Bir fiilin aldığı kip eki ile cümlede taşıdığı zaman veya tasarlama anlamı her zaman aynı olmayabilir. Örneğin “Yarın erkenden yola çıkıyoruz.” cümlesindeki “çıkıyoruz” fiili şimdiki zaman eki almıştır. Ancak “yarın” sözcüğü, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini gösterir. Fiilin biçimsel kipi ile cümlede kazandığı anlam arasındaki bu farklılığa anlam kayması denir.
Anlam kaymasını belirlemek için yalnızca fiilin üzerindeki eke bakmak yeterli değildir. Cümledeki zaman ifadeleri, konuşmanın bağlamı ve söyleyen kişinin amacı birlikte değerlendirilmelidir.
İçindekiler
- Anlam Kayması Nedir?
- Anlam Kaymasının Özellikleri
- Anlam Kayması Nasıl Bulunur?
3.1. Çekimli Fiili Belirleme
3.2. Kip Ekini Bulma
3.3. Eylemin Gerçekleştiği Zamanı Belirleme
3.4. Kullanılan Kiple Kastedilen Anlamı Karşılaştırma - Haber Kiplerinde Anlam Kayması
4.1. Şimdiki Zamanın Gelecek Zaman Anlamında Kullanılması
4.2. Şimdiki Zamanın Geniş Zaman Anlamında Kullanılması
4.3. Şimdiki Zamanın Geçmiş Zaman Anlamında Kullanılması
4.4. Geniş Zamanın Gelecek Zaman Anlamında Kullanılması
4.5. Geniş Zamanın Geçmiş Zaman Anlamında Kullanılması
4.6. Gelecek Zamanın Emir Anlamında Kullanılması
4.7. Gelecek Zamanın Tahmin Anlamında Kullanılması
4.8. Geçmiş Zamanın Nezaket Anlamında Kullanılması - Dilek Kiplerinde Anlam Değişimi
5.1. Gereklilik Kipinin Emir Anlamında Kullanılması
5.2. İstek Kipinin Yönlendirme Anlamında Kullanılması
5.3. Emir Kipinin Dilek Anlamında Kullanılması
5.4. Şart Kipinin İstek Anlamında Kullanılması - Anlam Kayması Örnekleri
- Her Zaman İfadesi Anlam Kayması Oluşturur mu?
- Geniş Zamanlı Her Cümlede Anlam Kayması Var mıdır?
- Anlam Kayması ile Zaman Kayması Aynı Şey midir?
- Anlam Kayması Bir Anlatım Bozukluğu mudur?
- Anlam Kayması ile Birleşik Zaman Arasındaki Fark
- TYT Türkçe’de Anlam Kayması
- Sık Yapılan Hatalar
- Anlam Kayması Konu Özeti
- Açıklamalı Mini Test
- Sık Sorulan Sorular
- Sonuç
1. Anlam Kayması Nedir?
Anlam kayması, çekimli bir fiilin aldığı kip ekinin temel işlevinden uzaklaşarak başka bir zaman veya tasarlama anlamını karşılamasıdır.
“Her akşam bu parkta yürüyorum.” cümlesini inceleyelim:
- Çekimli fiil: yürüyorum
- Kip eki: -yor
- Biçimsel kip: şimdiki zaman
- Cümlede anlatılan: Düzenli olarak tekrarlanan bir davranış
- Kastedilen zaman: geniş zaman
- Sonuç: Şimdiki zaman eki, geniş zaman anlamında kullanılmıştır.
Fiilin aldığı ek değişmemiştir. Değişen, bu ekin cümlede üstlendiği işlevdir. Bu nedenle anlam kayması bulunurken iki ayrı soru sorulmalıdır:
- Fiil hangi kip ekini almıştır?
- Fiil cümlede hangi zaman veya tasarlama anlamını taşımaktadır?
Konunun doğru anlaşılabilmesi için Fiiller, Çekimli Fiil, Haber Kipleri ve Dilek Kipleri arasındaki ilişkinin bilinmesi gerekir.
2. Anlam Kaymasının Özellikleri
Anlam kaymasının başlıca özellikleri şunlardır:
- Kip eki almış çekimli fiillerde görülür.
- Fiilin aldığı kip eki ile cümlede taşıdığı anlam farklılaşır.
- Haber kipleri arasında zaman geçişi meydana gelebilir.
- Bir haber kipi; emir, tahmin veya kesinlik gibi anlamlar kazanabilir.
