Bir cümlede yapılan iş, işi gerçekleştiren kişiden daha önemli olabilir. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde kapıyı açan görevli öne çıkarken “Kapı görevli tarafından açıldı.” cümlesinde anlatımın odağı kapıdır. İkinci cümlede işi yapan anlam bakımından belirtilmiş olsa da gerçek özne görevinde değildir; “açıldı” yüklemi edilgendir. Edilgen fiiller çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur. Ancak bu ekleri taşıyan … Devamını oku
Bir cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan gerçek bir özne varsa fiil etken çatılıdır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesinde çözme işini yapan “öğrenci”, “Yarın erkenden geleceğim.” cümlesinde gelme işini yapacak olan gizli “ben” öznesidir. Her iki cümlede de eylemi gerçekleştiren kişi belli olduğu için yüklemler etkendir. Etken fiili bulmak için yalnızca fiilin aldığı eklere bakmak yeterli değildir. … Devamını oku
“Usta kapıyı açtı.” cümlesinde açma işini yapan bellidir. “Kapı açıldı.” cümlesinde ise işi yapan söylenmemiş, açılma eyleminden etkilenen kapı öne çıkarılmıştır. İki cümlede de açma eyleminden söz edilir; ancak yüklemin özneyle kurduğu ilişki farklıdır. Öznesine göre fiiller, yüklemde bildirilen eylemi kimin yaptığına ve öznenin bu eylemden nasıl etkilendiğine göre sınıflandırılan fiillerdir. Bu sınıflandırmada dört temel … Devamını oku
“Öğrenci soruyu çözdü.” ve “Soru çözüldü.” cümleleri aynı eylemi anlatır; ancak bu eylemin cümlede sunuluş biçimi farklıdır. İlk cümlede işi yapan kişi açıkça belliyken ikinci cümlede işi yapan belirtilmemiş, eylemden etkilenen unsur öne çıkarılmıştır. Fiilde çatı, fiilin cümlede özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi inceleyen dil bilgisi konusudur. Bir fiilin çatısını belirlemek için yalnızca aldığı eke … Devamını oku
Fiiller yalnızca bir işin, oluşun veya durumun zamanını bildirmez. Konuşanın bir eyleme ilişkin isteğini, koşulunu, gereklilik düşüncesini ya da buyruğunu da ifade edebilir. Fiilleri bu anlamlarla çekimleyen kiplere dilek kipleri denir. “Biraz dinlenelim.” cümlesinde istek, “Erken gelirsen görüşürüz.” cümlesinde şart, “Daha dikkatli olmalısın.” cümlesinde gereklilik, “Kapıyı kapat.” cümlesinde ise emir anlamı bulunur. Bu cümlelerde fiiller, … Devamını oku
Şaşkınlık bildiren ünlemler; beklenmeyen bir olay, söz ya da durum karşısında duyulan şaşırmayı kısa ve etkili biçimde anlatan sözcüklerdir. “Aa!”, “Vay!”, “Hayret!”, “Aman!” ve “Oha!” gibi ifadeler, konuşanın karşılaştığı durumun olağan beklentisinin dışında olduğunu gösterir. Ancak bu sözcükler her kullanıldıklarında şaşkınlık bildirmez. Bir ünlemin hangi duyguyu yansıttığını anlayabilmek için sözcüğün söylendiği bağlama, ses tonuna ve … Devamını oku
Üzüntü bildiren ünlemler; acı, keder, pişmanlık, hayal kırıklığı, çaresizlik veya özlem gibi duyguları kısa ve etkili biçimde anlatan sözcüklerdir. “Ah, vah, eyvah, of, tüh, heyhat” gibi sözler, kullanıldıkları cümlenin anlamına göre üzüntü bildirebilir. Ancak bu sözcüklerin taşıdığı duygu yalnızca sözlük anlamlarına bakılarak belirlenemez. Konuşma bağlamı, ses tonu ve cümlenin bütünü birlikte değerlendirilmelidir. Bu yönüyle üzüntü … Devamını oku
Sevinç bildiren ünlemler; güzel bir haber, başarı, kavuşma veya beklenen bir sonucun gerçekleşmesi karşısında duyulan mutluluğu ve coşkuyu doğrudan yansıtan sözlerdir. “Yaşasın!”, “Oley!” ve “Ne güzel!” gibi ifadeler bu amaçla kullanılabilir. Ancak olumlu bir duygu taşıyan her söz, doğrudan sevinç ünlemi değildir. Örneğin “Bravo!” çoğu zaman takdir, “Oh!” ise rahatlama bildirir. Bu nedenle ünlemin anlamı … Devamını oku
Ünlem nedir? Ünlem; sevinç, korku, şaşırma, üzüntü ve öfke gibi duyguları anlatan veya seslenme, uyarma ve çağırma amacıyla kullanılan sözlerdir. “Ah!”, “Eyvah!”, “Hey!” ve “Tüh!” en bilinen ünlem örnekleridir. Ancak bir sözcüğü ünlem yapan yalnızca biçimi değildir. Sözcüğün hangi durumda, hangi tonlamayla ve ne amaçla söylendiği de önemlidir. Örneğin “aman” sözcüğü “Aman, bardak düşecek!” cümlesinde … Devamını oku
Ancak ne demek? Ancak; kullanıldığı cümleye göre “ama, fakat, yalnızca, sadece, en erken” gibi anlamlar kazanabilen bir sözcüktür. “Seni aradım ancak ulaşamadım.” cümlesinde karşıt iki yargıyı birbirine bağladığı için bağlaç olarak kullanılmıştır. Türkçedeki bağlaçlar arasında birden fazla görevde kullanılabilmesiyle dikkat çeken “ancak”, her cümlede bağlaç değildir. Sözcüğün türünü doğru belirlemek için cümleye kattığı anlamı ve … Devamını oku