Yapısına Göre Fiiller: Basit, Türemiş ve Birleşik

Fiiller yalnızca bildirdikleri iş, durum veya oluş bakımından değil, kuruluşları bakımından da sınıflandırılır. “Geldi”, “başladı” ve “yardım etti” yüklemlerinin üçü de hareket bildirir; ancak yapıları aynı değildir. Geldi yapım eki almamış bir fiile, başladı isim kökünden yapım ekiyle türetilmiş bir fiile, yardım etti ise bir isimle yardımcı fiilin birleşmesiyle oluşan fiile örnektir.

Bir fiilin yapısını belirlerken sözcüğün aldığı bütün ekleri aynı değerde görmemek gerekir. Yapım ekleri yeni anlamlı bir sözcük oluştururken kip, kişi ve olumsuzluk gibi çekimle ilgili unsurlar fiilin cümlede kullanılmasını sağlar. Bu nedenle “geliyorum” sözcüğü birden fazla ek taşımasına rağmen yapısına göre basit fiil olabilir. Yapısına göre sınıflandırma, Fiiller konusunun temel bölümlerinden biridir ve basit, türemiş ve birleşik fiillerden oluşur.

İçindekiler

1. Yapısına Göre Fiiller Nedir?
2. Yapısına Göre Fiiller Kaça Ayrılır?
3. Fiillerin Yapısı Nasıl Belirlenir?
   3.1. Fiilin Kök veya Gövdesini Bulma
   3.2. Yapım ve Çekim Eklerini Ayırma
   3.3. Birden Fazla Sözcükten Oluşan Yapıları İnceleme
   3.4. Fiilin Cümledeki Anlamını Kontrol Etme
4. Basit Fiiller
5. Türemiş Fiiller
6. Birleşik Fiiller
   6.1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller
   6.2. Kurallı Birleşik Fiiller
   6.3. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller
7. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller Arasındaki Farklar
8. Yapım Eki Alan Her Fiil Türemiş midir?
9. Çekim Eki Alan Fiil Basit Olabilir mi?
10. Birleşik Fiil ile Birleşik Zamanlı Fiil Arasındaki Fark
11. Aynı Fiil Hem Yapısına Hem Anlamına Göre İncelenebilir mi?
12. Yapısına Göre Fiil Örnekleri
13. Yapısına Göre Fiillerde Sık Karıştırılan Sözcükler
14. TYT Türkçe’de Yapısına Göre Fiiller
15. Yapısına Göre Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
16. Yapısına Göre Fiiller Konu Özeti
17. Açıklamalı Mini Test
18. Sık Sorulan Sorular
19. Sonuç

1. Yapısına Göre Fiiller Nedir?

Fiillerin kök, gövde, yapım eki ve birden fazla sözcükten oluşma özellikleri dikkate alınarak sınıflandırılmasına yapısına göre fiiller denir. Bu sınıflandırmada fiilin ne anlam bildirdiğinden çok nasıl kurulduğu incelenir.

Örneğin:

• Çocuk eve geldi. → Basit fiil
• Çocuk oyuna başladı. → Türemiş fiil
• Çocuk arkadaşına yardım etti. → Birleşik fiil

Geldi fiili herhangi bir yapım eki almamıştır. Başladı fiili, baş ismine getirilen “-la” yapım ekiyle oluşturulmuştur. Yardım etti ise “yardım” ismiyle “etmek” yardımcı fiilinin birleşmesinden meydana gelmiştir.

2. Yapısına Göre Fiiller Kaça Ayrılır?

Fiiller yapılarına göre üç ana gruba ayrılır:

Bu ayrımda sözcüğün uzunluğu, hece sayısı veya aldığı çekim eki sayısı belirleyici değildir. Önemli olan fiilin yapım eki alıp almadığı ve kuruluşunda birden fazla unsur bulunup bulunmadığıdır.

3. Fiillerin Yapısı Nasıl Belirlenir?

Bir fiilin yapısını doğru belirlemek için sözcük aşamalı biçimde incelenmelidir.

3.1. Fiilin Kök veya Gövdesini Bulma

Önce fiilin anlamlı en küçük parçası belirlenir:

• gel-di → gel- fiil kökü
• yaz-ıyor → yaz- fiil kökü
• temiz-le-di → temiz isim kökü
• göz-le-di → göz isim kökü

Kökün isim mi fiil mi olduğu, ardından gelen ekin görevini anlamak için önemlidir. Temizledi sözcüğünde “temiz” isim veya sıfat görevinde kullanılabilen köktür; “-le” eki bu kökten yeni bir fiil oluşturmuştur.

3.2. Yapım ve Çekim Eklerini Ayırma

Yapım eki yeni bir sözcük veya gövde oluşturur. Çekim eki ise sözcüğün temel anlamını değiştirmeden cümlede kullanılmasını sağlar:

temiz-le-di

• temiz → kök
• -le → isimden fiil yapım eki
• -di → görülen geçmiş zaman eki

Bu sözcük yapım eki aldığı için türemiş fiildir.

Yeni sözcük gövdeleri oluşturan ekler [Yapım Ekleri], sözcüklerin cümlede zaman, kişi ve başka dil bilgisel ilişkiler kurmasını sağlayan ekler ise [Çekim Ekleri] başlığında ayrıntılı olarak incelenir.

gel-ecek-ti

• gel- → fiil kökü
• -ecek → gelecek zaman eki
• -ti → ek fiilin geçmiş zaman biçimi

Buradaki ekler çekimle ilgilidir; yeni bir fiil gövdesi oluşturmamıştır. Bu nedenle gelecekti, yapısına göre basit fiil olma özelliğini korur.

3.3. Birden Fazla Sözcükten Oluşan Yapıları İnceleme

Yüklem birden fazla sözcükten kurulmuş olabilir:

• yardım etti
• fark etti
• kabul oldu
• mutlu oldu
• gözden düştü

Bu yapılarda sözcükler birlikte tek bir hareket veya oluş anlamı verir. Dolayısıyla yalnızca son sözcüğe bakarak karar verilmemelidir.

3.4. Fiilin Cümledeki Anlamını Kontrol Etme

Bazı birleşik fiiller gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaşır:

Başarılı haberi alınca etekleri zil çaldı.

Buradaki etekleri zil çalmak söz grubu gerçek anlamıyla kullanılmamış, “çok sevinmek” anlamını kazanmıştır. Bu nedenle fiilin yapısını belirlerken cümlenin bütünü de değerlendirilmelidir.

4. Basit Fiiller

Herhangi bir yapım eki almamış fiillere basit fiil denir. Basit fiil yalnızca kök hâlinde bulunmak zorunda değildir; kip, kişi, olumsuzluk ve soru unsurları alabilir:

• gel-di-m
• yaz-ıyor-sun
• gör-me-di
• koş-acak-lar
• bil-ir-im

Bu sözcüklerdeki ekler yeni bir fiil oluşturmamış, fiilleri cümlede kullanılabilir hâle getirmiştir. Dolayısıyla ek sayısının fazla olması fiili türemiş yapmaz.

Basit fiillerin yapım ve çekim ekleri bakımından ayrıntılı özellikleri Basit Fiil yazısında açıklanır.

5. Türemiş Fiiller

İsim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillere türemiş fiil denir. Yapım eki, kökün anlamıyla bağlantılı yeni bir fiil gövdesi oluşturur:

• göz-le-mek
• temiz-le-mek
• su-la-mak
• baş-la-mak
• güç-len-mek
• güzel-leş-mek

Türemiş fiil kip ve kişi eki de alabilir:

Öğrenciler sınıfı temizlediler.

Temizlediler sözcüğünde “-le” yapım, “-di” kip, “-ler” kişi ekidir. Çekim ekleri fiilin türemiş olma özelliğini değiştirmez.