- Bazı dilek kipleri bağlama göre başka bir tasarlama anlamı taşıyabilir.
- Fiilin cümledeki gerçek işlevi çoğunlukla bağlamdan anlaşılır.
- “Yarın, birazdan, geçen gün, her hafta” gibi ifadeler önemli ipuçları verir.
- Anlam kayması tek başına anlatım bozukluğu oluşturmaz.
- Anlatıma canlılık, kesinlik, nezaket veya vurgu kazandırabilir.
- Birleşik zamanlı fiille aynı dil bilgisi olayı değildir.
Anlam kaymasında kip eki yanlış kullanılmaz. Türkçenin anlatım olanaklarından yararlanılarak bir kip, bağlama bağlı biçimde başka bir işlev üstlenir.
3. Anlam Kayması Nasıl Bulunur?
Bir cümlede anlam kayması olup olmadığını belirlemek için yüklemdeki kip eki ile fiilin cümlede taşıdığı anlam karşılaştırılmalıdır.
Bu akşam misafirler için yemek hazırlıyoruz.
Bu cümledeki anlam kaymasını aşamalı olarak inceleyelim.
3.1. Çekimli Fiili Belirleme
Öncelikle cümlenin yargısını taşıyan çekimli fiil bulunur. Örnek cümlenin çekimli fiili “hazırlıyoruz” sözcüğüdür.
3.2. Kip Ekini Bulma
“Hazırlıyoruz” fiili şu şekilde ayrılır:
hazırla-yor-uz
Fiilde bulunan “-yor” eki şimdiki zaman ekidir. Buna göre fiilin biçimsel kipi şimdiki zamandır.
3.3. Eylemin Gerçekleştiği Zamanı Belirleme
Cümledeki “bu akşam” ifadesi, hazırlama eyleminin konuşma anında değil gelecekte gerçekleştirileceğini gösterir.
Fiilde şimdiki zaman eki bulunmasına rağmen cümlede gelecek zamana yönelik bir plan anlatılmaktadır.
3.4. Kullanılan Kiple Kastedilen Anlamı Karşılaştırma
Son aşamada fiilin aldığı kip ile cümlede taşıdığı anlam karşılaştırılır:
| İncelenen unsur | Belirlenen özellik |
|---|---|
| Çekimli fiil | hazırlıyoruz |
| Kip eki | -yor |
| Kullanılan kip | şimdiki zaman |
| Zamanı belirleyen ifade | bu akşam |
| Kastedilen zaman | gelecek zaman |
| Sonuç | anlam kayması vardır |
Fiil şimdiki zaman eki almış, fakat gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla cümlede anlam kayması vardır.
Cümlede açık bir zaman ifadesi bulunmadığında önceki ve sonraki cümlelere bakılmalıdır. Bazı fiillerin hangi anlamda kullanıldığı ancak metnin bağlamından anlaşılabilir.
4. Haber Kiplerinde Anlam Kayması
Haber Kipleri, eylemin gerçekleşme zamanıyla ilgili bilgi verir. Bununla birlikte görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman ekleri her zaman temel zaman işlevleriyle kullanılmaz.
4.1. Şimdiki Zamanın Gelecek Zaman Anlamında Kullanılması
Planlanmış veya gerçekleşeceği kesinleşmiş gelecek eylemler şimdiki zaman ekiyle anlatılabilir:
Önümüzdeki pazartesi yeni görevime başlıyorum.
“Başlıyorum” fiili şimdiki zaman eki almıştır. “Önümüzdeki pazartesi” ifadesi ise eylemin gelecekte gerçekleşeceğini göstermektedir.
Bir saat sonra toplantıya katılıyoruz.
“Katılıyoruz” fiili biçimsel olarak şimdiki zamandadır; ancak cümlede gelecek zaman anlamı taşır.
Bu kullanım, gelecekte yapılacak işin planlandığı veya konuşan kişi tarafından kesin görüldüğü izlenimini verir.
4.2. Şimdiki Zamanın Geniş Zaman Anlamında Kullanılması
Sürekli tekrarlanan veya alışkanlık hâline gelen davranışlar bazen şimdiki zamanla anlatılır:
Dedem her sabah erkenden uyanıyor.
“Uyanıyor” fiili şimdiki zaman eki almıştır. “Her sabah” ifadesi ise eylemin düzenli olarak tekrarlandığını gösterir. Fiil, geniş zaman anlamında kullanılmıştır.
