Bir cümlede bütün sözcükler yerli yerinde görünse bile yüklemlerden biri ihtiyaç duyduğu ögeye bağlanamayabilir. Özellikle birden fazla yargının bulunduğu cümlelerde ilk yükleme uygun olan bir öge, ikinci yüklem için yeterli olmayabilir.
Şu cümleye bakalım:
“Ece kardeşine uzun süre baktı fakat fark etmedi.”
İlk yüklem açısından bir sorun yoktur:
Kime baktı? → kardeşine
Ancak ikinci yükleme “Kimi fark etmedi?” diye sorduğumuzda cevap bulamayız. “Kardeşine” sözcüğü de bu yüklemin nesnesi olamaz.
Cümleyi şöyle düzeltebiliriz:
Yanlış: Ece kardeşine uzun süre baktı fakat fark etmedi.
Doğru: Ece kardeşine uzun süre baktı fakat onu fark etmedi.
İkinci yüklemin gerektirdiği “onu” nesnesi eklendiğinde anlatımdaki eksiklik giderilir. Gerekli olduğu hâlde nesnenin kullanılmamasından doğan bu yapısal soruna nesne eksikliği denir.
Nesne eksikliği, anlatım bozukluğu konusunun yapısal anlatım bozuklukları bölümünde ele alınmaktadır. Sorunu doğru belirlemek için yalnızca cümlede nesne aramak değil, her yüklemin kendi ögeleriyle kurduğu ilişkiyi incelemek gerekir.
İçindekiler
- Nesne Eksikliği Nedir?
- Nesne Eksikliği Neden Oluşur?
- Her Nesnesiz Cümlede Nesne Eksikliği Var mıdır?
- Nesne Eksikliği Nasıl Bulunur?
- Nesne Eksikliği Örnekleri
- Nesne Eksikliği Nasıl Düzeltilir?
- Nesne Eksikliği ile Tümleç Eksikliği Arasındaki Fark
- Nesne Eksikliği ile Yüklem Eksikliği Arasındaki Fark
- En Çok Karıştırılan Nesne Eksikliği Durumları
- Nesne Eksikliği Mini Test
1. Nesne Eksikliği Nedir?
Nesne eksikliği, cümlede bir yüklemin gerektirdiği nesnenin kullanılmaması nedeniyle ortaya çıkan anlatım bozukluğudur. Bu durum özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde görülür. Resmî öğretim kaynaklarında da gerekli nesnenin kullanılmaması bu başlık altında değerlendirilmektedir.
Nesne, yüklemde bildirilen işten etkilenen varlığı gösteren cümle ögesidir. Nesneyi belirlerken yükleme genellikle “neyi?” ve “kimi?” soruları yöneltilir. Nesnenin türleri ve cümledeki diğer özellikleri nesne konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Örneğin:
“Çocuk köpeğin yanına yaklaştı ve sevmeye başladı.”
İlk yükleme bakalım:
Neyin yanına yaklaştı? → köpeğin yanına
İkinci yüklem ise başka bir ilişki gerektirir:
Neyi sevmeye başladı? → ?
Bu sorunun cevabı cümlede yoktur.
Doğru kullanım:
“Çocuk köpeğin yanına yaklaştı ve onu sevmeye başladı.”
Buradaki sorun, cümlede herhangi bir ögenin eksik olması değil, ikinci yüklemin gerektirdiği nesnenin bulunmamasıdır.
2. Nesne Eksikliği Neden Oluşur?
Nesne eksikliğinin temelinde çoğu zaman aynı yanılgı vardır: Cümlenin ilk bölümünde bulunan bir ögenin sonraki yüklem için de yeterli olduğu düşünülür.
Oysa bir öge ilk yükleme uygunken ikinci yükleme uygun olmayabilir.
2.1. İkinci Yüklemin Gerektirdiği Nesnenin Kullanılmaması
Şu cümleyi inceleyelim:
“Öğretmen öğrencilerine güvendi ve her fırsatta destekledi.”
