İş (Kılış) Fiili Nedir? Özellikleri ve Örnekleri

Fiillerin bildirdiği hareketler aynı nitelikte değildir. Bazı fiiller, öznenin bilinçli olarak gerçekleştirdiği ve başka bir varlığı doğrudan etkileyen işleri anlatır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesindeki çözdü fiili buna örnektir. Çözme işini öğrenci yapmış, bu işten etkilenen varlık ise soru olmuştur. Bu tür fiillere iş veya kılış fiili denir.

İş fiillerini belirlerken en sık kullanılan yöntem, yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” sorusunu yöneltmektir. Ancak bu yöntem tek başına ezberlenmemelidir. Cümlede gerçekten bir işin yapılıp yapılmadığı, öznenin bu işi gerçekleştirip gerçekleştirmediği ve eylemin bir varlık üzerinde etkisinin bulunup bulunmadığı da incelenmelidir. İş fiili, Anlamlarına Göre Fiiller sınıflandırmasının üç temel bölümünden biridir. Konunun genel çerçevesini görmek için Fiiller yazısı da incelenebilir.

İçindekiler

1. İş (Kılış) Fiili Nedir?
2. İş Fiillerinin Özellikleri
3. İş Fiili Nasıl Bulunur?
   3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme
   3.2. Yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” Sorularını Sorma
   3.3. Eylemden Etkilenen Varlığı Bulma
   3.4. Öznenin Eylem Üzerindeki Etkisini İnceleme
4. İş (Kılış) Fiili Örnekleri
5. İş Fiillerinde Özne ve Nesne İlişkisi
6. İş Fiili ile Geçişli Fiil Arasındaki İlişki
7. İş Fiili ile Durum Fiili Arasındaki Fark
8. İş Fiili ile Oluş Fiili Arasındaki Fark
9. Aynı Fiil Her Cümlede İş Fiili midir?
10. İş Fiillerinin Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri
11. İş Fiillerinin Kip ve Kişi Ekleriyle Kullanımı
12. İş Fiilleri Cümlede Hangi Öge Olur?
13. TYT Türkçe’de İş Fiili Nasıl Sorulur?
14. İş Fiillerinde Sık Yapılan Hatalar
15. İş (Kılış) Fiili Konu Özeti
16. Açıklamalı Mini Test
17. Sık Sorulan Sorular
18. Sonuç

1. İş (Kılış) Fiili Nedir?

Öznenin isteğiyle gerçekleştirilen ve başka bir varlığı etkileyen hareketleri bildiren fiillere iş fiili ya da kılış fiili denir. İş fiillerinde eylemi yapan bir özne ve bu eylemden etkilenen bir varlık bulunur.

Elif mektubu yazdı.

Bu cümlede yazma işini yapan Elif, yapılan işten etkilenen varlık ise mektuptur. “Elif neyi yazdı?” sorusuna “mektubu” cevabı alınabildiği için yazdı iş fiilidir.

İş fiilleri yalnızca fiziksel hareketleri anlatmaz. Düşünme, anlama, öğrenme veya çözme gibi zihinsel etkinlikler de bir varlık üzerinde gerçekleştiğinde iş fiili olabilir:

• Öğrenci problemi çözdü.
• Çocuk soruyu anladı.
• Araştırmacı konuyu inceledi.
• Zeynep şiiri ezberledi.

Bu cümlelerde problem, soru, konu ve şiir; eylemden etkilenen ögelerdir.

2. İş Fiillerinin Özellikleri

İş fiillerinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Bir işi, hareketi veya zihinsel etkinliği bildirir.
• İşi gerçekleştiren bir özne bulunur.
• Eylem çoğunlukla öznenin iradesiyle yapılır.
• Eylemden etkilenen bir varlık vardır.
• Yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltilebilir.
• Genellikle nesne alabilen fiillerdir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçiminde çekimlenebilir.
• Haber veya dilek kipleriyle kullanılabilir.
• Fiilin türü, cümlede kazandığı anlama göre belirlenir.

Örneğin “Bahçıvan çiçekleri suladı.” cümlesinde sulama işini bahçıvan bilinçli biçimde yapmıştır. Bu işten etkilenen varlık çiçeklerdir. Dolayısıyla suladı iş fiilidir.

3. İş Fiili Nasıl Bulunur?

İş fiilini doğru belirlemek için yalnızca fiile bakmak yerine cümlenin öge ve anlam ilişkisi birlikte değerlendirilmelidir.

3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme

Öncelikle yargıyı taşıyan çekimli fiil bulunur:

Usta kırılan sandalyeyi onardı.

Bu cümlenin yüklemi onardı sözcüğüdür. Fiilin kip ve kişi eki alarak nasıl yargı bildirdiği [Çekimli Fiil] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.

3.2. Yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” Sorularını Sorma

Yüklem belirlendikten sonra “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu sorulur:

Usta neyi onardı?
Kırılan sandalyeyi.

Anlamlı bir cevap alındığı için onardı iş fiilidir.

Bir insanın eylemden etkilenmesi durumunda “Kimi?” sorusu kullanılabilir:

Doktor hastayı muayene etti.
Doktor kimi muayene etti?
Hastayı.

3.3. Eylemden Etkilenen Varlığı Bulma

Sorulara cevap veren öge yalnızca bulunmamalı, eylemle ilişkisi de incelenmelidir:

Çocuk oyuncağını kırdı.

Oyuncak, kırma eyleminden doğrudan etkilenmiştir. Önce sağlamken eylem sonucunda kırılmıştır. İş fiillerinde nesne ile fiil arasında bu tür bir etki ilişkisi bulunur.

3.4. Öznenin Eylem Üzerindeki Etkisini İnceleme

İş fiillerinde özne çoğunlukla hareketi bilinçli biçimde gerçekleştirir:

• Aşçı sebzeleri doğradı.
• Öğretmen tahtayı sildi.
• Çocuk kapıyı kapattı.

Bununla birlikte yalnızca öznenin iradesine bakmak yeterli değildir. “Çocuk koştu.” cümlesinde çocuk isteyerek koşsa da eylemden etkilenen bir nesne yoktur. Bu nedenle koştu, bu kullanımda iş fiili değil durum fiilidir.

4. İş (Kılış) Fiili Örnekleri

İş fiili bulunan başka cümleler:

• Görevli salonu temizledi.
• Yazar yeni romanını tamamladı.
• Çiftçi tarlayı sürdü.
• Çocuk bardağı düşürdü.
• Mühendis projeyi inceledi.
• Öğrenciler öğretmeni dikkatle dinledi.

4.1. Sık Kullanılan İş (Kılış) Fiilleri

İş fiilleri kapalı ve değişmez bir sözcük listesinden oluşmaz. Bir fiilin türü, kullanıldığı cümlede taşıdığı anlama göre belirlenir. Bununla birlikte Türkçede sık kullanılan bazı iş fiilleri şunlardır:

• açmak
• almak
• aramak
• boyamak
• bölmek
• çağırmak
• çizmek
• dikmek
• dinlemek
• düzeltmek
• hazırlamak
• incelemek
• kapatmak
• kesmek
• kırmak
• okumak
• onarmak
• pişirmek
• silmek
• taşımak
• temizlemek
• toplamak
• yazmak

Bu fiillerin ortak özelliği, bir varlığa yöneltilebilmeleridir: mektubu yazmak, filmi izlemek, elmayı kesmek, çantayı taşımak, odayı temizlemek, arkadaşını çağırmak ve soruyu çözmek gibi.

Ancak bu liste ezberlenerek her cümle için kesin karar verilemez. Fiilin bağlam içinde kazandığı anlam mutlaka incelenmelidir.

4.2. Nesnesi Açıkça Verilen Örnekler

Aşağıdaki cümlelerde hareketten etkilenen varlık açıkça belirtilmiştir:

• Bahçıvan kurumuş dalları kesti.
• Öğrenci defterini açtı.
• Annem akşam yemeğini hazırladı.
• Görevli salondaki ışıkları kapattı.
• Editör metindeki yanlışları düzeltti.
• Yolcular valizlerini taşıdı.
• Usta bozulan makineyi onardı.
• Öğretmen sınav kâğıtlarını dağıttı.

Bu cümlelerde yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltildiğinde nesne doğrudan bulunabilir.

4.3. Nesnesi Cümlede Söylenmeyen Örnekler

Bazı cümlelerde nesne açıkça yazılmasa da fiil nesne alabilecek niteliktedir:

• Babam salonda okuyor.
• Öğrenciler dikkatle dinledi.
• Ressam sabahtan akşama kadar çizdi.
• Aşçı birazdan pişirecek.
• Sekreter henüz yazmadı.

“Aşçı birazdan pişirecek.” cümlesinde neyin pişirileceği söylenmemiştir. Buna karşılık “çorbayı pişirecek” veya “yemeği pişirecek” denebilir. Pişirmek bir nesneye yöneltilebildiği için iş fiili olma özelliğini korur.

Nesnenin cümlede bulunmasıyla fiilin nesne alabilmesi aynı şey değildir. Bu ayrım, iş fiillerinin [Durum Fiili] ile karıştırılmasını önler.

4.4. Günlük Hayattan İş Fiili Cümleleri

• Sabah kalkınca yatağımı topladım.
• Kasiyer aldığımız ürünleri paketledi.
• Kardeşim televizyonun sesini kıstı.
• Komşumuz bahçedeki çiçekleri suladı.
• Garson masadaki boş tabakları kaldırdı.
• Teknisyen bilgisayarı kısa sürede tamir etti.
• Yolcu otobüs biletini görevliye gösterdi.
• Dedem eski günlerini bize anlattı.

Günlük konuşmada nesne bazen önceden bilindiği için tekrar edilmez. “Ben yıkadım, sen kurula.” cümlesinde neyin yıkandığı bağlamdan anlaşılabilir. Nesnenin söylenmemesi, yıkamak fiilinin iş özelliğini ortadan kaldırmaz.

5. İş Fiillerinde Özne ve Nesne İlişkisi

İş fiillerinin ayırt edici özelliği, özne ile nesne arasında fiil aracılığıyla bir etki ilişkisi kurulmasıdır:

Ece camı sildi.

• Özne: Ece
• Nesne: camı
• Yüklem: sildi

Silme işini yapan Ece, bu işten etkilenen varlık ise camdır. Cümledeki nesnenin belirtili veya belirtisiz olması, fiilin iş fiili olma özelliğini değiştirmez:

• Ece camı sildi. → Belirtili nesne
• Ece cam sildi. → Belirtisiz nesne

Nesnenin cümlede nasıl belirlendiği [Nesne] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınır.

Nesnesi Olmayan Cümlede İş Fiili Nasıl Bulunur?

Cümlede görünür bir nesne bulunmadığında şu yöntem uygulanabilir:

1. Cümlenin fiili belirlenir.
2. Fiil mastar hâline getirilir.
3. Fiilin önüne uygun bir varlık getirilip getirilemeyeceği kontrol edilir.
4. “Bir şeyi/birini + fiil” yapısının anlamlı olup olmadığına bakılır.
5. Fiilin cümlede hangi anlamda kullanıldığı yeniden değerlendirilir.

Seda odasında yazıyor.

• Fiil: yazıyor
• Mastar: yazmak
• Bir şeyi yazmak: mektubu yazmak, ödevi yazmak, şiiri yazmak
• Sonuç: Yazmak nesne alabilir ve iş fiilidir.

Seda odasında uyuyor.

• Fiil: uyuyor
• Mastar: uyumak
• “Bir şeyi uyumak” biçiminde anlamlı bir kullanım kurulamaz.
• Sonuç: Uyumak nesne alamaz; iş fiili değildir.

Bu karşılaştırmada belirleyici olan, cümlede görünür bir nesnenin bulunması değil, fiilin o anlamıyla nesne alabilmesidir.

6. İş Fiili ile Geçişli Fiil Arasındaki İlişki

İş fiilleri çoğunlukla geçişlidir; çünkü “Neyi?” veya “Kimi?” sorusuna cevap veren bir nesne alabilir. Bununla birlikte iki kavram farklı ölçütlere dayanır:

“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesindeki okudu hem iş hem geçişli fiildir. İş fiili denildiğinde okuma eyleminin anlamı, geçişli fiil denildiğinde ise fiilin kitabı nesnesini alabilmesi vurgulanır.

Her iki konu birbirine yakın görünse de sınav sorularında sınıflandırmanın hangi ölçüte göre istendiğine dikkat edilmelidir. Nesne alabilen fiillerin özellikleri [Geçişli Fiil], nesne-yüklem ilişkisine dayanan genel çatı ayrımı ise [Nesnesine Göre Fiiller] başlığında incelenir.

7. İş Fiili ile Durum Fiili Arasındaki Fark

İş fiili bir nesne üzerinde gerçekleştirilen hareketi, durum fiili ise öznenin içinde bulunduğu hâli veya süreklilik gösteren hareketi bildirir.

İş fiillerinde “Neyi?” veya “Kimi?” sorusuna cevap alınabilir. Durum fiillerinde ise bu sorular genellikle karşılıksız kalır. Ayrımın ayrıntıları [Durum Fiili] yazısında örneklerle incelenir.

8. İş Fiili ile Oluş Fiili Arasındaki Fark

İş fiilinde özne bir hareketi gerçekleştirir; oluş fiilinde ise özne zaman içinde ve iradesi dışında değişir:

• Usta demiri paslandırdı. → İş
• Demir zamanla paslandı. → Oluş
• Çocuk vazoyu kırdı. → İş
• Vazo sıcaktan çatladı. → Oluş

Birinci cümlelerde değişikliğe yol açan başka bir özne vardır. İkinci cümlelerde ise değişim nesnenin kendi üzerinde, öznenin iradesi dışında meydana gelir. Kendiliğinden gerçekleşen değişimlerin özellikleri [Oluş Fiili] konusunda açıklanır.

