Çekimli Fiil Nedir? Kip, Kişi ve Yüklem İlişkisi

Fiiller cümlede yargı bildirebilmek için zaman veya tasarlama anlamı kazanır ve bir kişiye bağlanır. “Yaz-” tek başına fiil köküdür; “yazdı”, “yazıyor”, “yazacak” ve “yazmalısın” biçimleri ise kip ve kişi anlamı taşıyan çekimli fiillerdir. Bu sözcükler bir işin kim tarafından, hangi zamanda veya hangi tasarlama anlamıyla gerçekleştirildiğini gösterir.

Çekimli fiili belirlerken yalnızca sözcüğün sonunda ek bulunup bulunmadığına bakılmaz. “Gel!” biçimi görünür bir kip veya kişi eki taşımadığı hâlde ikinci tekil kişiye yönelik emir bildirdiği için çekimli fiildir. “Geldi” sözcüğünde ise üçüncü tekil kişiyi gösteren ayrıca yazılmış bir kişi eki bulunmaz; kişi anlamı sıfır ekle karşılanır. Çekimli fiiller, Fiiller konusunun cümlede yargı kuran temel bölümüdür.

İçindekiler

1. Çekimli Fiil Nedir?
2. Çekimli Fiilin Özellikleri
3. Çekimli Fiilin Yapısı
   3.1. Fiil Kökü veya Gövdesi
   3.2. Olumsuzluk Eki
   3.3. Kip Eki
   3.4. Kişi Eki
4. Çekimli Fiil Nasıl Bulunur?
5. Basit Çekimli Fiil Örnekleri
6. Olumsuz Çekimli Fiiller
7. Soru Biçimindeki Çekimli Fiiller
8. Haber Kipleriyle Çekimlenen Fiiller
9. Dilek Kipleriyle Çekimlenen Fiiller
10. Çekimli Fiillerde Kişi Ekleri
11. Üçüncü Tekil Kişide Çekimli Fiil
12. Emir Kipinde Çekimli Fiil
13. Birleşik Zamanlı Çekimli Fiiller
14. Çekimli Fiil ile Fiilimsi Arasındaki Fark
15. Çekimli Fiil ile Fiil Kökü Arasındaki Fark
16. Çekimli Fiil ile Yüklem Arasındaki İlişki
17. Çekimli Fiillerin Yapısına ve Anlamına Göre İncelenmesi
18. TYT Türkçe’de Çekimli Fiil Nasıl Sorulur?
19. Çekimli Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
20. Çekimli Fiil Konu Özeti
21. Açıklamalı Mini Test
22. Sık Sorulan Sorular
23. Sonuç

1. Çekimli Fiil Nedir?

Fiil kök veya gövdesinin kip ve kişi anlamı kazanarak yargı bildiren biçimine çekimli fiil denir.

Öğrenciler sınıfa girdi.

Girdi sözcüğü şu bölümlerden oluşur:

• gir- → fiil kökü
• -di → görülen geçmiş zaman eki
• üçüncü tekil kişi → görünür kişi eki yoktur

Fiil geçmiş zaman anlamı kazanmış ve “öğrenciler” öznesine bağlanarak cümlenin yargısını oluşturmuştur.

Yarın sizi arayacağım.

• ara- → fiil kökü
• -yacak → gelecek zaman eki
• -ım → birinci tekil kişi eki

Arayacağım sözcüğü eylemin gelecekte ve konuşan kişi tarafından yapılacağını bildirir.

2. Çekimli Fiilin Özellikleri

Çekimli fiillerin temel özellikleri şunlardır:

• Fiil kök veya gövdesine dayanır.
• Kip anlamı taşır.
• Bir kişiye bağlanır.
• Cümlede yargı bildirir.
• Fiil cümlesinde çoğunlukla yüklem görevindedir.
• Olumlu veya olumsuz olabilir.
• Soru biçiminde kullanılabilir.
• Basit ya da birleşik zamanlı çekim taşıyabilir.
• Yapısına göre basit, türemiş veya birleşik olabilir.
• Anlamına göre iş, durum veya oluş bildirebilir.
• Üçüncü tekil kişide görünür kişi eki bulunmayabilir.
• İkinci tekil kişi emir biçiminde görünür kip ve kişi eki olmayabilir.

Bu özellikler, çekimli fiilin yalnızca “ek almış fiil” olarak tanımlanamayacağını gösterir. Önemli olan fiilin kip ve kişi anlamıyla yargı kurmasıdır.

3. Çekimli Fiilin Yapısı

Çekimli fiilin temel kuruluşu şu formülle gösterilebilir:

Fiil kök veya gövdesi + olumsuzluk + kip + kişi

Olumsuzluk her fiilde bulunmadığı için bu bölüm isteğe bağlıdır.

3.1. Fiil Kökü veya Gövdesi

Çekimin temelini fiil kökü ya da yapım eki almış fiil gövdesi oluşturur:

• gel-di-m → gel- kök
• yaz-ıyor-sun → yaz- kök
• temiz-le-di-k → temizle- gövde
• yardım et-ti-ler → yardım et- birleşik fiil

Fiilin basit, türemiş veya birleşik kurulması, çekimli olmasına engel değildir. Bu kuruluş farkları Yapısına Göre Fiiller başlığında incelenir.

3.2. Olumsuzluk Eki

Fiilin bildirdiği hareketin gerçekleşmediğini belirtmek için “-ma/-me” kullanılır:

• gel-me-di-m
• yaz-ma-yacak-sın
• gör-me-miş
• koş-ma-yor-lar

Olumsuzluk eki kipten önce gelir. Geniş zamanın olumsuzunda “-maz/-mez” veya kişi ekine göre “-ma/-me” biçimi görülür:

• gelmem
• gelmezsin
• gelmez
• gelmeyiz
• gelmezsiniz
• gelmezler

3.3. Kip Eki

Kip, fiilin zamanını veya konuşanın eyleme yönelik tasarlamasını gösterir:

• gel-di → geçmiş zaman
• gel-iyor → şimdiki zaman
• gel-ecek → gelecek zaman
• gel-ir → geniş zaman
• gel-se → şart
• gel-meli → gereklilik

Fiil kipleri haber ve dilek kipleri olmak üzere iki ana grupta değerlendirilir.

3.4. Kişi Eki

Kişi eki, eylemi gerçekleştiren veya eylemle ilgili olan kişiyi gösterir:

• geldi-m → ben
• geldi-n → sen
• geldi → o
• geldi-k → biz
• geldi-niz → siz
• geldi-ler → onlar

Üçüncü tekil kişide çoğu zaman ayrıca yazılan bir kişi eki yoktur. Buna rağmen geldi çekimli fiildir ve “o” kişisine bağlanır.

4. Çekimli Fiil Nasıl Bulunur?

Bir sözcüğün çekimli fiil olup olmadığını belirlemek için şu sıra izlenebilir:

1. Sözcüğün hareket, iş, durum veya oluş bildirip bildirmediği kontrol edilir.
2. Fiil kökü veya gövdesi bulunur.
3. Zaman ya da dilek anlamı belirlenir.
4. Eylemin hangi kişiye bağlandığı tespit edilir.
5. Sözcüğün cümlede yargı kurup kurmadığı incelenir.

Çocuklar bahçede oynuyor.

• Fiil gövdesi: oyna-
• Kip: şimdiki zaman
• Kişi: üçüncü çoğul kişi
• Yargı: Oynama eylemi şu anda gerçekleşmektedir.

Oynuyor bu özellikleri taşıdığı için çekimli fiildir.

5. Basit Çekimli Fiil Örnekleri

Bir fiilin tek kip ekiyle çekimlenmesine basit zamanlı çekim denir:

Buradaki “basit” sözü fiilin yapısını değil, tek kipli çekimini gösterir. Örneğin temizledim yapısına göre türemiş, çekimine göre basit zamanlıdır.

6. Olumsuz Çekimli Fiiller

Olumsuzluk, fiilin çekimli olma özelliğini ortadan kaldırmaz:

• Öğrenci okula geldi. → Olumlu
• Öğrenci okula gelmedi. → Olumsuz

Her iki yüklem de geçmiş zaman ve üçüncü tekil kişi anlamı taşır.

Olumsuz biçimde hareket gerçekleşmemiş olsa da fiil kip ve kişi anlamıyla yargı bildirmeye devam eder.

7. Soru Biçimindeki Çekimli Fiiller

Çekimli fiiller soru biçiminde kullanılabilir:

• Geldin mi?
• Yazıyor musun?
• Okuyacak mısınız?
• Biliyorlar mı?

Soru parçacığı ayrı yazılır ve kendinden önceki fiilin son ünlüsüne göre “mı, mi, mu, mü” biçimlerinden birini alır. Kişi eki bazı çekimlerde soru parçacığından sonra gelebilir:

• geliyor mu-sun
• gelecek mi-siniz

Geçmiş zamanda ise kişi eki fiilde bulunabilir:

• geldi-n mi
• gördü-nüz mü

Soru biçimi fiilin kipini ve temel yargı özelliğini değiştirmez.

8. Haber Kipleriyle Çekimlenen Fiiller

Eylemi belirli bir zaman çerçevesine yerleştiren kiplere haber kipleri denir:

Bu çekimlerin anlam ve kullanım özellikleri [Haber Kipleri] yazısında ayrıntılı olarak açıklanır.