Bu otobüs hafta içi meydandan geçiyor.
Cümlede tek seferlik bir geçiş değil, belirli günlerde tekrarlanan bir durum anlatılmaktadır.
Buna karşılık aşağıdaki cümlede şimdiki zaman eki kendi temel işleviyle kullanılmıştır:
Dedem şu anda odasında dinleniyor.
“Şu anda” ifadesi ile “dinleniyor” fiilinin bildirdiği zaman uyumludur. Bu nedenle cümlede anlam kayması yoktur.
4.3. Şimdiki Zamanın Geçmiş Zaman Anlamında Kullanılması
Geçmişte yaşanmış bir olay, daha canlı aktarılmak istendiğinde şimdiki zamanla anlatılabilir:
Geçen gün pazara gidiyorum, bir de bakıyorum ki bütün dükkânlar kapalı.
Olay geçmişte gerçekleşmiştir. Buna rağmen “gidiyorum” ve “bakıyorum” fiilleri şimdiki zaman ekiyle çekimlenmiştir. Anlatıcı, geçmişte yaşanan olayı dinleyicinin gözünde yeniden canlandırmaktadır.
Bu tür kullanımlar bazı dil bilgisi kaynaklarında tarihî şimdiki zaman veya anlatı şimdiki zamanı olarak da adlandırılır.
4.4. Geniş Zamanın Gelecek Zaman Anlamında Kullanılması
Geniş zaman; geleceğe ilişkin kararları, sözleri ve ihtimalleri anlatabilir:
Hazırlıklar erken biterse akşam size uğrarız.
“Uğrarız” fiili geniş zaman eki almıştır. Ancak uğrama eylemi henüz gerçekleşmemiştir ve geleceğe yöneliktir.
Merak etme, birkaç güne kadar sonuçları öğrenirsin.
“Öğrenirsin” fiili geniş zaman biçiminde olmasına rağmen gelecek zaman anlamı taşımaktadır.
Buna karşılık “Babam hafta sonları bize uğrar.” cümlesinde düzenli olarak tekrarlanan bir davranış anlatıldığı için geniş zaman kendi temel işlevindedir.
4.5. Geniş Zamanın Geçmiş Zaman Anlamında Kullanılması
Geniş zaman, geçmişte gerçekleşen olayları canlı bir anlatımla aktarmak için kullanılabilir:
Genç araştırmacı aradığı belgeyi bulur ve hemen şehre döner.
“Bulur” ve “döner” fiilleri geniş zaman eki almıştır. Metnin bağlamında ise geçmişte tamamlanan olaylar anlatılmaktadır.
Bu kullanım özellikle öyküleyici metinlerde, tarih anlatılarında ve olay özetlerinde görülür.
4.6. Gelecek Zamanın Emir Anlamında Kullanılması
Gelecek zaman eki kesin ve güçlü bir buyruk bildirebilir:
Bu raporu öğleden önce tamamlayacaksınız.
“Tamamlayacaksınız” fiili gelecek zaman ekiyle çekimlenmiştir. Ancak cümle yalnızca gelecekte yapılacak bir işi bildirmemekte, kesin bir emir vermektedir.
Eve gidince beni hemen arayacaksın.
Bu cümle anlam bakımından “Eve gidince beni hemen ara.” biçimindeki bir buyruğa karşılık gelir.
Gelecek zaman ekinin emir anlamında kullanılması, cümleye kesinlik ve güçlü bir yönlendirme kazandırır.
4.7. Gelecek Zamanın Tahmin Anlamında Kullanılması
Gelecek zaman eki bazen gelecekteki bir olayı değil, konuşanın içinde bulunulan ana ilişkin tahminini anlatır:
Kapıyı çalan yeni komşumuz olacak.
“Olacak” fiili gelecek zaman eki almıştır. Ancak cümle “Kapıyı çalan kişi büyük ihtimalle yeni komşumuzdur.” anlamındadır.
Bu saatte yola çıktıysa şimdi köye varmış olacak.
Bu cümlede de gelecek zamanın temel işlevinden çok tahmin anlamı öne çıkmaktadır.
4.8. Geçmiş Zamanın Nezaket Anlamında Kullanılması
Görülen veya öğrenilen geçmiş zaman biçimleri, bazı soruları daha yumuşak ve nazik hâle getirebilir:
Siz hangi bölüme bakmıştınız?
Adınız neydi?
Kişinin adı geçmişte kalmış değildir. Geçmiş zaman biçimi, soruya dolaylılık ve nezaket kazandırmıştır.
Bu örnekler bazı kaynaklarda anlam kayması kapsamında değerlendirilse de buradaki temel değişiklik bir zaman geçişinden çok kullanım amacı ve anlatım tonuyla ilgilidir. Bu nedenle okul düzeyindeki sorularda cümlenin bağlamına ve kullanılan kaynağın yaklaşımına dikkat edilmelidir.
5. Dilek Kiplerinde Anlam Değişimi
Dilek Kipleri doğrudan zaman bildirmekten çok istek, şart, gereklilik ve emir gibi tasarlanan durumları ifade eder. Bu kipler de bağlama göre temel işlevlerinin dışında kullanılabilir.
Bütün kaynaklar bu kullanımları “anlam kayması” başlığı altında aynı genişlikte ele almaz. Bazı okul kaynaklarında anlam kayması daha çok haber kipleri arasındaki zaman değişiklikleriyle açıklanır. Dilek kiplerindeki kullanımlar ise “kipin farklı anlamda kullanılması” şeklinde değerlendirilebilir.
5.1. Gereklilik Kipinin Emir Anlamında Kullanılması
Bu belgeleri bugün teslim etmelisin.
“Etmelisin” fiili Gereklilik Kipi ile çekimlenmiştir. Cümlenin söylendiği ortama ve ses tonuna göre bu ifade tavsiyeden çok kesin bir emir bildirebilir.
Herkes saat dokuzda salonda olmalı.
Cümle biçimsel olarak gereklilik bildirir. Bağlama göre “Herkes saat dokuzda salonda olsun.” anlamında bir buyruk taşıyabilir.
5.2. İstek Kipinin Yönlendirme Anlamında Kullanılması
Şimdi kitaplarımızı açalım.
“Açalım” fiili İstek Kipi ile çekimlenmiştir. Bir öğretmenin öğrencilerine söylediği bu cümle, birlikte hareket etme görünümü altında yönlendirme bildirebilir.
Konuyu dağıtmadan asıl soruya dönelim.
Cümlede istek biçimi kullanılmasına rağmen dinleyicileri yönlendiren bir anlam bulunmaktadır.
5.3. Emir Kipinin Dilek Anlamında Kullanılması
Emir Kipi her zaman buyruk bildirmez:
Her şey gönlünüzce olsun.
“Olsun” fiili emir kipi biçimindedir. Ancak cümlede emir değil, iyi dilek anlamı vardır.
Yolunuz açık olsun.
Bu cümlede de emir kipi, dilek bildirmek amacıyla kullanılmıştır.
5.4. Şart Kipinin İstek Anlamında Kullanılması
Şart Kipi bazı cümlelerde bir koşul kurmak yerine gerçekleşmesi istenen bir durumu anlatabilir:
Keşke bu akşam bize uğrasan.
“Uğrasan” fiili şart kipiyle çekimlenmiştir. Ancak cümlede koşul değil, istek anlamı vardır.
Biraz daha dikkatli konuşsan.
Bu ifade, kullanıldığı bağlama göre rica, uyarı veya istek bildirebilir.
6. Anlam Kayması Örnekleri
Anlam kaymasının yaygın örnekleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:
| Kullanılan biçim | Cümlede kazandığı anlam | Örnek |
| Şimdiki zaman | Gelecek zaman | Yarın yeni eve taşınıyoruz. |
| Şimdiki zaman | Geniş zaman | Babam hafta sonları burada çalışıyor. |
| Şimdiki zaman | Geçmiş zaman | Geçen gün sokağa çıkıyorum, yağmur başlıyor. |
| Geniş zaman | Gelecek zaman | İşim erken biterse size gelirim. |
| Geniş zaman | Geçmiş zaman | Kahraman sonunda mağaradan çıkar. |
| Gelecek zaman | Emir | Bu odayı hemen düzenleyeceksin. |
| Gelecek zaman | Tahmin | Arayan kargo görevlisi olacak. |
| Gereklilik | Emir | Yarın burada bulunmalısın. |
| İstek | Yönlendirme | Biraz sessiz olalım. |
| Emir | Dilek | Gününüz güzel geçsin. |
| Şart | İstek | Keşke biraz dinlensen. |
Bu eşleşmeler değişmez kurallar değildir. Aynı kip, kullanıldığı cümleye ve konuşma ortamına göre farklı anlamlar kazanabilir. Bu nedenle her örnek kendi bağlamı içinde değerlendirilmelidir.
Aşağıdaki cümlelerde kullanılan kip ile kastedilen anlam arasındaki ilişki daha ayrıntılı biçimde görülebilir:
Yarın sabah erkenden yola çıkıyoruz.
- Kullanılan kip: şimdiki zaman
- Kastedilen zaman: gelecek zaman
Dedem her akşam haberleri izliyor.
- Kullanılan kip: şimdiki zaman
- Kastedilen zaman: geniş zaman
Bu dosyaları bugün bitireceksiniz.
- Kullanılan kip: gelecek zaman
- Kastedilen anlam: emir
Gelen kişi yeni müdür olacak.
- Kullanılan kip: gelecek zaman
- Kastedilen anlam: tahmin
7. Her Zaman İfadesi Anlam Kayması Oluşturur mu?
Cümlede zaman bildiren bir sözcüğün bulunması, tek başına anlam kayması olduğunu göstermez. Zaman ifadesi ile fiilin aldığı kip eki uyumluysa anlam kayması yoktur:
Dün bütün dosyaları inceledim.
“Dün” geçmiş zamanı gösterir. “İnceledim” fiili de görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir.
Şu anda bahçede oynuyorlar.
“Şu anda” ifadesi ile şimdiki zaman eki birbiriyle uyumludur.
Yarın erkenden yola çıkacağız.
“Yarın” ifadesi geleceği, “çıkacağız” fiili de gelecek zamanı bildirmektedir.
Anlam kayması bulunabilmesi için fiilin biçimsel kipi ile cümlede taşıdığı zaman veya tasarlama anlamı arasında farklılık olması gerekir.
Aşağıdaki iki cümle arasındaki fark bu durumu açıkça gösterir:
Yarın Ankara’ya gideceğiz.
Fiil gelecek zaman eki almış ve gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Anlam kayması yoktur.
Yarın Ankara’ya gidiyoruz.
Fiil şimdiki zaman eki almış, fakat gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Anlam kayması vardır.
8. Geniş Zamanlı Her Cümlede Anlam Kayması Var mıdır?
Geniş zamanın temel işlevleri arasında alışkanlık, süreklilik ve genel geçer durum bildirmek vardır:
Dünya kendi ekseni çevresinde döner.
Annem sabahları çay içer.
Su yeterince soğuyunca donar.
Bu cümlelerde geniş zaman kendi temel işleviyle kullanılmıştır. Anlam kayması yoktur.
Buna karşılık “Yarın sizi ararım.” cümlesindeki “ararım” fiili belirli bir gelecek zamana yönelmiştir. Fiil geniş zaman eki taşımasına rağmen gelecek zaman anlamında kullanıldığı için anlam kayması vardır.
Geniş zaman eki görülen her cümlede otomatik olarak anlam kayması aranmamalıdır. Öncelikle cümlede alışkanlık, süreklilik veya genel geçer bir durum anlatılıp anlatılmadığı belirlenmelidir.
9. Anlam Kayması ile Zaman Kayması Aynı Şey midir?
Anlam kayması, zaman kayması ve kip kayması terimleri okul kaynaklarında çoğu zaman birbirinin yerine kullanılabilir. Bununla birlikte terimler arasında kapsam bakımından bir ayrım yapılabilir.
Zaman kayması, bir haber kipinin başka bir zaman anlamında kullanılmasını ifade eder:
Yarın köye gidiyoruz.
Şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamını karşılamıştır.
Anlam kayması ise daha geniş bir adlandırma olarak kullanılabilir. Zamanlar arasındaki geçişlerin yanında emir, istek, gereklilik, tahmin ve dilek gibi anlam değişikliklerini de kapsayabilir:
Bu işi bugün bitireceksin.
Gelecek zaman eki emir anlamında kullanılmıştır. Buradaki farklılaşma yalnızca iki zaman arasında gerçekleşmemiştir.
Bu nedenle her zaman kayması aynı zamanda bir anlam değişikliği içerir. Ancak kipin emir, dilek veya tahmin gibi bir anlam kazanması yalnızca zamanlar arasındaki geçişle açıklanamaz.
Terimlerin kullanımında kaynaklar arasında farklılık bulunabileceği için sınav sorularında verilen açıklama ve örnek esas alınmalıdır.
10. Anlam Kayması Bir Anlatım Bozukluğu mudur?
Anlam kayması, Türkçenin doğal anlatım olanaklarından biridir. Tek başına anlatım bozukluğu oluşturmaz:
Haftaya görüşüyoruz.
Şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Buna rağmen cümle açık, doğal ve dil bilgisi bakımından geçerlidir.
Şimdi odana gidiyorsun ve ödevini tamamlıyorsun.
Şimdiki zaman biçimi, bağlam içinde güçlü bir yönlendirme veya emir anlamı kazanmıştır.
Anlatım bozukluğu, cümlenin anlamını belirsizleştiren veya dil bilgisel bağlantılarını bozan yanlışlıklardan doğar. Anlam kaymasında ise bağlam, kip ekinin hangi işlevi üstlendiğini açıklar.
Ancak kullanılan kip cümlenin anlaşılmasını güçleştiriyor veya istenmeyen bir belirsizlik meydana getiriyorsa sorun anlam kaymasının kendisinden değil, anlatımın yeterince açık kurulmamasından kaynaklanabilir.
11. Anlam Kayması ile Birleşik Zaman Arasındaki Fark
Anlam kayması ile birleşik zamanlı fiiller birbirine karıştırılmamalıdır.
Anlam kaymasında fiil bir kip eki alır; ancak bu ek bağlam içinde başka bir zaman veya tasarlama anlamı taşır:
Yarın erkenden geliyorum.
“Geliyorum” fiili basit zamanlıdır. Şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.
Birleşik zamanlı fiilde ise fiilin kip eki üzerine ek fiilin hikâye, rivayet veya şart biçimlerinden biri gelir:
Yarın erkenden gelecektim.
“Gelecektim” fiilinde gelecek zaman eki ile ek fiilin görülen geçmiş zaman biçimi birlikte kullanılmıştır.
| Özellik | Anlam kayması | Birleşik zaman |
| İlgili olduğu alan | Kip ekinin cümledeki işlevi | Fiilin çekim yapısı |
| Belirlenme yolu | Bağlam ve anlam incelenir | Fiildeki ekler incelenir |
| Örnek | Yarın geliyorum. | Yarın gelecektim. |
| Açıklama | Şimdiki zaman, gelecek anlamında | Gelecek zamanın hikâyesi |
Bir fiil hem birleşik zamanlı olabilir hem de bağlam içinde temel işlevinin dışında kullanılabilir. Bu nedenle çekim yapısı ile cümledeki anlam ayrı ayrı incelenmelidir.
12. TYT Türkçe’de Anlam Kayması
Anlam kayması, TYT Türkçe’de doğrudan sorulabileceği gibi fiillerde kip, çekimli fiil ve cümlede anlam konuları içinde de ölçülebilir.
Sorular çözülürken şu sıra izlenmelidir:
- Cümlenin yüklemini bulun.
- Yüklemdeki kip ekini belirleyin.
- Zaman bildiren sözcükleri inceleyin.
- Eylemin gerçekte ne zaman gerçekleştiğini belirleyin.
- Cümlenin emir, istek, tahmin veya gereklilik anlamı taşıyıp taşımadığını kontrol edin.
- Kullanılan kip ile kastedilen anlamı karşılaştırın.
“Her gün, daima, sık sık” gibi ifadeler geniş zaman anlamına; “yarın, birazdan, gelecek hafta” gibi ifadeler gelecek zaman anlamına işaret edebilir. Ancak cevap yalnızca bu sözcüklere bakılarak verilmemelidir. İfadelerin yüklemle kurduğu anlam ilişkisi de değerlendirilmelidir.
Yarın Ankara’ya gideceğiz.
Bu cümlede “yarın” sözcüğü vardır; ancak gelecek zaman eki kendi temel anlamında kullanıldığı için anlam kayması yoktur.
Yarın Ankara’ya gidiyoruz.
Bu cümlede şimdiki zaman eki gelecek zamanı karşıladığı için anlam kayması vardır.
Soruda “kullanılan kip” isteniyorsa fiilin üzerindeki eke, “kastedilen zaman” isteniyorsa cümlenin bütününe bakılmalıdır. Bu iki kavramın birbirine karıştırılması yanlış seçeneğin işaretlenmesine neden olabilir.
13. Sık Yapılan Hatalar
Anlam kayması konusunda en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- Yalnızca kip ekine bakarak karar vermek
- Cümledeki zaman ifadelerini dikkate almamak
- Zaman bildiren her sözcüğü anlam kaymasının kanıtı saymak
- Her geniş zaman kullanımında anlam kayması bulunduğunu düşünmek
- Gelecek zamanın emir veya tahmin anlamını gözden kaçırmak
- Emir kipinin yalnızca buyruk bildirdiğini düşünmek
- Kullanılan kip ile kastedilen zamanı birbirine karıştırmak
- Zaman kayması ile birleşik zamanı aynı dil bilgisi olayı sanmak
- Anlam kaymasını anlatım bozukluğu saymak
- Cümleyi metnin bağlamından bağımsız değerlendirmek
- Kaynaklar arasındaki terim farklılıklarını değişmez bir kural gibi kabul etmek
“Yarın geliyorum.” cümlesinde fiilin aldığı kip sorulursa cevap şimdiki zamandır. Fiilin cümlede taşıdığı zaman sorulursa cevap gelecek zamandır. Soruda bu iki özellikten hangisinin istendiğine dikkat edilmelidir.
Benzer şekilde “Bu işi hemen bitireceksin.” cümlesindeki fiilin biçimsel kipi gelecek zamandır. Ancak cümlenin taşıdığı temel anlam emirdir.
14. Anlam Kayması Konu Özeti
- Fiilin aldığı kip eki ile cümlede taşıdığı anlam farklıysa anlam kayması vardır.
- Fiilin üzerindeki ek, biçimsel kipi gösterir.
- Cümlenin bağlamı, kastedilen zamanı veya tasarlama anlamını gösterir.
- Haber kipleri birbirlerinin zaman anlamlarında kullanılabilir.
- Şimdiki zaman; gelecek, geniş veya geçmiş zaman anlamı taşıyabilir.
- Geniş zaman; gelecek veya geçmiş zaman anlamında kullanılabilir.
- Gelecek zaman eki emir veya tahmin anlamı kazanabilir.
- Dilek kipleri bağlama göre temel işlevlerinden farklı anlamlar taşıyabilir.
- Cümlede zaman bildiren bir sözcüğün bulunması tek başına anlam kayması oluşturmaz.
- Anlam kayması bir anlatım bozukluğu değildir.
- Birleşik zaman fiilin çekim yapısıyla, anlam kayması ise kip ekinin bağlamdaki işleviyle ilgilidir.
- Doğru çözüm için kullanılan kip ile kastedilen anlam ayrı ayrı belirlenmelidir.
15. Açıklamalı Mini Test
Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?
A) Çocuklar şu anda bahçede oynuyor.
B) Ablam her sabah erkenden kalkıyor.
C) Önümüzdeki hafta yeni eve taşınıyoruz.
D) Yağmur sabahtan beri yağıyor.
E) Kuşlar ağacın dallarında ötüyor.
Cevap: C
Açıklama: “Taşınıyoruz” fiili şimdiki zaman eki almıştır. “Önümüzdeki hafta” ifadesi, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini göstermektedir.
Bu biçimi, tüm yazılarımız için geçerli kalıcı yazı standardına ekliyorum.
düzelt8s düşündü
15. Açıklamalı Mini Test
Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?
A) Çocuklar şu anda bahçede oynuyor.
B) Ablam her sabah erkenden kalkıyor.
C) Önümüzdeki hafta yeni eve taşınıyoruz.
D) Yağmur sabahtan beri yağıyor.
E) Kuşlar ağacın dallarında ötüyor.
Cevap: C
Açıklama: “Taşınıyoruz” fiili şimdiki zaman eki almıştır. “Önümüzdeki hafta” ifadesi, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini göstermektedir. Bu nedenle şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.
Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam kayması yoktur?
A) Yarın sana bütün ayrıntıları anlatırım.
B) Biraz sonra dışarı çıkıyoruz.
C) Geçen gün çarşıya gidiyorum, eski bir arkadaşımla karşılaşıyorum.
D) Şu anda odasında kitap okuyor.
E) Bu belgeleri akşama kadar hazırlayacaksın.
Cevap: D
Açıklama: “Şu anda” ifadesi ile “okuyor” fiilindeki şimdiki zaman eki birbiriyle uyumludur. Fiil, aldığı kip ekinin temel zaman anlamıyla kullanıldığı için bu cümlede anlam kayması yoktur.
Soru 3 – “Bu saatte gelen postacı olacak.” cümlesindeki gelecek zaman biçimi hangi anlamda kullanılmıştır?
A) Geçmiş zaman
B) Tahmin
C) Geniş zaman
D) Gereklilik
E) İstek
Cevap: B
Açıklama: “Olacak” fiili gelecek zaman eki almıştır. Ancak cümlede gelecekte gerçekleşecek bir olaydan söz edilmemekte, gelen kişinin kim olduğuna ilişkin bir tahminde bulunulmaktadır.
Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde emir kipi dilek anlamında kullanılmıştır?
A) Kapıyı yavaşça kapat.
B) Defterlerinizi masaya bırakın.
C) Yeni göreviniz hayırlı olsun.
D) Buraya hemen gelsin.
E) Soruyu dikkatlice okuyun.
Cevap: C
Açıklama: “Olsun” fiili biçim bakımından emir kipiyle çekimlenmiştir. Cümlede bir buyruk verilmemiş, iyi dilekte bulunulmuştur. Bu nedenle emir kipi dilek anlamında kullanılmıştır.
Soru 5 – “Araştırmacı yıllarca çalışır ve sonunda aradığı belgeyi bulur.” cümlesindeki fiiller hangi zaman anlamında kullanılmıştır?
A) Gelecek zaman
B) Şimdiki zaman
C) Geçmiş zaman
D) Öğrenilen geçmiş zaman
E) Gereklilik
Cevap: C
Açıklama: “Çalışır” ve “bulur” fiilleri geniş zaman eki almıştır. Ancak cümlenin bağlamında geçmişte gerçekleşmiş olaylar canlı bir anlatımla aktarılmaktadır. Bu nedenle geniş zaman biçimleri geçmiş zaman anlamında kullanılmıştır.
16. Sık Sorulan Sorular
Anlam kayması hangi fiillerde görülür?
Anlam kayması, kip eki alarak çekimlenmiş fiillerde görülür. Fiilin biçimsel kipi ile cümlede taşıdığı zaman veya tasarlama anlamı farklılaşır.
Anlam kaymasını bulmak için zaman zarfına bakmak yeterli midir?
Hayır. Zaman bildiren sözcükler önemli ipuçları verir; ancak cümlenin bütünü ve konuşanın amacı da değerlendirilmelidir. Emir, tahmin ve istek gibi anlamlar her zaman bir zaman zarfıyla gösterilmez.
“Yarın geliyorum.” cümlesinde fiilin kipi nedir?
“Geliyorum” fiili şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir. Cümlede ise gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Kullanılan kip şimdiki zaman, kastedilen zaman gelecek zamandır.
Anlam kayması cümleyi yanlış yapar mı?
Hayır. Anlam kayması Türkçede doğal ve yaygın bir kullanımdır. Bağlam açık olduğu sürece cümlede anlatım bozukluğu oluşturmaz.
Anlam kayması yalnızca haber kiplerinde mi olur?
Okul kaynaklarında anlam kayması çoğunlukla haber kipleri arasındaki zaman değişiklikleri üzerinden açıklanır. Bununla birlikte kiplerin emir, dilek, istek, gereklilik ve tahmin gibi farklı anlamlarda kullanılması da daha geniş anlamda bu konu kapsamında değerlendirilebilir.
17. Sonuç
Anlam kayması, bir fiilin aldığı kip eki ile cümlede üstlendiği anlamın farklılaşmasıdır. Bu farklılığı görebilmek için önce çekimli fiil ve kip eki bulunmalı, ardından eylemin bağlamdaki gerçek zamanı veya tasarlama anlamı belirlenmelidir.
“Yarın görüşürüz.” cümlesinde geniş zaman gelecek zamanı, “Bu işi hemen bitireceksin.” cümlesinde gelecek zaman emri, “Günün güzel geçsin.” cümlesinde ise emir kipi dileği karşılamaktadır.
Bu kullanımlar dil bilgisi yanlışı değil, Türkçenin bağlama göre şekillenen doğal anlatım olanaklarıdır. Anlam kaymasını doğru belirleyebilmek için kullanılan kip ile kastedilen anlamın birbirinden ayrılması gerekir.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe ders kitapları ve fiillerde kip konusuna ilişkin öğretim materyalleri.
- Millî Eğitim Bakanlığı Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe kazanım testleri.
- Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi.