve geçişsizdir.

Fiilin nesne alıp almamasına dayanan bu sınıflandırma [Nesnesine Göre Fiiller] içinde yapılır. Nesne alamayan fiillerin genel özellikleri ise [Geçişsiz Fiil] başlığında incelenir.

14. Fiilimsilerde Dönüşlülük

Fiilimsiler kip ve kişi eki almaz; ancak türedikleri fiilin anlam ve çatı özelliklerini koruyabilir.

Sabah erkenden giyinmek ona zor geliyordu.

“Giyinmek” dönüşlü anlam taşıyan bir isim-fiildir. Giyinme eylemi, bu işi gerçekleştiren kişinin kendi üzerinde oluşur.

Yarışmaya hazırlanan öğrenciler salona geçti.

“Hazırlanan” dönüşlü anlamlı bir sıfat-fiildir. Hazırlık işini yapanlar ve hazırlananlar aynı öğrencilerdir.

Hızla tarandıktan sonra evden çıktı.

“Tarandıktan” dönüşlü anlamını koruyan bir zarf-fiildir. Tarama işi cümlenin gizli öznesi üzerinde gerçekleşir.

Fiilimsi eki almak, fiilin daha önce kazandığı dönüşlülük ilişkisini ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte fiilimsinin bağlamdaki öznesi yine dikkatle belirlenmelidir.

15. TYT Türkçe’de Dönüşlü Fiil Soruları

Dönüşlü fiil, sınav sorularında çoğu zaman yalnız başına tanım olarak değil; edilgen, etken ve işteş fiillerle birlikte ayırt etme becerisi üzerinden ölçülür. Soruda yüklemlerin altı çizilebilir, aynı çatı özelliğini taşıyan cümle istenebilir veya özne-yüklem ilişkisi sorulabilir.

Çözüm sırasında şu sıra kullanılabilir:

1. Yüklemin fiil olduğundan emin olun.
2. Gerçek veya gizli özneyi bulun.
3. Öznenin işi yapıp yapmadığını belirleyin.
4. Özne işi yapıyorsa eylemin yine kendisine yönelip yönelmediğine bakın.
5. “-l” ve “-n” eklerini yalnızca destekleyici ipucu olarak kullanın.
6. Çoğul özne varsa eylemin ayrı ayrı mı, birlikte mi, karşılıklı mı yapıldığını kontrol edin.

Özellikle şu ikililer çeldirici olarak kullanılmaya elverişlidir:

• “Çocuk yıkandı.” – “Araba yıkandı.”
• “Oyuncu süslendi.” – “Salon süslendi.”
• “Öğrenciler hazırlandı.” – “Öğrenciler selamlaştı.”
• “Kendini inceledi.” – “Tarandı.”

Ekler aynı görünse bile gerçek özne ile sözde özne ayrımı yapılmadan doğru sonuca ulaşılamaz.

16. Dönüşlü Fiilde Sık Yapılan Hatalar

“-l” veya “-n” alan her fiili dönüşlü saymak: Bu ekler edilgen yapıda da kullanılır. “Kapı silindi.” cümlesindeki kapı silme işini yapmadığı için fiil edilgendir.

Canlı öznenin bulunduğu her “-l/-n”li fiili dönüşlü kabul etmek: “Hasta hemşire tarafından yıkandı.” cümlesinde özne canlıdır; ancak yıkama işini yapmamıştır. Yüklem edilgendir.

“Kendi” zamirini dönüşlü çatı eki sanmak: “O, kendini savundu.” cümlesinde “kendini” nesnedir. Yüklem okul dil bilgisi çözümlemesinde etken ve geçişlidir.

Çoğul özneyi işteşlikle karıştırmak: “Çocuklar giyindi.” cümlesinde çocuklar birbirlerini giydirmemiştir. Her çocuk eylemi kendi üzerinde gerçekleştirdiği için fiil dönüşlüdür.

Dönüşlü cümlede sözde özne aramak: Dönüşlü fiilde işi yapan gerçek veya gizli özne bulunur. Sözde özne edilgen yapıya özgüdür.

İsim cümlesinde çatı aramak: “Çocuk hazırlıklıydı.” cümlesindeki yüklem isim soyludur. Bu cümlede dönüşlü, etken veya edilgen çatı aranmaz.

Dönüşlü fiilin nesne alabileceğini düşünmek: Okul dil bilgisi yaklaşımında dönüşlü fiiller geçişsiz kabul edilir. Özne dışında ayrıca nesne aranmaz.

17. Dönüşlü Fiil Konu Özeti

Hatırlanması gereken temel formül şudur:

Gerçek özne + işi yapma + aynı işten etkilenme + dönüşlülük anlamı = dönüşlü fiil

18. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü fiil vardır?

A) Bahçedeki ağaçlar sabah sulandı.
B) Çocuk gösteri için özenle hazırlandı.
C) Sorular dersin sonunda çözüldü.
D) İki arkadaş kapıda selamlaştı.
E) Öğretmen metni dikkatle okudu.

Cevap: B

Açıklama: “Hazırlandı” fiilinde çocuk hazırlık işini kendisi yapar ve bu işten yine kendisi etkilenir. A ve C edilgen, D işteş, E etkendir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki “tarandı” fiili edilgen çatılıdır?

A) Ece aynanın karşısında tarandı.
B) Küçük çocuk annesinden yardım almadan tarandı.
C) Oyuncular sahneye çıkmadan önce tarandı.
D) Yıkanan halılar özel bir makineyle tarandı.
E) Sabah erkenden tarandım ve evden çıktım.

Cevap: D

Açıklama: Halılar tarama işini yapamaz; başkasının yaptığı işten etkilenir. Bu nedenle “halılar” sözde özne, “tarandı” edilgendir. Diğer cümlelerde gerçek veya gizli özne eylemi kendi üzerinde gerçekleştirmiştir.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlülük zamiri kullanılmış, ancak dönüşlü fiile yer verilmemiştir?

A) Aslı kendini aynada dikkatle inceledi.
B) Aslı tören için erkenden hazırlandı.
C) Çocuk hızlıca giyindi.
D) Sporcu kalın battaniyeye sarındı.
E) Öğrenciler gösteri için süslendi.

Cevap: A

Açıklama: “Kendini” dönüşlülük zamiridir ve cümlede belirtili nesne görevindedir. “İnceledi” fiili dönüşlülük eki almamış, etken ve geçişli kullanılmıştır.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çoğul özne bulunduğu hâlde fiil işteş değil, dönüşlüdür?

A) İki arkadaş uzun uzun yazıştı.
B) Çocuklar bahçede kovalaştı.
C) Sporcular yarıştan önce giyindi.
D) Komşular kapının önünde selamlaştı.
E) Taraflar sonunda uzlaştı.

Cevap: C

Açıklama: Sporcular giyinme işini birbirlerine karşı değil, ayrı ayrı kendi üzerlerinde gerçekleştirir. Bu nedenle “giyindi” dönüşlüdür. Diğer seçeneklerde karşılıklı veya birlikte yapılma anlamı vardır.

Soru 5 – Dönüşlü fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yüklemde bildirilen işi yapan gerçek veya gizli özne vardır.
B) Özne yaptığı işten kendisi etkilenir.
C) “-l” ve “-n” biçimleri dönüşlülük bildirebilir.
D) Yüklemde “-n” bulunan her fiil dönüşlüdür.
E) Okul dil bilgisi sınıflandırmasında dönüşlü fiiller geçişsiz kabul edilir.

Cevap: D

Açıklama: “-n” eki edilgen fiillerde de bulunabilir; ayrıca kimi sözcüklerde kalıplaşmış gövdenin bir parçası olabilir. Çatı türü, ek ile cümle anlamı birlikte incelenerek belirlenir.

19. Sık Sorulan Sorular

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı OGM Materyal, Konu Özetleri TYT Türkçe, “Fiilde Çatı”, s. 107–108.
• Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Bilişim Ağı, Fiiller (Eylemler), “Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiiller” bölümü.