Birinci yüklem:
Kime güvendi? → öğrencilerine
İkinci yüklem:
Kimi destekledi? → ?
“Öğrencilerine” sözcüğü ilk yüklemin gerektirdiği ögedir. “Desteklemek” yüklemiyle aynı görevde kullanılamaz.
Bu nedenle cümle:
“Öğretmen öğrencilerine güvendi ve onları her fırsatta destekledi.”
şeklinde düzeltilir.
“Onları” nesnesinin eklenmesiyle ikinci yüklemin ihtiyaç duyduğu öge tamamlanmış olur.
2.2. Sıralı ve Bağlı Cümlelerde Nesne Eksikliği
Nesne eksikliği özellikle birden fazla yüklemin bulunduğu sıralı ve bağlı cümlelerde belirginleşir. MEB kaynaklarında da bu özellik açık biçimde vurgulanmaktadır.
Örneğin:
“Yeni komşularımıza kısa sürede alıştık ve çok sevdik.”
Cümlenin yüklemlerini ayrı ayrı inceleyelim:
Kime alıştık? → yeni komşularımıza
Kimi sevdik? → ?
“Yeni komşularımıza” sözü ilk yükleme uygundur fakat ikinci yüklemin nesnesi olamaz.
Doğru kullanım:
“Yeni komşularımıza kısa sürede alıştık ve onları çok sevdik.”
Bu nedenle birden fazla yüklemin bulunduğu cümlelerde ögeleri yalnızca bir kez belirleyip bırakmak yerine, her yüklemi kendi ögeleriyle değerlendirmek daha güvenli bir yöntemdir.
3. Her Nesnesiz Cümlede Nesne Eksikliği Var mıdır?
Hayır. Bir cümlede nesnenin bulunmaması tek başına anlatım bozukluğu oluşturmaz.
Bu ayrım, nesne eksikliğinin en önemli noktalarından biridir.
Örneğin:
“Çocuklar bahçede koşuyor.”
Bu cümlede nesne yoktur. Ancak yüklem bu kullanımda nesne gerektirmediği için anlatım bozukluğu da yoktur.
Benzer biçimde:
“Otobüs biraz önce hareket etti.”
cümlesinde nesne bulunmaması herhangi bir eksiklik oluşturmaz.
Bu nedenle:
Nesne yok → Nesne eksikliği vardır.
şeklinde bir çıkarım yapılamaz.
Asıl sorulması gereken şudur:
Yüklemin gerektirdiği bir nesne var mı ve bu nesne cümlede kullanılmış mı?
Nesne eksikliği ancak yüklem ile ögeleri arasındaki ilişki incelenerek belirlenebilir. Bu noktada cümlenin ögeleri konusundaki bilgiler doğrudan işe yarar.
4. Nesne Eksikliği Nasıl Bulunur?
Nesne eksikliğini bulurken cümleyi yalnızca anlam bakımından okumak yerine adım adım çözümlemek daha sağlıklı sonuç verir.
4.1. Yüklemleri Bulun
Öncelikle cümledeki yüklem veya yüklemleri belirleyin.
Örneğin:
“Arkadaşına seslendi fakat duyamadı.”
Cümlede iki yüklem vardır:
seslendi
duyamadı
4.2. Her Yüklemin Ögelerini Ayrı Ayrı Belirleyin
İlk yükleme soralım:
Kime seslendi? → arkadaşına
İkinci yükleme soralım:
Kimi duyamadı? → ?
İkinci sorunun cevabı cümlede bulunmamaktadır.
4.3. “Neyi?” ve “Kimi?” Sorularını Doğru Yükleme Sorun
Nesneyi belirlerken “neyi?” ve “kimi?” soruları kullanılır. Ancak bu soruların hangi yükleme yöneltildiği önemlidir.
“Arkadaşına” sözcüğü:
Kime seslendi?
sorusunun cevabıdır. Dolayısıyla “duyamadı” yükleminin nesnesi olarak değerlendirilemez.
4.4. Eksik Nesneyi Ekleyip Cümleyi Yeniden Okuyun
Cümleyi düzeltelim:
Yanlış: Arkadaşına seslendi fakat duyamadı.
Doğru: Arkadaşına seslendi fakat onu duyamadı.
“Onu” sözcüğü eklendiğinde ikinci yüklemin ihtiyaç duyduğu nesne tamamlanır.
Nesne eksikliğini bulurken şu kısa yöntemi kullanabilirsiniz:
Yüklemleri bul → Her yüklemi ayrı incele → Neyi?/Kimi? sorularını sor → Eksik nesneyi belirle → Nesneyi ekleyip cümleyi yeniden kontrol et.
5. Nesne Eksikliği Örnekleri
Nesne eksikliğini yanlış ve doğru kullanımları karşılaştırarak görmek, kuralı daha kolay kavramayı sağlar.
| Nesne eksikliği bulunan cümle | Eksik nesne | Düzeltilmiş cümle |
|---|---|---|
| Elif küçük kardeşine sarıldı ve öptü. | onu | Elif küçük kardeşine sarıldı ve onu öptü. |
| Müdür çalışanlarına güvendi, her fırsatta destekledi. | onları | Müdür çalışanlarına güvendi, onları her fırsatta destekledi. |
| Çocuk kedinin yanına yaklaştı fakat korkuttu. | onu | Çocuk kedinin yanına yaklaştı fakat onu korkuttu. |
| Yeni öğretmenimize kısa sürede alıştık ve çok sevdik. | onu | Yeni öğretmenimize kısa sürede alıştık ve onu çok sevdik. |
| Arkadaşlarının yanına gitti ve uzun süre dinledi. | onları | Arkadaşlarının yanına gitti ve onları uzun süre dinledi. |
| Bu sanatçıya yıllardır hayranım ve yakından takip ediyorum. | onu | Bu sanatçıya yıllardır hayranım ve onu yakından takip ediyorum. |
Tablodaki örneklerin ortak özelliği, ilk yüklemle kurulan ilişkinin ikinci yüklem için de geçerliymiş gibi algılanabilmesidir.
Son örneği inceleyelim:
“Bu sanatçıya yıllardır hayranım ve yakından takip ediyorum.”
İlk bölüm:
Kime hayranım? → bu sanatçıya
İkinci bölüm:
Kimi takip ediyorum? → ?
“Bu sanatçıya” sözü ikinci yüklemin nesnesi değildir.
Bu nedenle:
“Bu sanatçıya yıllardır hayranım ve onu yakından takip ediyorum.”
denmelidir.
6. Nesne Eksikliği Nasıl Düzeltilir?
Nesne eksikliğini düzeltmek için öncelikle hangi yüklemin nesneye ihtiyaç duyduğu belirlenir. Ardından anlam ve yapı bakımından uygun nesne cümleye eklenir.
Örneğin:
“Çocuk dedesinin yanına koştu ve sımsıkı kucakladı.”
İlk yüklem:
Kimin yanına koştu? → dedesinin yanına
İkinci yüklem:
Kimi kucakladı? → ?
Eksik nesneyi ekleyelim:
“Çocuk dedesinin yanına koştu ve onu sımsıkı kucakladı.”
Düzeltme yaparken üç aşama yeterlidir:
- Nesneye ihtiyaç duyan yüklemi belirleyin.
- Yükleme “neyi?” veya “kimi?” sorusunu yöneltin.
- Uygun nesneyi ekleyip cümlenin tamamını yeniden okuyun.
Buradaki amaç cümleye gelişigüzel bir sözcük eklemek değil, yüklem ile eksik öge arasındaki ilişkiyi tamamlamaktır.
7. Nesne Eksikliği ile Tümleç Eksikliği Arasındaki Fark
Nesne eksikliği ile tümleç eksikliği aynı şey değildir. İki durumda da bir öge eksiktir fakat yüklemin ihtiyaç duyduğu ögenin türü değişir.
| Özellik | Nesne Eksikliği | Tümleç Eksikliği |
|---|---|---|
| Eksik öge | Nesne | Yüklemin gerektirdiği tümleç |
| Belirlemede kullanılan sorular | Neyi? Kimi? | Kime? Neye? Nerede? Nereden? vb. |
| Temel sorun | Gerekli nesnenin bulunmaması | Gerekli tümlecin bulunmaması |
| Düzeltme | Eksik nesne eklenir | Eksik tümleç eklenir |
Örneğin:
“Arkadaşımı çok severim ve her zaman güvenirim.”
İlk yüklem:
Kimi severim? → arkadaşımı
İkinci yüklem:
Kime güvenirim? → ?
Burada ikinci yüklemin ihtiyaç duyduğu öge bir nesne değildir.
Doğru kullanım:
“Arkadaşımı çok severim ve ona her zaman güvenirim.”
Dolayısıyla cümledeki her öge eksikliğini nesne eksikliği olarak değerlendirmemek gerekir. Bu ayrım tümleç eksikliği konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
8. Nesne Eksikliği ile Yüklem Eksikliği Arasındaki Fark
Nesne eksikliğinde ilgili yüklem cümlede vardır; eksik olan, bu yüklemin gerektirdiği nesnedir.
Örneğin:
“Kardeşine baktı ama göremedi.”
İkinci yüklem cümlede bulunuyor:
göremedi
Fakat:
Kimi göremedi? → ?
sorusunun cevabı yoktur.
Doğru kullanım:
“Kardeşine baktı ama onu göremedi.”
Yüklem eksikliğinde ise problem nesnede değil, cümlenin gerektirdiği yüklemdedir.
Bu iki bozukluğu ayırmak için:
“Yüklem cümlede var mı, yoksa eksik olan yüklemin istediği bir öge mi?”
sorusu kullanılabilir.
Yüklem bulunuyor fakat onun gerektirdiği nesne bulunmuyorsa nesne eksikliği; gerekli yüklemin kendisi bulunmuyorsa [yüklem eksikliği] söz konusu olabilir.
9. En Çok Karıştırılan Nesne Eksikliği Durumları
Nesne eksikliği sorularında bazı hatalar diğerlerinden daha sık yapılır.
Her nesnesiz cümleyi bozuk kabul etmek
“Bebek bütün gece uyudu.”
Cümlede nesne yoktur ancak anlatım bozukluğu da yoktur.
İlk ögeyi iki yükleme birden bağlamak
“Arkadaşına çok kızdı fakat yine de affetti.”
İlk yüklem:
Kime kızdı? → arkadaşına
İkinci yüklem:
Kimi affetti? → ?
Doğru kullanım:
“Arkadaşına çok kızdı fakat yine de onu affetti.”
Kişi veya varlık bildiren her ögeyi nesne sanmak
“Öğretmenine güvendi.”
“Öğretmenine” bir kişiyi göstermesine rağmen nesne değildir:
Kime güvendi? → öğretmenine
Bir sözcüğün kişi veya varlık adı olması, onun cümlede nesne olduğu anlamına gelmez.
Nesne ile tümleç eksikliğini karıştırmak
Eksik ögeyi belirlerken yalnızca cümlenin anlamına değil, yükleme sorulan soruya da bakılmalıdır.
Neyi?/Kimi? → nesne
Kime?/Neye?/Nerede?/Nereden? → başka bir tümleç
Bu ayrım, özellikle sınav sorularında birbirine benzeyen seçenekleri elemek için önemlidir.
Yalnızca ilk yüklemi incelemek
Birden fazla yüklemin bulunduğu cümlelerde ilk yüklemin ögelerini bulup incelemeyi bırakmak yanlış sonuca götürebilir.
Her yüklem kendi ögeleriyle ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
10. Nesne Eksikliği Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Çocuklar sabah erkenden parka gittiler.
B) Yeni komşumuza hemen alıştık ve çok sevdik.
C) Öğretmen sınıfa girerek öğrencileri selamladı.
D) Akşam olunca bütün dükkânlar kapandı.
E) Babam gazeteyi dikkatle okudu.
Cevap: B
Açıklama: “Yeni komşumuza alıştık.” yapısında sorun yoktur. Ancak “çok sevdik” yüklemine “Kimi?” sorusu yöneltildiğinde nesne bulunamaz. Cümle “Yeni komşumuza hemen alıştık ve onu çok sevdik.” biçiminde düzeltilmelidir.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne bulunmamasına rağmen anlatım bozukluğu yoktur?
A) Arkadaşına seslendi fakat duyamadı.
B) Dedesinin yanına gitti ve dikkatle dinledi.
C) Kuşlar sabah erkenden uçtu.
D) Öğrencilerine güvenir, her zaman desteklerdi.
E) Kedinin yanına gitti ve kucağına aldı.
Cevap: C
Açıklama: “Uçmak” bu cümlede nesne gerektirmediğinden nesnenin bulunmaması anlatım bozukluğuna yol açmaz.
3. “Ayşe arkadaşının yanına yaklaştı ve dikkatlice dinledi.” cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilebilir?
A) “Ayşe” sözcüğü çıkarılarak
B) “yaklaştı” yerine “yaklaşıyor” yazılarak
C) “arkadaşının yanına” sözü çıkarılarak
D) “dinledi” sözcüğünden önce “onu” getirilerek
E) “dikkatlice” sözcüğü çıkarılarak
Cevap: D
Açıklama: “Arkadaşının yanına” sözü “yaklaştı” yüklemine bağlanmaktadır. “Dinledi” yüklemi ise “Kimi dinledi?” sorusunun cevabı olacak bir nesneye ihtiyaç duyar.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eksik olan öge nesne değildir?
A) Arkadaşımı çok severim ve her zaman güvenirim.
B) Kardeşine baktı fakat bir türlü göremedi.
C) Sanatçıya hayrandı ve yıllardır takip ediyordu.
D) Çocuğun yanına yaklaştı ve dikkatle dinledi.
E) Yeni öğrencimize alıştık ve kısa sürede sevdik.
Cevap: A
Açıklama: “Arkadaşımı severim.” bölümünde nesne vardır. İkinci bölümde ise “Kime güvenirim?” sorusunun cevabı eksiktir. Cümle “Arkadaşımı çok severim ve ona her zaman güvenirim.” biçiminde düzeltilir. Buradaki sorun nesne değil, tümleç eksikliğidir.
5. Nesne eksikliğini belirlemek için aşağıdaki yöntemlerden hangisi en uygundur?
A) Cümlenin uzunluğuna bakmak
B) Cümledeki bütün isimleri nesne kabul etmek
C) Her yüklemi ayrı inceleyip “neyi?” ve “kimi?” sorularını yöneltmek
D) Bağlaç bulunan her cümleyi anlatım bozukluğu kabul etmek
E) Yalnızca ilk yüklemin ögelerini belirlemek
Cevap: C
Açıklama: Özellikle birden fazla yüklemin bulunduğu cümlelerde yüklemler ayrı ayrı incelenmelidir. Böylece ilk yükleme ait bir ögenin yanlışlıkla ikinci yüklemin nesnesi olarak değerlendirilmesi önlenir.
Nesne eksikliğini belirlerken temel ölçüt, cümlede herhangi bir nesnenin bulunup bulunmaması değildir. Önemli olan, yüklemin gerektirdiği nesnenin cümlede bulunup bulunmadığıdır. Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde her yüklemi ayrı incelemek, eksik nesneyi fark etmeyi kolaylaştırır.
Nesne eksikliği, yapısal anlatım bozuklukları içinde öge eksikliğine bağlı sorunlardan biridir. Yapının başka bir ögesinin eksik olduğu cümlelerde tümleç eksikliği veya [yüklem eksikliği] gibi diğer alt konuların ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – Anlatım Bozukluğu
Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe