Oluş Fiili Nedir? Değişim Bildiren Fiiller

Bazı fiiller öznenin yaptığı bilinçli bir işi değil, bir varlığın renginde, biçiminde, yaşında, yapısında veya başka bir niteliğinde meydana gelen değişimi anlatır. “Yapraklar sarardı.” cümlesindeki sarardı fiili, yaprakların önceki renginden farklı bir renge dönüşmesini bildirir. Yapraklar bu değişimi isteyerek gerçekleştirmediği gibi değişim başka bir nesne üzerinde de yapılmamıştır. Bu tür fiillere oluş fiili denir.

Oluş fiillerini doğru belirleyebilmek için yalnızca hareket veya değişim anlamı aranmaz. Değişimin öznenin iradesi dışında gerçekleşip gerçekleşmediği, bir süreç veya durum değişikliği içerip içermediği ve öznenin önceki durumuyla sonraki durumu arasında farklılık bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilir. Buradaki “kendiliğinden” sözü, değişimin hiçbir nedeni olmadığı anlamına gelmez. Susuzluk çiçeğin solmasına, sıcaklık buzun erimesine neden olabilir; önemli olan değişimin öznenin kendi üzerinde ve öznenin iradesi dışında gerçekleşmesidir. Oluş fiilleri, Anlamlarına Göre Fiiller sınıflandırmasında iş ve durum fiilleriyle birlikte ele alınır. Fiillerin genel özellikleri için önce Fiiller konusu incelenebilir.

İçindekiler

1. Oluş Fiili Nedir?
2. Oluş Fiillerinin Özellikleri
3. Oluş Fiili Nasıl Bulunur?
   3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme
   3.2. Değişim Anlamını İnceleme
   3.3. Öznenin İradesini Kontrol Etme
   3.4. Süreç Anlamını Belirleme
4. Oluş Fiili Örnekleri
   4.1. Sık Kullanılan Oluş Fiilleri
   4.2. Açıklamalı Oluş Fiili Örnekleri
5. Oluş Fiillerinin Bildirdiği Değişimler
6. Oluş Fiillerinde Zaman ve Süreç İlişkisi
   6.1. Oluş Fiilleri Her Zaman Yavaş mı Gerçekleşir?
7. Oluş Fiili ile Durum Fiili Arasındaki Fark
8. Oluş Fiili ile İş Fiili Arasındaki Fark
9. Oluş Fiili ile Edilgen Fiil Arasındaki Fark
10. Aynı Fiil Her Cümlede Oluş Fiili midir?
11. Oluş Fiillerinin Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri
12. Oluş Fiillerinin Kip ve Kişi Ekleriyle Kullanımı
13. Oluş Fiilleri Cümlede Hangi Öge Olur?
14. TYT Türkçe’de Oluş Fiili Nasıl Sorulur?
15. Oluş Fiillerinde Sık Yapılan Hatalar
16. Oluş Fiili Konu Özeti
17. Açıklamalı Mini Test
18. Sık Sorulan Sorular
19. Sonuç

1. Oluş Fiili Nedir?

Öznenin iradesi dışında, zaman içinde ve kendiliğinden meydana gelen değişimleri bildiren fiillere oluş fiili denir. Oluş fiilinde özne bir işi gerçekleştirmez; değişime uğrayan varlık konumundadır.

Meyveler olgunlaştı.

Bu cümlede meyveler olgunlaşma eylemini bilinçli olarak yapmamıştır. Ham durumdan olgun duruma geçiş belirli bir süreç içinde gerçekleşmiştir. Bu nedenle olgunlaştı oluş fiilidir.

Oluş fiillerinde çoğunlukla şu üç özellik birlikte bulunur:

• Öznenin bir niteliği değişir.
• Değişim öznenin iradesi dışında gerçekleşir.
• Önceki durum ile sonraki durum arasında fark oluşur.

“Çocuk büyüdü.” cümlesinde çocuğun yaşı ve fiziksel özellikleri zamanla değişmiştir. “Demir paslandı.” cümlesinde demirin yüzeyinde kendiliğinden bir dönüşüm meydana gelmiştir. Her iki fiil de oluş bildirir.

2. Oluş Fiillerinin Özellikleri

Oluş fiillerinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Bir varlıkta meydana gelen değişimi bildirir.
• Değişim genellikle zaman içinde gerçekleşir.
• Özne değişimi isteyerek yapmaz.
• Eylem başka bir nesne üzerinde gerçekleştirilmez.
• “Neyi?” ve “Kimi?” sorularına cevap vermez.
• Çoğunlukla geçişsizdir.
• Renk, biçim, yaş, sıcaklık, tat, yapı veya nitelik değişimi anlatabilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimlerinde çekimlenebilir.
• Farklı kip ve kişi ekleri alabilir.
• Fiilin oluş özelliği cümledeki anlamına göre belirlenir.

Örneğin “Hava akşama doğru serinledi.” cümlesinde havanın sıcaklık niteliği değişmiştir. Bu değişimi gerçekleştiren bilinçli bir özne yoktur ve eylem bir nesne üzerinde yapılmamıştır.

Oluş fiilinde değişimin bir nedeni bulunabilir. “Çiçekler susuzluktan soldu.” cümlesinde solmanın nedeni susuzluktur; buna rağmen çiçekler bu değişimi bilinçli olarak gerçekleştirmemiştir. Dolayısıyla soldu oluş fiilidir.

3. Oluş Fiili Nasıl Bulunur?

Bir fiili oluş fiili olarak değerlendirmek için aşağıdaki adımlar uygulanabilir.

3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme

Önce cümlede yargıyı taşıyan çekimli fiil bulunur:

Bahçedeki çiçekler birkaç günde soldu.

Cümlenin yüklemi soldu sözcüğüdür. Kip ve kişi eki alarak yargı bildiren fiillerin yapısı [Çekimli Fiil] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.

3.2. Değişim Anlamını İnceleme

Öznenin önceki ve sonraki durumu karşılaştırılır:

• Önce: Çiçekler canlı ve tazedir.
• Sonra: Çiçekler solmuştur.

Öznenin niteliğinde değişiklik bulunduğu için oluş anlamı vardır.

3.3. Öznenin İradesini Kontrol Etme

Değişimin öznenin isteğiyle gerçekleşip gerçekleşmediği incelenir:

• Saçları ağardı.
• Süt ekşidi.
• Tahta çürüdü.
• Bebek büyüdü.

Bu örneklerde özneler değişimi bilinçli olarak gerçekleştirmemiştir.

3.4. Süreç Anlamını Belirleme

Oluş fiilleri çoğu zaman bir anda tamamlanan hareketten çok belirli bir sürece yayılan değişimi anlatır. Sararmak, olgunlaşmak, yaşlanmak ve paslanmak aşamalı biçimde gerçekleşir.

Bununla birlikte değişimin çok kısa sürede meydana gelmesi, fiilin oluş özelliğini mutlaka ortadan kaldırmaz:

Bardak sıcak suyun etkisiyle çatladı.

Çatlama kısa sürede gerçekleşse bile bardağın yapısında, kendi iradesi dışında bir değişim meydana gelmiştir.

4. Oluş Fiili Örnekleri

4.1. Sık Kullanılan Oluş Fiilleri

Oluş fiilleri kapalı ve değişmez bir sözcük listesinden oluşmaz. Fiilin cümlede kazandığı anlam belirleyicidir. Bununla birlikte sık karşılaşılan oluş fiillerinden bazıları şunlardır:

• ağarmak
• aydınlanmak
• bayatlamak
• büyümek
• çürümek
• donmak
• ekşimek
• erimek
• gelişmek
• irileşmek
• kararmak
• kızarmak
• kurumak
• olgunlaşmak
• paslanmak
• sararmak
• serinlemek
• solmak
• soğumak
• yaşlanmak
• zayıflamak

Bu fiillerin birçoğu renk, yapı, yaş, sıcaklık veya nitelik değişimi bildirir. Ancak bir fiilin listede yer alması, bütün kullanımlarında oluş fiili olacağı anlamına gelmez. Cümlenin bütünü mutlaka değerlendirilmelidir.

4.2. Açıklamalı Oluş Fiili Örnekleri

• Domatesler güneşte kızardı. Domateslerin renginde zamanla değişim meydana gelmiştir.
• Karlar öğleye doğru eridi. Karın fiziksel durumunda sıcaklığın etkisiyle değişim olmuştur.
• Ekmek birkaç günde bayatladı. Ekmeğin tazelik niteliği öznenin iradesi dışında değişmiştir.
• Duvar nemden kabardı. Duvarın yüzey yapısında kendiliğinden bir değişim gerçekleşmiştir.
• Çocuk son bir yılda uzadı. Çocuğun fiziksel özelliklerinde zaman içinde gelişim görülmüştür.
• Gökyüzü yavaşça aydınlandı. Gökyüzünün ışık ve görünüm niteliği değişmiştir.

5. Oluş Fiillerinin Bildirdiği Değişimler

Oluş fiilleri farklı değişim türlerini anlatabilir.

Renk değişimi

• Yaprak sarardı.
• Domates kızardı.
• Saçları ağardı.
• Gökyüzü karardı.

Fiziksel yapı veya biçim değişimi

• Cam çatladı.
• Tahta eğrildi.
• Demir paslandı.
• Duvar kabardı.

Yaş ve gelişim değişimi

• Çocuk büyüdü.
• Adam yaşlandı.
• Fidan gelişti.
• Bebek serpildi.

Tat, koku veya tazelik değişimi

• Süt ekşidi.
• Ekmek bayatladı.
• Meyve çürüdü.
• Yemek soğudu.

Hava ve çevre değişimi

• Hava ısındı.
• Gökyüzü aydınlandı.
• Ortalık karardı.
• Karlar eridi.

Bu örneklerin ortak noktası, değişimin öznenin üzerinde gerçekleşmesi ve öznenin bu değişimi bilinçli olarak yapmamasıdır.

6. Oluş Fiillerinde Zaman ve Süreç İlişkisi

Oluş fiillerini diğer anlam türlerinden ayıran önemli özelliklerden biri süreç bildirmeleridir. Meyvenin olgunlaşması, insanın yaşlanması veya demirin paslanması aşamalar hâlinde gerçekleşir. Cümlede “zamanla, giderek, yavaş yavaş, birkaç gün içinde” gibi ifadelerin bulunması oluş anlamını belirginleştirebilir:

• Yapraklar yavaş yavaş sarardı.
• Çocuk zamanla büyüdü.
• Demir kapı yıllar içinde paslandı.
• Hava giderek soğudu.

Ancak bu ifadelerin her oluş cümlesinde açıkça bulunması gerekmez. “Meyveler olgunlaştı.” cümlesi, herhangi bir zaman zarfı kullanılmasa da doğal olarak süreç içinde gerçekleşen değişimi anlatır.

6.1. Oluş Fiilleri Her Zaman Yavaş mı Gerçekleşir?

Oluş fiilleri çoğunlukla zaman içinde gerçekleşen bir süreci anlatır; ancak değişimin mutlaka günler, aylar veya yıllar sürmesi gerekmez. Kısa sürede gerçekleşen bir değişim de oluş fiiliyle bildirilebilir:

• Bardak sıcak su dökülünce çatladı.
• Buz ateşin yanında hızla eridi.
• Gökyüzü bir anda karardı.
• Çorba kısa sürede soğudu.

Bu cümlelerde değişimin süresi kısa olabilir. Buna rağmen öznenin önceki ve sonraki durumu farklıdır; değişim öznenin kendi üzerinde ve iradesi dışında meydana gelmiştir. Bu yüzden fiiller oluş bildirir.

7. Oluş Fiili ile Durum Fiili Arasındaki Fark

Durum fiili öznenin içinde bulunduğu hâli veya süreklilik gösteren hareketi; oluş fiili ise öznenin niteliğinde meydana gelen değişimi bildirir.

“Çocuk uyudu.” cümlesinde öznenin içinde bulunduğu durum anlatılır. “Çocuk büyüdü.” cümlesinde ise önceki durumdan farklı bir duruma geçiş vardır. Durum bildiren fiillerin ölçütleri [Durum Fiili] yazısında ayrıntılı örneklerle incelenir.

8. Oluş Fiili ile İş Fiili Arasındaki Fark

İş fiilinde özne bir hareketi başka bir varlık üzerinde gerçekleştirir. Oluş fiilinde ise öznenin kendisi değişime uğrar:

• Çocuk camı kırdı. → İş fiili
• Cam sıcaktan çatladı. → Oluş fiili
• Bahçıvan meyveleri olgunlaştırdı. → İş fiili
• Meyveler olgunlaştı. → Oluş fiili
• Usta demiri eğdi. → İş fiili
• Demir sıcakta eğrildi. → Oluş fiili

İş fiiline “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltilebilir. Oluş fiili bu sorulara cevap vermez. Nesne üzerinde gerçekleştirilen hareketler İş (Kılış) Fiili konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

9. Oluş Fiili ile Edilgen Fiil Arasındaki Fark

Oluş fiili ile edilgen fiil, öznenin hareketi bilinçli biçimde yapmaması nedeniyle karıştırılabilir. Ancak iki kavram farklı sınıflandırmalara aittir:

• Oluş fiili, fiilin cümledeki anlamıyla ilgilidir.
• Edilgen fiil, özne-yüklem ilişkisine göre belirlenen bir çatı özelliğidir.

Kapı zamanla çürüdü.

Çürüdü kendiliğinden değişim bildiren oluş fiilidir.

Kapı görevli tarafından boyandı.

Boyandı fiilinde boyama işini kapı yapmamış, yapılan işten etkilenmiştir. Eylemi yapan gerçek özne cümlede “görevli tarafından” sözüyle belirtilmiştir. Bu kullanım [Edilgen Fiil] kapsamında değerlendirilir. Özne ve yüklem arasındaki çatı ilişkilerinin bütünü [Fiilde Çatı] yazısında açıklanır.

Fiilin aldığı ek, tek başına karar vermek için yeterli değildir. “Kapı boyandı.” cümlesindeki boyandı edilgen; “Çocuk büyüdü.” cümlesindeki büyüdü ise oluş fiilidir. Benzer şekilde “çiçekler açıldı” ifadesi bağlama göre çiçeklerin açması anlamında oluş, “kapı görevli tarafından açıldı” ifadesi ise edilgenlik bildirebilir. Fiilin anlamı, öznesi ve varsa işi yapan unsur birlikte incelenmelidir.

10. Aynı Fiil Her Cümlede Oluş Fiili midir?

Fiilin türü cümledeki anlamına göre belirlenir. Benzer kökten türeyen veya aynı değişimi anlatan fiiller farklı cümlelerde farklı özellik gösterebilir:

• Güneşte kalan kumaş soldu. → Oluş
• Güneş kumaşın rengini soldurdu. → İş
• Meyveler olgunlaştı. → Oluş
• Üretici meyveleri özel ortamda olgunlaştırdı. → İş
• Çorba soğudu. → Oluş
• Aşçı çorbayı soğuttu. → İş

İkinci örneklerde değişime neden olan başka bir özne ve bu değişimden etkilenen bir nesne vardır. Bu nedenle fiiller cümleden bağımsız ezberlenmemelidir.

“Açmak” fiili de bağlama göre farklı özellik gösterebilir:

• Bahçıvan seranın penceresini açtı. → İş fiili
• Bahçedeki çiçekler sabah açtı. → Oluş fiili

İlk cümlede özne, pencere üzerinde bilinçli bir hareket gerçekleştirmiştir. İkinci cümlede ise çiçeklerde doğal bir değişim meydana gelmiştir.

11. Oluş Fiillerinin Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri

Oluş fiilleri olumlu, olumsuz ve soru biçiminde kullanılabilir:

• Meyveler olgunlaştı. → Olumlu
• Meyveler henüz olgunlaşmadı. → Olumsuz
• Meyveler olgunlaştı mı? → Soru

Olumsuzluk veya soru anlamı, fiilin temel anlam türünü değiştirmez. Üç cümlede de meyvelerde meydana gelen değişimden söz edilmektedir.

12. Oluş Fiillerinin Kip ve Kişi Ekleriyle Kullanımı

Oluş fiilleri farklı kiplerle çekimlenebilir:

• Yapraklar sarardı. → Görülen geçmiş zaman
• Yapraklar sararıyor. → Şimdiki zaman
• Yapraklar sararacak. → Gelecek zaman
• Yapraklar sararmış. → Öğrenilen geçmiş zaman
• Yapraklar sararır. → Geniş zaman

Zaman değişse de fiilin oluş anlamı korunur. Zaman bildiren bu çekimler [Haber Kipleri] başlığında ele alınır. Oluş fiilleri “Hava soğusa eve dönsek.” örneğinde olduğu gibi dilek kipleriyle de kullanılabilir; bu çekimlerin özellikleri [Dilek Kipleri] konusunda açıklanır.

13. Oluş Fiilleri Cümlede Hangi Öge Olur?

Çekimli oluş fiili, fiil cümlesinde yüklem görevindedir:

Bahçedeki bütün çiçekler soldu.

• Özne: Bahçedeki bütün çiçekler
• Yüklem: soldu

Oluş fiilleri çoğunlukla nesne almadığından bu cümlelerde nesne bulunmaz. Nesne alamayan fiillerin çatı bakımından özellikleri [Geçişsiz Fiil] yazısında incelenir.

Fiil, fiilimsi eki aldığında cümlede farklı görevler üstlenebilir:

Sararan yapraklar yere döküldü.

Sararan sözcüğü oluş anlamını korusa da çekimli fiil değil, sıfat-fiildir.

14. TYT Türkçe’de Oluş Fiili Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de oluş fiilleri çoğunlukla iş ve durum fiilleriyle karşılaştırmalı olarak sorulur. Ayrıca geçişlilik, fiilde çatı, cümlenin ögeleri ve fiilimsilerle bağlantılı sorular içinde de kullanılabilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin yüklemi bulunur.
2. Öznenin niteliğinde değişim olup olmadığı belirlenir.
3. Değişimin öznenin iradesi dışında gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır.
4. Fiile “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltilir.
5. Durum, oluş ve edilgenlik kavramları birbirinden ayrılır.

“Hava karardı.” cümlesinde değişim vardır ve öznenin iradesi yoktur. “Görevli perdeyi kararttı.” cümlesinde ise bir özne, nesne üzerinde bilinçli bir iş gerçekleştirmiştir.

Bu tablo yalnızca ilk yönlendirmeyi sağlar. Son karar mutlaka cümlenin anlamı üzerinden verilmelidir.

15. Oluş Fiillerinde Sık Yapılan Hatalar

• Nesne almayan her fiili oluş fiili kabul etmek
• Durum bildiren uyumak, oturmak ve beklemek gibi fiilleri oluş sanmak
• Öznenin iradesini dikkate almamak
• Değişim bulunup bulunmadığını kontrol etmemek
• Oluş fiili ile edilgen fiili karıştırmak
• Fiilin aldığı “-l” veya “-n” sesini tek başına ölçüt kabul etmek
• Her değişim bildiren cümlede fiilin oluş olduğunu düşünmek
• Cümlede değişime yol açan başka bir özne bulunduğunu gözden kaçırmak
• Fiili cümledeki anlamından bağımsız sınıflandırmak
• “Kendiliğinden” sözünü değişimin hiçbir nedeni olmaması biçiminde yorumlamak
• “Bir anda” gerçekleşen değişimlerin oluş fiili olamayacağını düşünmek
• “-laş/-leş” eki alan her fiili otomatik olarak oluş kabul etmek

16. Oluş Fiili Konu Özeti

• Oluş fiili, öznenin iradesi dışında meydana gelen değişimi bildirir.
• Değişim çoğunlukla belirli bir süreç içinde gerçekleşir.
• Öznenin önceki ve sonraki durumu arasında fark vardır.
• Oluş fiilleri “Neyi?” ve “Kimi?” sorularına cevap vermez.
• Genellikle geçişsizdir.
• Renk, biçim, yaş, tat, sıcaklık ve yapı değişimi anlatabilir.
• Durum fiili hâli, oluş fiili değişimi bildirir.
• İş fiilinde özne hareketi yapar; oluş fiilinde özne değişime uğrar.
• Oluş fiili anlamla, edilgen fiil çatıyla ilgilidir.
• Fiilin türü her cümlede yeniden değerlendirilmelidir.

17. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oluş fiili kullanılmıştır?

A) Öğrenci kitabını açtı.
B) Bebek beşiğinde uyudu.
C) Meyveler birkaç günde olgunlaştı.
D) Çocuk arkadaşını çağırdı.
E) Sporcu bir süre dinlendi.

Cevap: C

Açıklama: “Olgunlaştı” fiili, meyvelerde zaman içinde ve kendiliğinden meydana gelen değişimi bildirir.

Soru 2 – Aşağıdaki fiillerden hangisi oluş bildirmez?

A) Sararmak
B) Büyümek
C) Paslanmak
D) Beklemek
E) Olgunlaşmak

Cevap: D

Açıklama: “Beklemek” öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir. Diğer fiillerde öznenin niteliğinde değişim vardır.

Soru 3 – “Demir kapı yıllar içinde paslandı.” cümlesindeki fiilin oluş fiili olmasının temel nedeni nedir?

A) Geçmiş zaman eki alması
B) Değişimin kendiliğinden gerçekleşmesi
C) Cümlenin öznesinin cansız olması
D) Fiilin olumsuz olmaması
E) Cümlede zaman ifadesi bulunması

Cevap: B

Açıklama: Paslanma, demirin iradesi dışında ve kendi üzerinde gerçekleşen bir değişimdir. “Yıllar içinde” sözü süreci belirginleştirir; ancak temel ölçüt kendiliğinden değişimdir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş fiili ile oluş fiili arasındaki fark doğru örneklenmiştir?

A) Çocuk uyudu. / Çocuk bekledi.
B) Usta demiri eğdi. / Demir sıcakta eğrildi.
C) Bebek ağladı. / Bebek güldü.
D) Öğrenci oturdu. / Öğrenci dinlendi.
E) Çocuk yürüdü. / Çocuk koştu.

Cevap: B

Açıklama: “Eğdi” fiilinde usta, demir üzerinde bir iş yapmıştır. “Eğrildi” fiilinde ise demirin yapısında kendiliğinden değişim meydana gelmiştir.

Soru 5 – Oluş fiilleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Öznenin iradesi dışında gerçekleşebilir.
B) Bir varlıktaki değişimi bildirebilir.
C) Genellikle nesne almaz.
D) Her zaman başka bir varlık üzerinde yapılan işi anlatır.
E) Zaman içinde gerçekleşen bir süreci bildirebilir.

Cevap: D

Açıklama: Başka bir varlık üzerinde yapılan işi iş fiilleri bildirir. Oluş fiilinde öznenin kendisi değişime uğrar.

18. Sık Sorulan Sorular

19. Sonuç

Oluş fiilleri, bir varlıkta öznenin iradesi dışında meydana gelen değişimleri anlatır. Yaprakların sararması, çocuğun büyümesi, demirin paslanması ve sütün ekşimesi bu fiillere örnektir. Oluş fiilini belirlerken değişim, irade dışılık ve süreç özellikleri birlikte incelenmelidir.

Nesne almayan her fiil oluş fiili değildir. Uyumak, beklemek ve oturmak gibi fiiller öznenin durumunu bildirirken sararmak, yaşlanmak ve olgunlaşmak öznenin niteliğindeki değişimi gösterir. Konunun anlam, nesne ve çatı yönleri birlikte değerlendirildiğinde oluş fiilleri diğer fiil türlerinden daha kolay ayrılır.

Yararlanılan Kaynaklar

• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Millî Eğitim Bakanlığı. Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitapları.
• Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük.