Onay ve Ret Bildiren Ünlemler ve Örnekleri

Onay ve ret bildiren ünlemler; bir soruya olumlu veya olumsuz karşılık vermek, ileri sürülen düşünceyi kabul etmek ya da reddetmek amacıyla kullanılan sözlerdir. “Evet”, “hayır”, “yok”, “peki” ve “tamam” bu işlevle kullanılabilen başlıca ifadelerdir. Ancak bu sözcüklerin her geçtiği cümlede ünlem olduğunu söylemek doğru değildir. Örneğin “Hayır, bunu kabul etmiyorum.” cümlesindeki “hayır” bir cevap ünlemiyken “İnsanlara hayır yaptı.” cümlesinde isimdir. Sözcüğün türünü belirlemek için sözlük anlamından çok, konuşma içindeki görevine ve bağlama bakılmalıdır.

Onaylama ve reddetme, ünlemler konusunun duygu bildirmeyen kullanım alanlarından biridir. Bu sözler çoğu zaman bir önceki soruya, öneriye veya yargıya karşılık verir ve cümlenin kuruluşuna doğrudan katılmadan konuşanın tutumunu belirtir.

İçindekiler

1. Onay ve Ret Bildiren Ünlemler Nedir?
2. Cevap Ünlemleri Nelerdir?
3. Onay Bildiren Ünlemler ve Kullanımları
4. Ret Bildiren Ünlemler ve Kullanımları
5. “Evet” ve “Hayır” Her Zaman Ünlem midir?
6. “Yok”, “Peki” ve “Tamam” Sözcüklerinin Görevleri
7. Cevap Ünlemleri Nasıl Bulunur?
8. Onay ve Ret Bildiren Ünlem Örnekleri
9. Cevap Ünlemleri Cümlenin Ögesi Olur mu?
10. Onay, Kabul, Kesinlik ve İsteksizlik Arasındaki Fark
11. Onay ve Ret Bildiren Ünlemlerin Yazımı
12. Sınav Sorularındaki Önemli Ayrımlar
13. Sık Yapılan Hatalar
14. Onay ve Ret Bildiren Ünlemler Konu Özeti
15. Açıklamalı Mini Test
16. Sık Sorulan Sorular
17. Sonuç

1. Onay ve Ret Bildiren Ünlemler Nedir?

Bir soruya, öneriye veya yargıya karşı olumlu karşılık veren sözlere onay bildiren ünlemler; olumsuz karşılık veren ve söylenen düşüncenin kabul edilmediğini gösteren sözlere ise ret bildiren ünlemler denir.

— Yarın bizimle gelecek misin?
— Evet, geleceğim.

Bu konuşmada “evet”, soruya olumlu karşılık vermiştir.

— Bu belgeyi sen mi hazırladın?
— Hayır, ben hazırlamadım.

Burada “hayır”, sorudaki yargının doğru olmadığını bildirmektedir.

Onay ve ret bildiren ünlemler genellikle:

• Bir soruya kısa cevap verir.
• Önceki yargının kabul edilip edilmediğini gösterir.
• Konuşanın tutumunu açıklar.
• Cümlenin temel ögeleri arasında yer almaz.
• Tek başına kullanılabilir.
• Kendilerinden sonra açıklayıcı bir cümle getirilebilir.
• Söyleniş tonuna göre kesinlik, isteksizlik, kararsızlık veya tepki değeri kazanabilir.

Bu sözler bazı kaynaklarda cevap ünlemleri, bazı dil bilgisi çalışmalarında ise cevap edatları veya cevap sözleri olarak adlandırılır. Okul dil bilgisinde “evet, hayır, yok, peki” gibi ifadeler çoğunlukla cevap ünlemleri içinde değerlendirilir.

2. Cevap Ünlemleri Nelerdir?

Türkçede cevap verme amacıyla kullanılabilen başlıca sözler şunlardır:

Bu listedeki bütün sözler aynı dil bilgisel özelliğe sahip değildir. “Evet” ve “hayır” cevap ünlemi olarak yaygın biçimde kabul edilirken “olur” ve “olmaz” çekimli fiil kökenlidir. “Elbette”, “tabii” ve “asla” ise cümledeki kullanımlarına göre zarf olarak değerlendirilebilir.

Bu nedenle onay veya ret anlamı taşıyan her sözcük doğrudan ünlem sayılmamalıdır. Anlam ile sözcük türü birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

3. Onay Bildiren Ünlemler ve Kullanımları

Onay bildiren sözler, konuşanın bir soruya olumlu cevap verdiğini veya sunulan düşünceyi kabul ettiğini gösterir. Ancak onayın derecesi ve biçimi kullanılan söze göre değişebilir.

Evet

En açık ve tarafsız onay sözüdür:

• Evet, ödevimi tamamladım.
• Evet, bu kitabı daha önce okudum.
• Evet, söylediklerinizi anladım.
• Evet, yarın toplantıya katılacağım.

“Evet” yalnızca bir sorunun cevabı olarak değil, kişinin kendi düşüncesini doğrulamak amacıyla da kullanılabilir:

Evet, artık kararımı vermeliyim.

Bu cümlede “evet”, doğrudan soruya verilmiş bir cevap değildir. Konuşanın kendi düşüncesini kesinleştirmesine yardımcı olan bir giriş sözü durumundadır.

Peki

“Peki”, bir öneriyi veya isteği kabul etme anlamı taşıyabilir:

• Peki, seninle geleceğim.
• Peki, bu konuyu daha sonra konuşalım.
• Peki, söylediğin yöntemi deneyelim.
• Peki, belgeleri yarın getiririm.

Bununla birlikte “peki” her zaman içten ve istekli bir onay bildirmez:

Peki, madem öyle istiyorsun, ben de gelirim.

Bu örnekte kabul vardır; ancak söyleniş tonuna bağlı olarak isteksizlik veya gönülsüzlük de hissedilebilir.

Tamam

“Tamam”, günlük konuşmada anlaşmaya varma, verilen bilgiyi anlama veya yapılacak işi kabul etme anlamlarında kullanılır:

• Tamam, seni burada bekleyeceğim.
• Tamam, ne demek istediğini anladım.
• Tamam, dosyayı akşama kadar gönderirim.
• Tamam, bu kez senin dediğin olsun.

“Tamam” kimi zaman konuşmayı bitirme veya karşıdaki kişinin sözünü kesme amacı da taşıyabilir:

Tamam, aynı şeyi tekrar tekrar söyleme!

Bu cümlede yalnızca onaylama değil, bıkkınlık ve konuşmayı sonlandırma isteği de bulunmaktadır.

He, hı hı

Konuşma dilinde “evet” yerine “he” veya “hı hı” kullanılabilir:

• He, ben de oradaydım.
• Hı hı, söylediklerini duydum.
• He, yarın erkenden çıkarız.

Bu söyleyişler standart ve resmî yazı dilinden çok günlük konuşmalara özgüdür. Bir roman veya hikâyede kişinin konuşma biçimini yansıtmak amacıyla kullanılabilir.

4. Ret Bildiren Ünlemler ve Kullanımları

Ret bildiren sözler, sorudaki yargının doğru olmadığını, önerinin kabul edilmediğini veya istenen davranışın yapılmayacağını gösterir.

Hayır

“Hayır”, Türkçedeki en açık olumsuz cevap sözüdür:

• Hayır, onu bugün görmedim.
• Hayır, bu karara katılmıyorum.
• Hayır, çantayı ben almadım.
• Hayır, toplantı henüz başlamadı.
• Hayır, böyle bir söz vermedim.

“Hayır” güçlü bir tepkiyle söylendiğinde reddetmenin yanında kızgınlık veya karşı çıkma da bildirebilir:

Hayır! Buna izin vermeyeceğim.

Burada sözcük, yalnızca olumsuz cevap vermemekte; kesin ve duygulu bir karşı çıkışı da yansıtmaktadır.

Yok

“Yok”, konuşma dilinde “hayır” yerine olumsuz cevap olarak kullanılabilir:

— Beni dün aradın mı?
— Yok, aramadım.

— Sen de bizimle geliyor musun?
— Yok, bugün evde kalacağım.

“Yok” sözcüğü bu örneklerde önceki soruyu reddeden bir cevap sözüdür. Ancak her kullanımında cevap ünlemi değildir:

Masanın üzerinde kitap yok.

Bu cümlede “yok”, bir varlığın bulunmadığını bildiren yüklem durumundadır.

Olmaz

“Olmaz”, bir önerinin uygun bulunmadığını veya kesin biçimde reddedildiğini gösterebilir:

• Olmaz, bu şartlarda yola çıkamayız.
• Olmaz, verdiğin sözü tutmalısın.
• Olmaz, bu kadar kısa sürede bitiremem.
• Olmaz, önce ailenden izin almalısın.

Ancak “olmaz”, “olmak” fiilinin geniş zaman olumsuz biçimidir. Cümleye ret anlamı katsa bile sözcük türü bakımından çekimli fiildir.

Asla

“Asla”, bir davranışın hiçbir koşulda yapılmayacağını bildiren güçlü bir olumsuzluk sözüdür:

Asla, böyle bir suçlamayı kabul etmiyorum.

Bu kullanımda kesin ret anlamı vardır. Bununla birlikte “asla” çoğunlukla yüklemin anlamını zaman ve kesinlik bakımından etkileyen bir zarf olarak değerlendirilir:

Bu sırrı asla söylemeyeceğim.

Dolayısıyla bir sözün ret anlamı taşıması, onun mutlaka ünlem olduğu anlamına gelmez.

5. “Evet” ve “Hayır” Her Zaman Ünlem midir?

“Evet” çoğunlukla onay bildiren cevap sözü olarak kullanılır. “Hayır” ise farklı anlamlara gelebildiği için bağlama daha dikkatli bakılmalıdır.

Evet, seni tanıyorum.

Buradaki “evet”, önceki soruyu veya düşünceyi onaylayan cevap ünlemidir.

Evet, asıl sorunumuz burada başlıyor.

Bu cümlede “evet”, yeni bir açıklamaya geçerken önceki düşünceyi doğrulayan bir giriş sözüdür.

“Hayır” sözcüğünün ise iki temel kullanımı vardır:

Hayır, ben böyle bir şey söylemedim.

Bu cümlede “hayır”, olumsuz cevap veren ret ünlemidir.

Yaptığı hayır herkes tarafından takdir edildi.

Burada “hayır”; iyilik, yardım veya yararlı iş anlamında kullanılan isimdir.

Bu işte bir hayır vardır.

Bu cümlede de “hayır”, iyi sonuç veya yarar anlamındadır ve isim olarak kullanılmıştır.

Bir sözcüğün türü belirlenirken yalnızca yazılışına bakılmaz. Sözcüğün cümlede karşıladığı kavram ve diğer sözlerle kurduğu ilişki incelenir. Bu ölçüt, genel sözcük türleri ayrımlarında da geçerlidir.

6. “Yok”, “Peki” ve “Tamam” Sözcüklerinin Görevleri

“Yok”, “peki” ve “tamam” farklı cümlelerde farklı görevler üstlenebilir. Bu sözcükler yalnızca ezberlenerek sınıflandırılamaz.

“Yok” cevap sözü olduğunda:

— Ödevini evde mi unuttun?
— Yok, henüz bitiremedim.

“Yok”, soruya olumsuz cevap vermiştir.

“Yok” yüklem olduğunda:

Çantamda kalem yok.

Bu cümlede bir nesnenin bulunmadığını bildiren yargının temelini oluşturur.

“Peki” kabul bildirdiğinde:

Peki, yarın yeniden konuşuruz.

Söylenen öneri kabul edilmiştir.

“Peki” soru veya geçiş sözü olduğunda:

Peki, bu sorunu nasıl çözeceğiz?

Buradaki “peki” doğrudan onay bildirmez. Önceki açıklamadan yeni bir soruya geçiş yapılmasını sağlar.

“Tamam” cevap sözü olduğunda:

Tamam, kitabı sana yarın getiririm.

Konuşan, kendisinden istenen davranışı kabul etmiştir.

“Tamam” yüklem olduğunda:

Hazırlıklarımız tamam.

Bu cümlede “tamam”, hazırlıkların eksiksiz biçimde bittiğini bildiren yüklemdir.

Pratik ölçüt: Sözcük bir önceki soruya veya öneriye karşılık veriyorsa cevap sözü olma ihtimali yüksektir. Cümlenin temel yargısını kuruyorsa yüklem olarak değerlendirilmelidir.

7. Cevap Ünlemleri Nasıl Bulunur?

Bir cümledeki onay veya ret sözünü belirlemek için yalnızca “evet” ve “hayır” kelimelerini aramak yeterli değildir. Aşağıdaki inceleme sırası daha güvenilir sonuç verir.

Önceki soruyu veya yargıyı belirleyin.

Cevap ünlemleri çoğunlukla daha önce söylenen bir cümleye karşılık verir:

— Bu kitabı sen mi aldın?
— Evet, ben aldım.

“Evet”, önceki soruya doğrudan cevap vermektedir.

Sözcüğün kabul mü, ret mi bildirdiğine bakın.

• Evet → Onay
• Hayır → Ret
• Peki → Kabul
• Yok → Olumsuz cevap
• Tamam → Anlaşma veya kabul

Ancak bu anlamlar cümlenin bağlamıyla doğrulanmalıdır.

Sözcüğün cümlenin yüklemi olup olmadığını kontrol edin.

Hazırlıklar tamam.

“Tamam” cümlenin yüklemidir.

Tamam, hazırlıklara başlayabiliriz.

Burada “tamam”, kabul bildiren ve cümlenin kuruluşunun dışında kalan cevap sözüdür.

Sözcük çıkarıldığında temel yargının sürüp sürmediğini inceleyin.

Evet, seni daha önce görmüştüm.
Seni daha önce görmüştüm.

“Evet” çıkarıldığında cümlenin temel yargısı devam eder; yalnızca onaylama ve doğrulama anlamı ortadan kalkar.

Hazırlıklarımız tamam.
Hazırlıklarımız…

İkinci örnekte “tamam” çıkarıldığında yargı tamamlanamaz. Çünkü sözcük yüklem görevindedir.

Sözcüğün farklı bir anlam taşıyıp taşımadığını araştırın.

Yaşlılara hayır yaptı.

Buradaki “hayır” olumsuz cevap değil, iyilik anlamındadır. Bu nedenle ünlem değildir.

Bu yöntem, onay ve ret sözlerinin cümlede anlam bakımından taşıdığı işlevle dil bilgisel görevini birbirinden ayırmayı sağlar.

8. Onay ve Ret Bildiren Ünlem Örnekleri

Onay ve ret bildiren cevap sözleri günlük konuşmalarda, karşılıklı konuşma bölümlerinde ve yazılı anlatımda sıkça kullanılır.

Doğrudan onay bildiren örnekler

• Evet, bu bilgiyi öğretmenimiz verdi.
• Evet, yarın erkenden yola çıkacağız.
• Evet, sorunun ikinci seçeneği doğrudur.
• Peki, senin önerdiğin yolu izleyelim.
• Tamam, belgeleri akşama kadar hazırlarım.
• He, ben de aynı haberi duydum.
• Hı hı, söylediklerini anladım.

Doğrudan ret bildiren örnekler

• Hayır, bu kalem bana ait değil.
• Hayır, toplantı bugün yapılmayacak.
• Hayır, söylediklerine katılmıyorum.
• Yok, ben onu dün görmedim.
• Yok, bu akşam dışarı çıkmayacağım.
• Hayır! Böyle bir davranışı kabul edemem.
• Yok, düşündüğün gibi olmadı.

Öneri veya isteği kabul eden örnekler

• Peki, biraz daha bekleyelim.
• Tamam, seninle kütüphaneye gelirim.
• Peki, önce bu bölümü tamamlayalım.
• Tamam, bundan sonra daha dikkatli olacağım.
• Olur, hafta sonu birlikte çalışabiliriz.

“Olur” kabul bildirse de çekimli fiildir. Bu nedenle anlam bakımından onay sözü olmasıyla sözcük türü bakımından ünlem olması aynı şey değildir.

İsteksiz kabul bildiren örnekler

• Peki, madem ısrar ediyorsun, ben de gelirim.
• Tamam, bu kez senin dediğin olsun.
• İyi, toplantıya ben de katılırım.
• Pekâlâ, konuyu bir kez daha açıklayacağım.

Bu cümlelerde kabul vardır; fakat söyleniş biçimine göre isteksizlik, bıkkınlık veya hafif kızgınlık hissedilebilir. Ünlemlerin anlamlandırılmasında ses tonu önemli olduğu için bu kullanımlar seslenme ünlemleri ve diğer duygu ünlemlerinde olduğu gibi bağlam içinde değerlendirilmelidir.

9. Cevap Ünlemleri Cümlenin Ögesi Olur mu?

“Evet”, “hayır”, “peki” ve cevap anlamındaki “yok” çoğunlukla yüklemle özne, nesne veya tümleç ilişkisi kurmaz. Bu nedenle cümle dışı unsur olarak değerlendirilir.

Evet, Ahmet kitabı dün getirdi.

Bu cümlede:

• “Ahmet” öznedir.
• “Kitabı” belirtili nesnedir.
• “Dün” zarf tümlecidir.
• “Getirdi” yüklemdir.
• “Evet” cümle dışı cevap sözüdür.

Hayır, bu kararı kurul vermedi.

Bu cümlede “hayır”, yükleme sorulan herhangi bir öge sorusuna cevap vermez. Söylenen düşünceyi reddeden cümle dışı unsurdur.

Ancak aynı biçimde yazılan bir sözcük başka kullanımda yüklem olabilir:

Evde hiç ekmek yok.

Burada “yok” cümlenin temel yargısını kurduğu için yüklemdir.

Hazırlıklarımız tamam.

Bu cümlede “tamam” yüklemdir.

Tamam, hazırlıklara başlayabiliriz.

Bu örnekte ise “tamam” kabul bildiren cevap sözüdür.

Sözcüğün cümlenin ögesi olup olmadığı belirlenirken( cümlenin ögeleri ) ile olan ilişkisi incelenmelidir.

10. Onay, Kabul, Kesinlik ve İsteksizlik Arasındaki Fark

Onay bildiren bütün sözler aynı tutumu yansıtmaz. Konuşanın verdiği cevabın anlamı, kullandığı kelimeye ve ses tonuna göre değişebilir.

“Evet” açık bir onay bildirirken “peki” bazen karşıdaki kişinin isteğine boyun eğme anlamı taşıyabilir. “Tamam” anlaşmayı gösterirken kızgın bir tonla söylendiğinde konuşmayı bitirme isteği bildirebilir. “Hayır” sıradan bir olumsuz cevap olabileceği gibi yüksek sesle söylendiğinde kesin karşı çıkmaya dönüşebilir.

Ünlemlerde bağlamın önemli olmasının nedeni budur. Aynı durum şaşkınlık bildiren ünlemler, korku bildiren ünlemler ve üzüntü bildiren ünlemler için de geçerlidir.

11. Onay ve Ret Bildiren Ünlemlerin Yazımı

Onay ve ret bildiren bir söz, ardından gelen açıklama cümlesinden genellikle virgülle ayrılır:

• Evet, yarın sizinle geleceğim.
• Hayır, bu belgeyi ben hazırlamadım.
• Peki, konuyu daha sonra konuşalım.
• Tamam, seni kapının önünde beklerim.
• Yok, ben böyle bir haber duymadım.

Cevap sözü güçlü bir duygu veya kesin karşı çıkma bildiriyorsa ardından ünlem işareti getirilebilir:

• Hayır! Buna izin veremem.
• Evet! Sonunda başardık.
• Tamam! Artık aynı konuyu konuşmayalım.
• Asla! Böyle bir şeyi kabul etmem.

Sözcük tek başına kısa bir cevap oluşturduğunda sonuna nokta, ünlem veya soru işareti gelebilir:

— Beni anladın mı?
— Evet.

— Bu teklifi kabul ediyor musun?
— Hayır!

— Toplantıya gelmeyecek misin?
— Hayır?

Son örnekte soru işareti, konuşanın duyduğu sözü şaşkınlıkla tekrarladığını veya soruyu tam anlamadığını gösterebilir.

Karşılıklı konuşmalar yazılırken her konuşma satırının başında uzun çizgi kullanılabilir:

— Yarın gelecek misin?
— Evet, sabah erkenden orada olacağım.
— Dosyaları da getirir misin?
— Tabii, hepsini hazırladım.

Onay veya ret sözünden sonra virgül kullanılmasının nedeni, bu sözün ardından gelen cümleden bağımsız bir cevap değeri taşımasıdır. Ayrıntılı noktalama kuralları noktalama işaretleri ve [ünlem işareti] konularında incelenebilir.

12. Sınav Sorularındaki Önemli Ayrımlar

Onay ve ret bildiren ünlemler sınavlarda sözcük türü, cümle dışı unsur, noktalama ve bağlama göre anlam başlıklarıyla birlikte ele alınabilir.

“Hayır”ın anlamına dikkat edilmelidir.

Hayır, onu tanımıyorum.

Ret bildiren cevap ünlemidir.

Yaptığın hayır unutulmayacaktır.

İyilik anlamındaki isimdir.

“Yok” her zaman cevap ünlemi değildir.

Yok, ben sizinle gelmeyeceğim.

Olumsuz cevap sözüdür.

Bahçede kimse yok.

Cümlenin yüklemidir.

“Tamam”ın cümledeki yeri incelenmelidir.

Tamam, yarın görüşürüz.

Kabul bildiren cevap sözüdür.

Projenin ilk bölümü tamam.

Yüklemdir.

Onay anlamı taşıyan her söz ünlem değildir.

Yarın sizinle gelirim.

Bu cümle bir öneriyi kabul etme amacıyla söylenmiş olabilir; ancak cümlede cevap ünlemi bulunmamaktadır.

Olur, yarın sizinle gelirim.

“Olur” onay anlamı taşır; ancak “olmak” fiilinin çekimli biçimidir.

Ret anlamı taşıyan her söz de ünlem değildir.

Bu düşünceye katılmıyorum.

Cümlenin bütünü ret bildirir; ancak içinde “hayır” gibi bir cevap ünlemi yoktur.

Ünlem işareti sözcük türünü belirlemez.

Bu teklifi kabul etmiyorum!

Cümlenin sonunda ünlem işareti bulunmasına rağmen cümlede ünlem türünde bir sözcük yoktur.

Sorularda önce cümlenin onay veya ret anlamına değil, incelenen sözcüğün cümledeki görevine bakılmalıdır. Bu ayrım özellikle [fiiller] ve ünlemler arasındaki sınırı doğru belirlemeyi sağlar.

13. Sık Yapılan Hatalar

“Evet” ve “hayır” bulunan her cümleyi aynı biçimde değerlendirmek:
“Hayır, gelmeyeceğim.” cümlesindeki “hayır” cevap ünlemidir; “Hayır yapmak insanı mutlu eder.” cümlesindeki “hayır” ise isimdir.

Onay bildiren her sözü ünlem saymak:
“Olur”, “kabul ediyorum” ve “katılıyorum” onay anlamı taşıyabilir. Ancak bunlar fiil veya fiil grubu durumundadır.

Ret bildiren her cümlede ünlem bulunduğunu düşünmek:
“Bu görüşe katılmıyorum.” bir ret cümlesidir; fakat içinde ünlem yoktur.

“Yok” sözcüğünü her kullanımda ünlem kabul etmek:
“Yok, ben görmedim.” cümlesinde cevap sözü; “Evde kimse yok.” cümlesinde yüklemdir.

“Peki”nin her zaman istekli kabul bildirdiğini düşünmek:
“Peki, madem istiyorsun, gelirim.” cümlesinde gönülsüz kabul anlamı bulunabilir.

“Tamam” sözcüğünün görevini yalnızca anlamına göre belirlemek:
“Tamam, başlayabiliriz.” cümlesinde cevap sözü; “İşimiz tamam.” cümlesinde yüklemdir.

Sonunda ünlem işareti bulunan her olumsuz sözü ünlem sanmak:
“Gitmeyeceğim!” cümlesindeki sözcük çekimli fiildir.

Cevap ünlemlerini cümlenin öznesi veya zarf tümleci saymak:
“Evet, Ahmet yarın gelecek.” cümlesindeki “evet” yüklemle öge ilişkisi kurmaz.

14. Onay ve Ret Bildiren Ünlemler Konu Özeti

• “Evet” onay, “hayır” ise ret bildiren temel cevap ünlemleridir.
• “Yok”, “peki”, “tamam”, “he” ve “hı hı” cevap sözü olarak kullanılabilir.
• “Peki” ve “tamam” kabul bildirirken isteksizlik veya bıkkınlık da yansıtabilir.
• “Evet” ve “hayır” tek başlarına cevap oluşturabilir.
• “Hayır” olumsuz cevap verdiğinde ünlem, iyilik anlamında kullanıldığında isimdir.
• “Yok” olumsuz cevap sözü olabileceği gibi cümlenin yüklemi de olabilir.
• “Tamam” kabul bildirdiğinde cevap sözü, “Hazırlıklar tamam.” cümlesinde yüklemdir.
• “Olur” ve “olmaz” onay veya ret bildirse de çekimli fiildir.
• “Asla” kesin ret anlamı taşıyabilir; ancak çoğunlukla zarf görevindedir.
• Cevap ünlemleri genellikle cümle dışı unsur kabul edilir.
• Kendilerinden sonra açıklama cümlesi geliyorsa virgülle ayrılır.
• Güçlü karşı çıkma veya coşkulu onay bildirdiklerinde ünlem işareti kullanılabilir.
• Bir cümlenin onay veya ret bildirmesi, içinde mutlaka ünlem bulunduğu anlamına gelmez.
• Sözcüğün türü bağlamı, anlamı ve cümlenin yüklemiyle kurduğu ilişki incelenerek belirlenir.

15. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “hayır” sözcüğü ret bildiren cevap ünlemi olarak kullanılmıştır?

A) İnsanlara hayır yapmayı severdi.
B) Bu işte mutlaka bir hayır vardır.
C) Hayır, bu düşünceye katılmıyorum.
D) Yaptığı hayır uzun süre unutulmadı.
E) Hayırsever insanlar köye yardım etti.

Cevap: C

Açıklama: “Hayır, bu düşünceye katılmıyorum.” cümlesindeki “hayır”, daha önce söylenen bir düşünceyi reddeden cevap ünlemidir. Diğer seçeneklerde iyilik veya yarar anlamıyla ilişkilidir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yok” sözcüğü cümlenin yüklemidir?

A) Yok, ben sizinle gelemem.
B) Yok, onu dün görmedim.
C) Yok, henüz karar vermedim.
D) Dolapta hiç ekmek yok.
E) Yok, düşündüğün gibi olmadı.

Cevap: D

Açıklama: “Dolapta hiç ekmek yok.” cümlesinde “yok”, ekmeğin bulunmadığını bildiren temel yargıyı kurduğu için yüklemdir. Diğer cümlelerde olumsuz cevap sözüdür.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde onay anlamı bulunmasına rağmen cevap ünlemi kullanılmamıştır?

A) Evet, yarın sizinle gelirim.
B) Peki, toplantıyı erteleyelim.
C) Tamam, dosyayı ben hazırlarım.
D) Elbette, sana yardım ederim.
E) Teklifinizi kabul ediyorum.

Cevap: E

Açıklama: “Teklifinizi kabul ediyorum.” cümlesi onay bildirmektedir; ancak onay, “kabul ediyorum” fiil grubuyla kurulmuştur. Cümlede cevap ünlemi yoktur.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “tamam” sözcüğü cevap sözü değil, yüklem olarak kullanılmıştır?

A) Tamam, yarın erkenden gelirim.
B) Tamam, ne demek istediğini anladım.
C) Tamam, önce bu soruyu çözelim.
D) Projenin bütün hazırlıkları tamam.
E) Tamam, kitabı sana veririm.

Cevap: D

Açıklama: “Projenin bütün hazırlıkları tamam.” cümlesinde “tamam”, hazırlıkların bittiğini bildiren yüklemdir.

Soru 5 – Aşağıdakilerin hangisinde noktalama yanlışı yapılmıştır?

A) Evet, bu kitabı daha önce okudum.
B) Hayır, toplantı bugün yapılmayacak.
C) Peki, söylediğin yöntemi deneyelim.
D) Tamam seni kapıda beklerim.
E) Yok, ben böyle bir haber duymadım.

Cevap: D

Açıklama: Kabul bildiren “tamam” sözünden sonra açıklama cümlesi geldiği için virgül kullanılmalıdır: “Tamam, seni kapıda beklerim.”

16. Sık Sorulan Sorular

17. Sonuç

Onay ve ret bildiren ünlemler, konuşanın bir soruya veya düşünceye karşı tutumunu kısa ve doğrudan biçimde açıklamasını sağlar. “Evet” olumlu, “hayır” ise olumsuz cevabın en belirgin örnekleridir. “Yok”, “peki” ve “tamam” da bağlama göre cevap sözü olarak kullanılabilir.

Bu konuda dikkat edilmesi gereken temel nokta, onay veya ret anlamıyla sözcük türünü birbirine karıştırmamaktır. “Olur” kabul bildirmesine rağmen fiildir; “asla” kesin ret taşımasına rağmen çoğunlukla zarftır. “Hayır” ve “yok” gibi sözcükler de cümleye göre farklı görevler üstlenebilir. Sözcüğün önceki ifadeye cevap verip vermediği, temel yargıyı kurup kurmadığı ve cümleden çıkarıldığında yapının korunup korunmadığı incelendiğinde doğru sonuca ulaşılır.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe I – Ortaöğretim ve Ön Lisans, “Cevap Ünlemleri” bölümü.
• Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu, “Virgül” ve “Ünlem İşareti” bölümleri.