Gözlemek, sulamak ve temizlemek gibi örneklerde isim köklerinden yeni fiiller kurulmuştur. Bu tür türetmelerin ekleri [İsimden Fiil Yapım Ekleri] konusunda sistemli biçimde gösterilir.

Türetme yolları ve yapım eklerinin görevleri [Türemiş Fiil] konusunda ayrıntılı biçimde incelenir.

6. Birleşik Fiiller

Birden fazla sözcüğün veya fiil unsurunun birleşerek tek bir hareketi karşılamasıyla oluşan yapılara birleşik fiil denir. Birleşik fiiller üç ana grupta ele alınır.

6.1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isimle “etmek, olmak, eylemek, kılmak” gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle kurulur:

• yardım etmek
• kabul etmek
• fark etmek
• mutlu olmak
• hasta olmak
• namaz kılmak

Bazı birleşmelerde ses düşmesi veya ses türemesi meydana geldiği için sözcükler bitişik yazılır:

• sabır + etmek → sabretmek
• his + etmek → hissetmek
• af + etmek → affetmek
• kayıp + olmak → kaybolmak

Yazım biçimi birleşik fiilin türünü belirleyen tek ölçüt değildir. “Yardım etmek” ayrı yazıldığı hâlde birleşik fiildir.

6.2. Kurallı Birleşik Fiiller

Bir fiile belirli yardımcı fiiller getirilerek yeterlik, tezlik, süreklilik veya yaklaşma anlamı kazandırılır:

Bu yapılarda iki fiil unsuru birlikte tek bir hareket anlamı oluşturur.

6.3. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Bir veya birden fazla sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşıp kalıplaşmasıyla oluşur:

• gözden düşmek
• kulak vermek
• etekleri zil çalmak
• dili tutulmak
• başına gelmek
• yola çıkmak

Bu yapılarda fiilin gerçek anlamına bakmak yanıltıcı olabilir. Örneğin gözden düşmek, fiziksel olarak bir gözden düşmeyi değil, “değerini veya saygınlığını kaybetmek” anlamını bildirir.

Birleşik fiillerin türleri, yazımları ve ayırt edilme yolları [Birleşik Fiil] sayfasında ayrıntılı örneklerle ele alınır.

7. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller Arasındaki Farklar

Karşılaştırmalı örnekler:

• Çocuk eve koştu. → Basit
• Çocuk yarışa hızlandı. → Türemiş
• Çocuk arkadaşına yardım etti. → Birleşik
• Öğrenci metni yazdı. → Basit
• Öğrenci metni özetledi. → Türemiş
• Öğrenci hatasını fark etti. → Birleşik

8. Yapım Eki Alan Her Fiil Türemiş midir?

Bir fiil gerçekten yapım eki almışsa türemiştir. Ancak öğrencilerin yapım eki sandığı her ek yapım eki değildir. Kip, kişi ve olumsuzluk ekleri fiili türemiş yapmaz:

• gel-di → “-di” kip ekidir, basit fiil
• yaz-acak → “-acak” kip ekidir, basit fiil
• koş-ma-dı → “-ma” olumsuzluk, “-dı” kip ekidir; basit fiil
• temiz-le-di → “-le” yapım ekidir, türemiş fiil

Eklerin görünüşüne değil, sözcükte üstlendiği göreve bakılmalıdır.

9. Çekim Eki Alan Fiil Basit Olabilir mi?

Evet. Basit fiil “hiç ek almamış fiil” değil, “yapım eki almamış fiil” demektir:

Yarın okula geleceksiniz.

Geleceksiniz sözcüğü gelecek zaman ve kişi eki almıştır. Ancak gel- kökünden yeni bir fiil türeten yapım eki bulunmadığı için yapısına göre basittir.

Fiilin kip ve kişi ekleriyle kurduğu yargı [Çekimli Fiil] başlığında incelenir. Çekimli olmak, basit–türemiş–birleşik ayrımından farklı bir özelliktir.

10. Birleşik Fiil ile Birleşik Zamanlı Fiil Arasındaki Fark

Birleşik fiil, fiilin kuruluşuyla; birleşik zamanlı fiil ise çekimiyle ilgilidir:

• yardım etti → Birleşik fiil
• geliyordu → Basit yapılı, birleşik zamanlı fiil
• temizlemişti → Türemiş yapılı, birleşik zamanlı fiil

Geliyordu sözcüğü “gel-iyor idi” yapısından oluşur. Fiilin kökü yapım eki almadığı için yapısına göre basittir; şimdiki zamanın hikâyesiyle çekimlendiği için birleşik zamanlıdır.

Bu ayrım yapılmazsa “Birleşik zaman eki taşıyan her fiil birleşik fiildir.” biçiminde yanlış bir sonuca ulaşılır.

11. Aynı Fiil Hem Yapısına Hem Anlamına Göre İncelenebilir mi?

Evet. Yapı ve anlam, fiilin farklı özelliklerini gösterir:

Çocuk kitabı okudu.

• Yapısına göre: Basit fiil
• Anlamına göre: İş fiili

Yapraklar sarardı.

• Yapısına göre: Türemiş fiil
• Anlamına göre: Oluş fiili

Çocuk arkadaşına yardım etti.

• Yapısına göre: Birleşik fiil
• Anlamına göre: İş fiili

İş, durum ve oluş ayrımının ölçütleri Anlamlarına Göre Fiiller yazısında ele alınır. Aynı fiilin birden fazla yönden sınıflandırılabilmesi, bu başlıkların birbirinin alternatifi olmadığı anlamına gelir.

12. Yapısına Göre Fiil Örnekleri

13. Yapısına Göre Fiillerde Sık Karıştırılan Sözcükler

“Gelmedi” neden basit fiildir?

“Gelmedi” sözcüğündeki “-me” olumsuzluk, “-di” geçmiş zaman ekidir. Yapım eki bulunmadığı için basittir.

“Güzelleşti” neden türemiş fiildir?

“Güzel” köküne getirilen “-leş” eki yeni bir fiil gövdesi oluşturmuştur. Bu nedenle türemiştir.

“Yardım etti” neden birleşik fiildir?

“Yardım” ismiyle “etmek” yardımcı fiili birlikte tek bir hareketi karşılamıştır.

“Geliyordu” neden birleşik fiil değildir?

Fiilin kuruluşunda yeni bir sözlüksel birleşme yoktur. “Gel-” basit fiili, şimdiki zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir.

“Hissetti” neden birleşik fiildir?

“His” ismiyle “etmek” yardımcı fiili birleşmiş ve ses türemesi nedeniyle bitişik yazılmıştır.

14. TYT Türkçe’de Yapısına Göre Fiiller

TYT Türkçe’de yapısına göre fiiller doğrudan sorulabileceği gibi kök–ek bilgisi, fiil çekimi, birleşik zaman ve yazım kurallarıyla birlikte de ölçülebilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin yüklemi belirlenir.
2. Fiilin kökü veya gövdesi bulunur.
3. Ekler yapım ve çekim eki olarak ayrılır.
4. Birden fazla sözcüğün tek hareket anlamı verip vermediği incelenir.
5. Birleşik fiil ile birleşik zamanlı fiil ayrılır.

15. Yapısına Göre Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

• Ek alan her fiili türemiş kabul etmek
• Uzun veya çok heceli fiilleri birleşik sanmak
• Kip ve kişi eklerini yapım ekiyle karıştırmak
• Olumsuzluk ekinin fiili türemiş yaptığını düşünmek
• Ayrı yazılan yardımcı fiil yapılarını birleşik fiil saymamak
• Bitişik yazılan her sözcüğü birleşik fiil kabul etmek
• Birleşik fiille birleşik zamanlı fiili karıştırmak
• Fiilin kökünü yanlış belirlemek
• Birleşik fiilin yalnızca son sözcüğünü incelemek
• Fiilin anlamına göre türüyle yapısına göre türünü birbirine karıştırmak

16. Yapısına Göre Fiiller Konu Özeti

• Fiiller yapısına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır.
• Basit fiiller yapım eki almamıştır.
• Basit fiiller kip, kişi ve olumsuzluk eki alabilir.
• Türemiş fiiller en az bir yapım ekiyle oluşturulmuştur.
• Birleşik fiiller birden fazla unsurun tek hareket anlamı vermesiyle kurulur.
• Yardımcı fiille kurulan, kurallı ve anlamca kaynaşmış birleşik fiiller bulunur.
• Yapım ve çekim ekleri birbirinden ayrılmalıdır.
• Birleşik fiille birleşik zamanlı fiil aynı şey değildir.
• Bir fiil aynı anda hem yapısına hem anlamına göre sınıflandırılabilir.

17. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki fiillerden hangisi yapısına göre basittir?

A) Temizledi
B) Güzelleşti
C) Yardım etti
D) Geleceksiniz
E) Hızlandı

Cevap: D

Açıklama: “Geleceksiniz” fiili gelecek zaman ve kişi eki almıştır; ancak yapım eki almamıştır. Bu nedenle basit fiildir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş fiil kullanılmıştır?

A) Çocuk eve geldi.
B) Öğrenci tahtayı temizledi.
C) Arkadaşım bana yardım etti.
D) Kuşlar gökyüzünde uçtu.
E) Babam kitabı okudu.

Cevap: B

Açıklama: “Temizledi” fiili, “temiz” köküne getirilen “-le” yapım ekiyle oluşturulmuştur.

Soru 3 – Aşağıdakilerden hangisi yardımcı fiille kurulan birleşik fiildir?

A) Koşuyordu
B) Sarardı
C) Fark etti
D) Yazacak
E) Güldü

Cevap: C

Açıklama: “Fark etti”, “fark” ismiyle “etmek” yardımcı fiilinin birleşmesiyle kurulmuştur.

Soru 4 – “Geliyordu” fiiliyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Yapım eki aldığı için türemiştir.
B) Yardımcı fiille kurulduğu için birleşiktir.
C) Yapısına göre basit, çekimine göre birleşik zamanlıdır.
D) Anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
E) Kurallı birleşik fiildir.

Cevap: C

Açıklama: “Gel-” fiili yapım eki almamıştır. “-iyor” ve ek fiilin geçmiş zaman biçimi çekimle ilgilidir; bu nedenle yapı basit, zaman birleşiktir.

Soru 5 – Yapısına göre fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Basit fiiller çekim eki alabilir.
B) Türemiş fiiller en az bir yapım eki taşır.
C) Birleşik fiiller yalnızca bitişik yazılır.
D) Yardımcı fiille birleşik fiil kurulabilir.
E) Yapı ve anlam sınıflandırmaları farklı ölçütlere dayanır.

Cevap: C

Açıklama: “Yardım etmek” ve “mutlu olmak” gibi ayrı yazılan yapılar da birleşik fiildir. Yazım biçimi tek başına yapı türünü belirlemez.

18. Sık Sorulan Sorular

19. Sonuç

Yapısına göre fiiller; basit, türemiş ve birleşik fiiller olmak üzere üç grupta incelenir. Basit fiiller yapım eki almaz, türemiş fiiller yapım ekiyle yeni bir gövde kazanır, birleşik fiiller ise birden fazla unsurun tek bir hareket anlamı oluşturmasıyla kurulur.

Doğru sınıflandırma için fiilin uzunluğuna veya aldığı toplam ek sayısına değil, eklerin görevine ve fiilin kuruluş biçimine bakılmalıdır. Özellikle yapım–çekim eki ayrımı ile birleşik fiil–birleşik zamanlı fiil farkı kavrandığında konu daha kolay hâle gelir. Ayrıntılı çalışma için Basit Fiil, [Türemiş Fiil] ve [Birleşik Fiil] başlıkları sırasıyla incelenmelidir.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, Ortaöğretim Genel Müdürlüğü. Fiiller (Eylemler): Fiillerde Yapı.