Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemler ve Örnekleri

Uyarı ve emir bildiren ünlemler; bir kişiyi tehlikeye karşı uyarmak, istenmeyen bir davranışı önlemek veya yapılması gereken bir işi güçlü biçimde bildirmek amacıyla kullanılan sözlerdir. “Aman”, “sakın”, “hop”, “hey”, “şşt” ve “hışt” gibi ifadeler cümleye uyarı, engelleme veya yönlendirme anlamı katabilir. Ancak her uyarı cümlesinde ünlem bulunmadığı gibi emir bildiren her sözcük de ünlem değildir. Özellikle “dur”, “sus”, “bekle” ve “git” gibi çekimli fiillerle gerçek ünlemleri birbirinden ayırmak gerekir. Bu ayrımın yapılabilmesi için sözcüğün türü, cümledeki görevi ve kullanıldığı bağlam birlikte incelenmelidir.

Uyarı ve emir anlamı, ünlemler konusunun yalnızca bir bölümüdür. Ünlemler; duygu bildirebildikleri gibi seslenme, uyarma, yardım isteme veya bir davranışı engelleme amacıyla da kullanılabilir.

İçindekiler

1. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemler Nedir?
2. Uyarı Bildiren Ünlemler Nelerdir?
3. Emir Bildiren Ünlemler Nelerdir?
4. Ünlem ile Emir Kipindeki Fiil Nasıl Ayırt Edilir?
5. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlem Örnekleri
6. “Aman” Sözcüğünün Uyarı Anlamında Kullanılması
7. “Sakın” Ünlem midir, Zarf mıdır?
8. “Hop”, “Hey” ve “Şşt” Ünlemlerinin Kullanımı
9. Seslenme, Uyarı ve Emir Arasındaki İlişki
10. Uyarı Bildiren Cümle ile Ünlem Cümlesi Arasındaki Fark
11. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemlerin Yazımı
12. Sınav Sorularında Karşılaşılan Önemli Ayrımlar
13. Sık Yapılan Hatalar
14. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemler Konu Özeti
15. Açıklamalı Mini Test
16. Sık Sorulan Sorular
17. Sonuç

1. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemler Nedir?

Bir kişiyi tehlikeli, yanlış veya istenmeyen bir davranıştan uzaklaştırmak amacıyla kullanılan ünlemlere uyarı bildiren ünlemler denir. Konuşanın bir davranışın yapılmasını veya yapılmamasını güçlü bir söyleyişle istemesine yardımcı olan ifadeler ise emir değeri taşıyabilir.

• Aman, merdivenlerden düşme!
• Sakın, o düğmeye basma!
• Hop, oraya giremezsin!
• Hey, eşyalarıma dokunma!
• Şşt, biraz sessiz olun!

Bu cümlelerde ünlem ile cümlenin yüklemi aynı görevi üstlenmez. Örneğin “Hey, eşyalarıma dokunma!” cümlesinde:

• “Hey” dikkat çekme ve uyarma amacıyla kullanılan ünlemdir.
• “Dokunma” emir kipindeki çekimli fiildir.
• Olumsuz emri asıl bildiren sözcük “dokunma”dır.
• “Hey” ise emrin karşıdaki kişiye güçlü biçimde yöneltilmesine yardımcı olur.

Bu nedenle “uyarı ve emir bildiren ünlemler” ifadesi, cümlenin tamamının işleviyle sözcüğün türünü birbirine karıştıracak biçimde yorumlanmamalıdır. Bazı ünlemler uyarı veya emir anlamını güçlendirir; asıl emir yargısı çoğunlukla çekimli fiille kurulur.

2. Uyarı Bildiren Ünlemler Nelerdir?

Türkçede yalnızca uyarı amacıyla kullanılan değişmez ve kesin bir ünlem listesi yoktur. Bir sözün uyarı bildirip bildirmediği, kullanıldığı cümleye ve konuşma ortamına göre belirlenir.

Uyarı değeri taşıyabilen başlıca ifadeler şunlardır:

Bu ifadelerin hepsi her kullanımda aynı anlamı taşımaz. Örneğin “aman” bazen korku, bazen rica, bazen bıkkınlık bildirebilir:

• Aman, çocuğa dikkat et! → Uyarı
• Aman, ne güzel bir manzara! → Beğenme
• Aman, yine mi aynı konu? → Bıkkınlık
• Aman efendim, öyle söylemeyin. → Nezaket ve karşı çıkma
• Aman, beni yalnız bırakma! → Yalvarma ve rica

Dolayısıyla sözcüğü tek başına ezberlemek yerine cümlede üstlendiği işleve bakmak gerekir. Bu yaklaşım genel sözcük türleri incelemelerinde de önemlidir.

3. Emir Bildiren Ünlemler Nelerdir?

“Emir bildiren ünlem” ifadesi kullanılırken dikkatli olunmalıdır. Çünkü Türkçede emir anlamı çoğunlukla emir kipindeki fiillerle kurulur:

• Dur!
• Sus!
• Bekle!
• Çık!
• Koşmayın!
• Dokunma!

Bu sözcükler güçlü bir ses tonuyla söylense ve sonlarına ünlem işareti getirilse bile sözcük türü bakımından ünlem değildir. Bunlar emir kipinde çekimlenmiş fiillerdir.

Bununla birlikte bazı kalıplaşmış sözler, hayvanlara yöneltilen komutlar ve davranışı doğrudan yönlendiren seslenmeler ünlem değeri taşıyabilir:

• Deh! → Hayvanı yürütme veya hızlandırma
• Oha! → Hayvanı durdurma; farklı bağlamlarda şaşkınlık
• Çüş! → Hayvanı durdurma; insanlara yöneltildiğinde kaba bir tepki
• Pisi pisi! → Kediyi çağırma
• Kışt! → Hayvanı uzaklaştırma
• Hoşt! → Köpeği veya başka bir hayvanı uzaklaştırma

Bu tür ifadeler çekimli fiil değildir. Belirli bir seslenme veya komut işleviyle kalıplaştıkları için ünlemler arasında değerlendirilebilir.

Önemli: “Sus!”, “dur!” ve “git!” ifadelerinin sonundaki ünlem işareti, bu sözcükleri ünlem yapmaz. Noktalama işareti ile sözcük türü aynı şey değildir.

4. Ünlem ile Emir Kipindeki Fiil Nasıl Ayırt Edilir?

Uyarı ve emir bildiren ifadelerin incelenmesinde en önemli ayrım, ünlem ile emir kipindeki çekimli fiil arasında yapılır.

Sözcüğün bir eylemi karşılayıp karşılamadığına bakın

“Bekle”, “git”, “dur”, “otur” ve “konuşma” gibi sözcükler bir iş, oluş veya hareket bildirir. Bunlar fiildir:

• Bekle! → Beklemek fiili
• Git! → Gitmek fiili
• Otur! → Oturmak fiili
• Konuşma! → Konuşmak fiilinin olumsuz emri

“Aman”, “hey” ve “hop” ise bir eylemin adı değildir. Cümleye uyarı, seslenme veya tepki anlamı katar.

Olumsuz biçiminin yapılıp yapılamadığına bakın

Fiiller “-ma/-me” ekiyle olumsuz yapılabilir:

• Git → Gitme
• Dur → Durma
• Konuş → Konuşma
• Dokun → Dokunma

Ünlemler bu biçimde olumsuzlaştırılamaz:

• Aman → “Amanma” olmaz.
• Hey → “Heyme” olmaz.
• Hop → “Hopma” olmaz.

Ancak bu yöntem tek başına yeterli değildir. Sözcüğün cümledeki anlamı ve görevi de incelenmelidir.

Yüklem olup olmadığını kontrol edin

Hey, orada bekle!

Bu cümlede “bekle” yüklemdir. “Hey” ise yüklemle doğrudan öge ilişkisi kurmayan bir ünlemdir.

Sakın geç kalma!

“Geç kalma” birleşik fiili cümlenin yüklemidir. “Sakın” ise emrin kesinliğini artıran ve eylemi anlam bakımından etkileyen bir sözdür. Bu nedenle okul dil bilgisinde çoğunlukla zarf olarak değerlendirilir.

Aman, camı kırma!

“Kırma” yüklem, “camı” belirtili nesne, “aman” ise uyarı ve kaygı bildiren cümle dışı unsurdur.

Sözcük çıkarıldığında cümlenin temel yapısını inceleyin

• Aman, yola çıkma!
• Yola çıkma!

“Aman” çıkarıldığında temel emir yargısı devam eder. Ancak kaygı ve uyarı tonu zayıflar.

• Hey, beni dinle!
• Beni dinle!

“Hey” çıkarıldığında emir cümlesi varlığını korur; yalnızca dikkat çekme ve seslenme işlevi ortadan kalkar.

5. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlem Örnekleri

Uyarı anlamı yalnızca tehlike anlarında ortaya çıkmaz. Bir davranışı engelleme, kurala yöneltme veya istenmeyen bir durumu önleme amacıyla da kullanılabilir.

Tehlikeye karşı uyarma

• Aman, başını tavana çarpma!
• Dikkat, karşıdan araba geliyor!
• Eyvah, çocuk pencereye yaklaştı!
• Hey, o kabloya dokunma!
• Aman, çantanı merdivende bırakma!
• İmdat, tekne su alıyor!

Bir davranışı engelleme

• Hop, sıranın önüne geçemezsin!
• Şşt, burada yüksek sesle konuşma!
• Hey, defterimi izinsiz alma!
• Sakın, ona gerçeği söyleme!
• Aman, aynı hatayı yeniden yapma!
• Hop, o kapıdan girmek yasak!

Dikkati belirli bir noktaya yöneltme

• Dikkat, yol çalışması var!
• Hey, çantanı yerde unuttun!
• Şşt, öğretmen sana sesleniyor!
• Aman, sorunun ikinci bölümünü atlama!
• Bak, bu ayrıntıyı gözden kaçırma!

“Bak” sözcüğü bu son örnekte çekimli fiil kökenlidir. Ancak konuşma dilinde karşıdaki kişinin dikkatini söze yönelten kalıplaşmış bir ara söz gibi kullanılabilir. Sözcüğün fiil özelliği bütünüyle ortadan kalkmış sayılmayacağından, incelenirken bağlam göz önünde bulundurulmalıdır.

Hayvanlara yöneltilen komutlar

• Deh, biraz daha hızlı!
• Oha, dur bakalım!
• Çüş, geriye çekil!
• Kışt, bahçeden çık!
• Hoşt, oradan uzaklaş!
• Pisi pisi, buraya gel!

Bu örneklerde ünlem, insan dışındaki bir canlıyı harekete geçirme, durdurma, çağırma veya uzaklaştırma amacı taşır.

6. “Aman” Sözcüğünün Uyarı Anlamında Kullanılması

“Aman”, Türkçede çok farklı duyguları ve konuşma amaçlarını karşılayabilen ünlemlerden biridir. Sözcüğün anlamını belirleyen temel unsur bağlamdır.

Aman, kaygan zeminde koşma!

Bu cümlede “aman”, karşıdaki kişiyi olası bir tehlikeye karşı uyarmaktadır.

Aman, beni müdüre söyleme!

Burada korkuyla karışık rica ve yalvarma anlamı vardır.

Aman, ne kadar güzel olmuş!

Bu kullanımda uyarı değil, beğenme ve şaşkınlık ön plandadır.

Aman, senden de hiçbir şey saklanmıyor!

Cümlenin söyleniş biçimine göre sitem, bıkkınlık veya hafif kızgınlık görülebilir.

“Aman” sözcüğü özellikle şu anlamları taşıyabilir:

• Uyarı
• Korku ve kaygı
• Rica
• Yalvarma
• Şaşkınlık
• Beğenme
• Bıkkınlık
• Sitem

Bu nedenle bir soruda yalnızca “aman” sözcüğünü görmek, cümlenin uyarı bildirdiğine karar vermek için yeterli değildir.

7. “Sakın” Ünlem midir, Zarf mıdır?

“Sakın”, güçlü uyarı ve engelleme bildirdiği için günlük anlatımda ünlem gibi algılanabilir. Ancak sözcük, çoğu dil bilgisi incelemesinde yüklemin anlamını etkileyen bir zarf olarak değerlendirilir.

Sakın buraya gelme!

Bu cümlede “sakın”, “gelme” fiilinin yapılmaması gerektiğini kesin ve güçlü biçimde belirtir.

Sakın bu konuyu unutma!

“Sakın”, unutma eylemine yönelik uyarının gücünü artırmaktadır.

“Sakın”ın bulunduğu cümleler çoğunlukla uyarı ve emir anlamı taşır. Fakat bir cümlenin uyarı bildirmesi, cümledeki her sözün ünlem olduğu anlamına gelmez.

Dikkat: Kaynaklarda ve öğretim düzeylerinde “sakın”ın sınıflandırılması konusunda farklı anlatımlarla karşılaşılabilir. Soruda sözcüğün yüklemle kurduğu ilişki esas alınmalı; yalnızca cümledeki güçlü söyleyişe göre karar verilmemelidir.

8. “Hop”, “Hey” ve “Şşt” Ünlemlerinin Kullanımı

“Hop”, “hey” ve “şşt” karşıdaki kişinin dikkatini çekebilir; ancak aralarında kullanım farkları vardır.

“Hop”, çoğunlukla bir davranışı aniden durdurmak veya bir sınırın aşılmasını engellemek için kullanılır:

• Hop, nereye gidiyorsun?
• Hop, o dosyaları alamazsın!
• Hop, biraz yavaş!

“Hey”, uzaktaki bir kişiye seslenmek, dikkat çekmek veya uyarıda bulunmak amacıyla kullanılabilir:

• Hey, beni bekle!
• Hey, yolun ortasında durma!
• Hey, o çantaya dokunma!

“Şşt” veya “hişt”, daha düşük sesle dikkat çekme ya da sessizlik isteme amacı taşır:

• Şşt, biraz buraya bak!
• Şşt, herkes bizi duyacak!
• Hişt, kapıyı sessizce kapat!

Bu ifadeler seslenme ünlemleri içinde de değerlendirilebilir. Çünkü önce muhatabın dikkatini çeker, ardından gelen cümle aracılığıyla uyarı veya emir iletirler.

9. Seslenme, Uyarı ve Emir Arasındaki İlişki

Seslenme, uyarı ve emir aynı cümlede yan yana bulunabilir:

Hey çocuklar, yola çıkmayın!

Bu cümlede:

• “Hey” seslenme ve dikkat çekme işlevindedir.
• “Çocuklar” hitap sözüdür.
• “Yola” yönelme tümlecidir.
• “Çıkmayın” olumsuz emir bildiren yüklemdir.
• Cümlenin bütünü bir uyarı taşır.

Aman Mehmet, merdivenden koşarak inme!

Bu örnekte:

• “Aman” kaygı ve uyarı bildiren ünlemdir.
• “Mehmet” hitap sözüdür.
• “İnme” emir kipindeki olumsuz fiildir.

Bir cümlede bu anlamların birlikte bulunması, sözcüklerin görevlerini değiştirmez. Ünlem dikkat çekebilir veya duyguyu yansıtabilir; emir anlamını asıl taşıyan bölüm ise çoğunlukla yüklemdir.

Bu ayrım cümlede anlam ile [fiiller] konularının birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

10. Uyarı Bildiren Cümle ile Ünlem Cümlesi Arasındaki Fark

Her uyarı cümlesinde ünlem bulunmaz:

Islak zeminde koşmamalısın.

Bu cümle bir uyarı içerir; ancak içinde ünlem türünde bir sözcük yoktur.

Yola çıkmadan önce iki tarafı da kontrol et.

Cümle, okuyucuya veya dinleyiciye yol güvenliği konusunda uyarıda bulunmaktadır. “Kontrol et” emir biçiminde bir yüklemdir.

Aman, ıslak zeminde koşma!

Bu cümlede ise “aman” uyarı bildiren bir ünlem olarak kullanılmıştır.

Aynı şekilde ünlem işareti bulunan her cümlede ünlem türünde bir sözcük bulunmayabilir:

Buradan hemen çık!

Cümlenin sonunda ünlem işareti vardır; ancak “çık” bir fiildir.

Hey, buradan hemen çık!

Bu cümlede hem “hey” ünlemi hem de “çık” emir kipindeki fiil bulunmaktadır.

Kısacası üç ayrı kavram birbirine karıştırılmamalıdır:

• Ünlem: Bir sözcük türüdür.
• Ünlem işareti: Bir noktalama işaretidir.
• Ünlem cümlesi: Güçlü duygu, seslenme veya tepki taşıyan cümledir.

11. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemlerin Yazımı

Uyarı bildiren ünlem, kendisinden sonra gelen cümleyle birlikte söyleniyorsa ardından virgül kullanılabilir:

• Aman, düşeceksin!
• Hey, oraya girme!
• Şşt, biraz sessiz olun!
• Hop, sıranı bekle!

Ünlem bağımsız ve güçlü biçimde söylenmişse ardından ünlem işareti getirilebilir:

• Dikkat! Zemin kaygandır.
• Hey! Yolun ortasından çekil.
• İmdat! Evde yangın çıktı.
• Hop! Orada dur.

Cümle soru anlamı taşıyorsa sonuna soru işareti konur:

• Hey, beni duyuyor musun?
• Hop, nereye gidiyorsun?
• Şşt, sen de bu sesi duydun mu?

Standart yazı dilinde duyguyu güçlendirmek amacıyla harflerin gereksiz yere uzatılmasından kaçınılır:

• Aman! → Standart kullanım
• Amaaan! → Konuşma tonunu yansıtan özel kullanım
• Hey! → Standart kullanım
• Heyyy! → Sosyal medya veya özel yazışma dili

Ayrıntılı kurallar için [ünlem işareti] ve noktalama işaretleri konuları birlikte incelenebilir.

12. Sınav Sorularında Karşılaşılan Önemli Ayrımlar

Uyarı ve emir bildiren ünlemler, sınavlarda yalnızca “ünlemi bulunuz” biçiminde sorulmaz. Sözcük türleri, fiiller, zarflar, cümle dışı unsurlar ve noktalama işaretleriyle ilişkilendirilebilir.

Özellikle şu ayrımlara dikkat edilmelidir:

“Dur” ünlem değil, fiildir

Dur, karşıya geçme!

“Dur”, durmak fiilinin emir kipidir. Cümlenin yüklemidir veya sıralı yapı içinde ayrı bir yargı oluşturur.

“Aman” cümlenin ögesi değildir

Aman, çantayı düşürme!

“Aman”, yüklemle özne, nesne veya tümleç ilişkisi kurmaz. Cümle dışı unsur olarak değerlendirilir.

“Sakın” yüklemi etkiler

Sakın geç kalma!

“Sakın”, “geç kalma” yükleminin anlamını etkileyerek uyarıyı kesinleştirir. Bu yönüyle zarf görevindedir.

“Hey” hem seslenme hem uyarı taşıyabilir

Hey, raylara yaklaşma!

“Hey” öncelikle dikkat çeker. Cümlenin bütünü ve “yaklaşma” yüklemi ise uyarı anlamını oluşturur.

Ünlem işareti sözcük türünü belirlemez

Defterleri hemen açın!

“Açın” emir kipindeki çekimli fiildir. Cümlede ünlem işareti bulunmasına rağmen ünlem türünde bir sözcük yoktur.

Bu ayrımlar TYT’de dil bilgisi, cümlede anlam ve noktalama sorularında çeldirici olarak kullanılabilir.

13. Sık Yapılan Hatalar

Emir kipindeki her fiili ünlem sanmak:
“Dur!”, “sus!”, “git!” ve “bekle!” güçlü biçimde söylense de çekimli fiildir.

Sonunda ünlem işareti bulunan her sözcüğü ünlem kabul etmek:
Noktalama işareti, sözcüğün türünü tek başına belirlemez.

“Sakın” sözcüğünü her durumda ünlem saymak:
“Sakın konuşma!” cümlesinde sözcük, yüklemin anlamını etkilediği için çoğunlukla zarf kabul edilir.

“Aman”ın her zaman uyarı bildirdiğini düşünmek:
“Aman, ne güzel!” cümlesinde beğenme; “Aman, yine mi sen?” cümlesinde bıkkınlık veya şaşkınlık görülebilir.

Seslenme ile uyarıyı birbirinden tamamen bağımsız görmek:
“Hey, yola çıkma!” cümlesinde “hey” hem dikkat çeker hem de uyarının muhataba yönelmesini sağlar.

Hitap sözünü ünlem kabul etmek:
“Çocuklar, koşmayın!” cümlesinde “çocuklar” isim türünde bir hitap sözüdür.

Cümlenin taşıdığı anlamla sözcüğün türünü karıştırmak:
Bir cümle bütünüyle uyarı bildirebilir; fakat cümlede ünlem türünde bir sözcük bulunmayabilir.

“Eyvah”ın yalnızca üzüntü bildirdiğini düşünmek:
“Eyvah, çocuk yola çıktı!” cümlesinde korku, telaş ve tehlike uyarısı birlikte bulunabilir. Bu tür kullanımlar üzüntü bildiren ünlemler ile karıştırılmamalıdır.

14. Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemler Konu Özeti

• Uyarı bildiren ünlemler, kişiyi tehlikeli veya istenmeyen bir davranıştan uzaklaştırmaya yardımcı olur.
• “Aman”, “hop”, “hey”, “şşt” ve “dikkat” uyarı işleviyle kullanılabilir.
• Bir sözcüğün uyarı anlamı taşıyıp taşımadığı bağlama göre belirlenir.
• “Aman” uyarının yanı sıra korku, rica, beğenme, bıkkınlık ve sitem bildirebilir.
• “Sakın”, çoğu kullanımda emir kipindeki fiilin anlamını güçlendiren zarf olarak değerlendirilir.
• “Dur”, “sus”, “git” ve “bekle” ünlem değil, emir kipindeki çekimli fiillerdir.
• Ünlem işareti, sözcüğün türünü değiştirmez.
• “Hey” ve “şşt” seslenmeyle birlikte uyarı anlamı taşıyabilir.
• “Deh”, “oha”, “çüş”, “kışt” ve “hoşt” hayvanlara yöneltilen komut veya uzaklaştırma ünlemleri olabilir.
• Uyarı, seslenme ve emir aynı cümlede birlikte bulunabilir.
• Ünlemler genellikle cümle dışı unsur durumundadır.
• Her uyarı cümlesinde ünlem bulunmaz.
• Sözcüğün türü belirlenirken anlamı, çekim özelliği ve yüklemle ilişkisi birlikte incelenmelidir.

15. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde uyarı bildiren bir ünlem kullanılmıştır?

A) Çocuklar bahçede dikkatlice oynadı.
B) Aman, kaygan zeminde koşma!
C) Görevli kapıyı yavaşça kapattı.
D) Öğrenciler sınıfa sessizce girdi.
E) Akşam olmadan eve döndük.

Cevap: B

Açıklama: “Aman” sözcüğü, karşıdaki kişiyi kaygan zeminde koşmaması için uyaran bir ünlemdir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlem değil, emir kipinde çekimlenmiş bir fiil vardır?

A) Aman, elini yakma!
B) Hey, biraz bekle!
C) Dur!
D) Hop, oraya giremezsin!
E) Şşt, buraya bak!

Cevap: C

Açıklama: “Dur”, durmak fiilinin emir kipinde çekimlenmiş biçimidir. Güçlü bir ses tonuyla söylenmesi ve ardından ünlem işareti gelmesi, sözcüğü ünlem yapmaz.

Soru 3 – “Hey çocuklar, o kabloya dokunmayın!” cümlesindeki sözlerin görevleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

A) Hey: zarf – çocuklar: özne – dokunmayın: ünlem
B) Hey: ünlem – çocuklar: hitap sözü – dokunmayın: yüklem
C) Hey: özne – çocuklar: ünlem – dokunmayın: nesne
D) Hey: hitap sözü – çocuklar: yüklem – dokunmayın: ünlem
E) Hey: bağlaç – çocuklar: özne – dokunmayın: zarf

Cevap: B

Açıklama: “Hey” dikkat çekme ve uyarı bildiren ünlem, “çocuklar” hitap sözü, “dokunmayın” ise emir kipindeki yüklemdir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “aman” sözcüğü uyarı değil, beğenme bildirmektedir?

A) Aman, merdivenden düşme!
B) Aman, çocuğu yalnız bırakma!
C) Aman, ne güzel bir elbise!
D) Aman, o kabloya dokunma!
E) Aman, karşıdan araba geliyor!

Cevap: C

Açıklama: “Aman, ne güzel bir elbise!” cümlesinde sözcük tehlikeye karşı uyarı değil, beğenme ve şaşkınlık bildirmektedir.

Soru 5 – Aşağıdaki cümlelerin hangisi uyarı anlamı taşıdığı hâlde içinde ünlem türünde bir sözcük bulundurmamaktadır?

A) Hey, pencereden uzaklaş!
B) Aman, başını çarpma!
C) Hop, oraya geçme!
D) Islak zeminde koşmamalısın.
E) Şşt, biraz sessiz ol!

Cevap: D

Açıklama: “Islak zeminde koşmamalısın.” cümlesi bir uyarıdır; ancak içinde “aman”, “hey” veya “hop” gibi ünlem türünde bir sözcük yoktur.

16. Sık Sorulan Sorular

17. Sonuç

Uyarı ve emir bildiren ünlemler, konuşanın karşısındaki kişiyi tehlikeye karşı uyarmasına, dikkatini çekmesine veya bir davranışı engellemesine yardımcı olur. “Aman”, “hop”, “hey” ve “şşt” bu amaçlarla kullanılabilen başlıca ifadelerdir. Bununla birlikte sözcüğün taşıdığı anlam mutlaka cümle içinde değerlendirilmelidir. “Aman” her zaman uyarı bildirmediği gibi “hey” de yalnızca uyarma amacıyla kullanılmaz.

En önemli ayrım, ünlemlerle emir kipindeki fiiller arasındadır. “Dur!”, “sus!” ve “git!” ifadeleri ünlem işaretiyle yazılsa bile çekimli fiildir. “Hey, dur!” cümlesinde “hey” ünlem, “dur” ise emir kipindeki yüklemdir. Cümlenin uyarı veya emir taşımasıyla içindeki sözcüklerin türü birbirinden ayrı değerlendirildiğinde konu daha kolay anlaşılır.

Yararlanılan Kaynaklar

• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
• Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu
• Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı ders kitapları