9. Dilek Kipleriyle Çekimlenen Fiiller

Eyleme istek, şart, gereklilik veya emir anlamı katan kiplere dilek kipleri denir:

• gelse → şart
• gelmeli → gereklilik
• gele → istek
• gelsin → emir

Dilek kipleri doğrudan zaman bildirmek zorunda değildir. Eylemin yapılmasına yönelik tasarlama ve tutum öne çıkar. Bu kiplerin birbirinden nasıl ayrıldığı [Dilek Kipleri] konusunda örneklerle incelenir.

10. Çekimli Fiillerde Kişi Ekleri

Kişi ekleri, fiilin bildirdiği hareketi konuşan, dinleyen veya sözü edilen kişiye bağlar:

Kişi eklerinin biçimi kullanılan kipe göre değişebilir. “Geldim” ile “gelirim” sözcüklerinde birinci tekil kişi farklı ek dizileri içinde görünür. Şahıs eklerinin kiplerle kullanım biçimleri [Kişi Ekleri] başlığında sistemli olarak ele alınır.

11. Üçüncü Tekil Kişide Çekimli Fiil

Üçüncü tekil kişi çekiminde çoğunlukla görünür bir kişi eki yoktur:

• o geldi
• o geliyor
• o gelecek
• o gelmiş
• o gelir

Fiilin sonunda yalnızca kip eki görülmesi, sözcüğün çekimsiz olduğu anlamına gelmez. Cümlenin öznesi açıkça yazılmasa da kişi anlamı yüklemden anlaşılır:

Biraz önce geldi.

Gelen kişinin “o” olduğu yüklemin üçüncü tekil kişi çekiminden anlaşılır.

12. Emir Kipinde Çekimli Fiil

İkinci tekil kişi emir biçiminde fiil kökü tek başına kullanılabilir:

• Gel!
• Otur!
• Dinle!
• Yaz!

Bu sözcüklerde görünür kip ve kişi eki bulunmasa da emir anlamı ve “sen” kişisi vardır. Dolayısıyla çekimli fiildir.

Emir kipinin kişi biçimleri:

Birinci tekil kişi için standart emir çekimi bulunmaz.

13. Birleşik Zamanlı Çekimli Fiiller

Bir fiilin basit zamanlı çekimine ek fiilin hikâye, rivayet veya şart biçimi getirildiğinde birleşik zaman oluşur:

• geliyordu → şimdiki zamanın hikâyesi
• gelecekmiş → gelecek zamanın rivayeti
• gelirse → geniş zamanın şartı
• gelmeliydi → gereklilik kipinin hikâyesi

Birleşik zamanlı çekim oluşturan “idi, imiş, ise” unsurlarının görevleri [Ek Fiil] yazısında ayrıntılı olarak açıklanır.

14. Çekimli Fiil ile Fiilimsi Arasındaki Fark

Fiilimsiler hareket anlamını korur; ancak kip ve kişi eki alarak yargı bildirmez:

• Okudu → geçmiş zaman ve üçüncü tekil kişi; çekimli fiil
• Okumak → isim-fiil
• Uçan → sıfat-fiil
• Koşarak → zarf-fiil

Fiilimsilerin isim, sıfat ve zarf görevleri [Fiilimsiler] başlığında ayrıntılı biçimde incelenir.

15. Çekimli Fiil ile Fiil Kökü Arasındaki Fark

Fiil kökü hareket anlamı taşıyan temel bölümdür; tek başına her zaman yargı bildirmez:

• yaz- → fiil kökü
• yazdı → çekimli fiil
• yazıyor → çekimli fiil
• yazmalısın → çekimli fiil

Ancak emir kipinin ikinci tekil kişi biçiminde fiil kökü, bağlam içinde doğrudan yargı kazanabilir:

Yaz!

Bu kullanımda yaz hem kök biçimindedir hem de emir anlamıyla çekimli fiildir.

16. Çekimli Fiil ile Yüklem Arasındaki İlişki

Çekimli fiil, fiil cümlesinde çoğunlukla yüklem görevindedir:

Öğrenciler soruları çözdü.

• Özne: Öğrenciler
• Nesne: soruları
• Yüklem: çözdü

Bir cümlede birleşik fiil yüklem olduğunda bütün yapı birlikte değerlendirilir:

Çocuk arkadaşına yardım etti.

Yüklem yalnızca etti değil, yardım etti söz grubudur. Yüklemin cümlenin diğer ögeleriyle ilişkisi [Yüklem] konusunda açıklanır.

17. Çekimli Fiillerin Yapısına ve Anlamına Göre İncelenmesi

Çekimli olmak, fiilin yapı veya anlam türünden farklı bir özelliktir:

İş, durum ve oluş ayrımı Anlamlarına Göre Fiiller, basit, türemiş ve birleşik ayrımı ise Yapısına Göre Fiiller kapsamında değerlendirilir.

18. TYT Türkçe’de Çekimli Fiil Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de çekimli fiil; kip, kişi, ek fiil, fiilimsi, yüklem ve fiilde yapı konularıyla birlikte sorulabilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Hareket anlamı taşıyan sözcükler bulunur.
2. Sözcüğün kip anlamı belirlenir.
3. Eylemin hangi kişiye bağlandığı tespit edilir.
4. Sözcüğün cümlede yargı kurup kurmadığı kontrol edilir.
5. Fiilimsi ekleriyle kip ekleri karıştırılmaz.
6. Birleşik zaman varsa ek fiil ayrılır.

19. Çekimli Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

• Görünür kişi eki olmayan fiilleri çekimsiz sanmak
• Emir kipindeki kök biçimini çekimsiz kabul etmek
• Her fiil anlamlı sözcüğü çekimli fiil saymak
• Fiilimsileri çekimli fiille karıştırmak
• Birleşik fiille birleşik zamanlı fiili aynı kabul etmek
• Olumsuz fiillerin yargı bildirmediğini düşünmek
• Soru parçacığını fiile bitişik yazmak
• Kip ekini yapım eki sanmak
• Çekimli fiilin yalnızca basit yapılı olabileceğini düşünmek
• Yüklemi oluşturan birleşik fiilin yalnızca son sözcüğünü almak

20. Çekimli Fiil Konu Özeti

• Çekimli fiil, kip ve kişi anlamı kazanarak yargı bildirir.
• Fiil kök veya gövdesine dayanır.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçiminde kullanılabilir.
• Haber veya dilek kipiyle çekimlenebilir.
• Üçüncü tekil kişide görünür kişi eki bulunmayabilir.
• İkinci tekil kişi emir biçimi eksiz görünebilir.
• Basit veya birleşik zamanlı olabilir.
• Fiil cümlesinde çoğunlukla yüklemdir.
• Fiilimsiler kip ve kişiyle yargı bildirmez.
• Çekimli fiil yapı bakımından basit, türemiş veya birleşik olabilir.
• Anlamına göre iş, durum veya oluş bildirebilir.

21. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki sözcüklerden hangisi çekimli fiildir?

A) Gelmek
B) Gelen
C) Gelince
D) Geldi
E) Geliş

Cevap: D

Açıklama: “Geldi” görülen geçmiş zaman ve üçüncü tekil kişi anlamı taşıyarak yargı bildirir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çekimli fiil yoktur?

A) Çocuk eve geldi.
B) Öğrenci soruyu çözüyor.
C) Kitap okumak yararlıdır.
D) Kuşlar gökyüzünde uçtu.
E) Yolcular biraz bekledi.

Cevap: C

Açıklama: “Okumak” isim-fiildir; kip ve kişi anlamıyla yargı bildirmez. Cümlenin yüklemi “yararlıdır” isim soyludur.

Soru 3 – “Gel!” sözcüğünün çekimli fiil sayılmasının nedeni nedir?

A) Yapım eki alması
B) İsim görevinde kullanılması
C) Emir ve ikinci tekil kişi anlamı taşıması
D) Birleşik zamanlı olması
E) Fiilimsi eki alması

Cevap: C

Açıklama: Sözcük görünür ek taşımamasına rağmen emir anlamı ve “sen” kişisiyle yargı bildirir.

Soru 4 – Aşağıdaki fiillerden hangisi birleşik zamanlıdır?

A) Geldi
B) Geliyor
C) Gelecek
D) Geliyordu
E) Gelmeli

Cevap: D

Açıklama: “Geliyordu”, şimdiki zamanın hikâyesiyle çekimlenmiş birleşik zamanlı fiildir.

Soru 5 – Çekimli fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Kip anlamı taşırlar.
B) Bir kişiye bağlanırlar.
C) Yargı bildirirler.
D) Yalnızca basit yapılı olabilirler.
E) Olumsuz veya soru biçiminde kullanılabilirler.

Cevap: D

Açıklama: Çekimli fiiller yapısına göre basit, türemiş veya birleşik olabilir.

22. Sık Sorulan Sorular

23. Sonuç

Çekimli fiiller, fiil kök veya gövdelerinin kip ve kişi anlamı kazanarak cümlede yargı bildiren biçimleridir. “Geldim, yazıyor, okuyacaklar, dinlemelisin” gibi sözcüklerde hareketin zamanı veya tasarlama yönü ile eylemi gerçekleştiren kişi anlaşılır.

Bir fiilin çekimli sayılması için her zaman görünür kip ve kişi eklerinin bulunması gerekmez. “Geldi” üçüncü tekil kişi, “Gel!” ise ikinci tekil kişi emir anlamıyla çekimlidir. Çekimli fiillerin alt başlıkları olan [Haber Kipleri], [Dilek Kipleri] ve [Kişi Ekleri] birlikte incelendiğinde fiil çekiminin bütün yapısı daha kolay kavranır.