9. Aynı Fiil Her Cümlede İş Fiili midir?

Fiiller, cümledeki kullanımına göre farklı özellik gösterebilir:

• Çocuk kitabı okudu. → Okudu iş fiilidir.
• Çocuk iki saat boyunca okudu. → Nesne söylenmemiştir; ancak okumak nesne alabilen bir fiildir.
• Sporcu parkta koştu. → Durum fiilidir.
• Sporcu yüz metreyi koştu. → Fiil, ölçü bildiren bir ögeyle kullanılmıştır.

Bu nedenle bir fiil listesi ezberlemek yerine özne, nesne ve anlam ilişkisi her cümlede yeniden kurulmalıdır.

“Sürmek” fiili bu durumu açıkça gösterir:

• Çiftçi tarlayı sürdü. → İş fiili
• Sürücü otomobili dikkatle sürdü. → İş fiili
• Çocuk boyayı duvara sürdü. → İş fiili
• Toplantı üç saat sürdü. → Durum fiili

İlk üç cümlede sürmek fiili bir nesneye yönelmiştir. Son cümlede ise “devam etmek” anlamında kullanılmış ve bir nesne üzerinde yapılan işi bildirmemiştir.

Benzer bir anlam değişmesi açmak fiilinde de görülür:

• Görevli kapıyı açtı. → İş fiili
• Çiçekler sabah güneşiyle açtı. → Oluş fiili

Birinci cümlede öznenin nesne üzerinde yaptığı hareket, ikinci cümlede ise çiçeklerde kendiliğinden meydana gelen değişim anlatılmıştır.

10. İş Fiillerinin Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri

Bir fiilin olumsuzluk veya soru biçimi kazanması, onun anlam türünü değiştirmez:

• Öğrenci ödevi yaptı. → Olumlu
• Öğrenci ödevi yapmadı. → Olumsuz
• Öğrenci ödevi yaptı mı? → Soru

Üç cümlede de yapmak, nesne üzerinde gerçekleştirilen bir işi bildirmektedir.

11. İş Fiillerinin Kip ve Kişi Ekleriyle Kullanımı

İş fiilleri farklı zaman ve tasarlama anlamlarıyla çekimlenebilir:

• Mektubu yazdı. → Görülen geçmiş zaman
• Mektubu yazıyor. → Şimdiki zaman
• Mektubu yazacak. → Gelecek zaman
• Mektubu yazmalı. → Gereklilik kipi
• Mektubu yazsın. → Emir anlamı

Bu çekimlerde zaman veya tasarlama anlamı değişse de fiilin bildirdiği temel iş aynıdır. Zaman bildiren çekimler [Haber Kipleri], istek, şart, gereklilik ve emir bildiren çekimler ise [Dilek Kipleri] başlığında açıklanır.

12. İş Fiilleri Cümlede Hangi Öge Olur?

Çekimli iş fiili, fiil cümlesinde genellikle yüklem görevindedir:

Öğretmen soruyu açıkladı.

Bu cümlede açıkladı yüklem, öğretmen özne, soruyu ise nesnedir. İş fiili fiilimsi eki aldığında yüklem olmak zorunda değildir:

Soruyu açıklayan öğretmen tahtaya yöneldi.

Buradaki açıklayan çekimli fiil değil, sıfat-fiildir. Bu nedenle bir sözcüğün fiil anlamı taşıması, onun her zaman yüklem olduğu anlamına gelmez.

13. TYT Türkçe’de İş Fiili Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de iş fiilleri şu biçimlerde ölçülebilir:

• İş, durum ve oluş fiillerini ayırt ettirme
• “Neyi?” ve “Kimi?” sorularıyla nesneyi buldurma
• Geçişli fiille iş fiili arasındaki ilişkiyi sorgulama
• Aynı fiilin farklı cümlelerdeki kullanımını karşılaştırma
• Fiilde çatı veya cümlenin ögeleriyle bağlantı kurma

Soruyu çözerken önce yüklem, ardından özne ve nesne belirlenmelidir. Fiilin yapısına veya aldığı zamana bakılarak anlam türü hakkında karar verilmemelidir. Çatı konusuyla birlikte sorulduğunda [Fiilde Çatı] sınıflandırmasının hangi ilişkiyi esas aldığına dikkat edilmelidir.

14. İş Fiillerinde Sık Yapılan Hatalar

• Hareket bildiren her fiili iş fiili kabul etmek
• Yalnızca öznenin iradesine bakmak
• “Neyi?” ve “Kimi?” sorularını yanlış sözcüğe yöneltmek
• Nesne ile özneyi karıştırmak
• İş fiili ile geçişli fiili tamamen aynı kavram sanmak
• Durum fiilinde bulunmayan nesneyi cümleye zorla eklemek
• Fiili cümledeki anlamından bağımsız değerlendirmek
• Kip ekinin fiilin anlam türünü değiştirdiğini düşünmek

15. İş (Kılış) Fiili Konu Özeti

• İş fiili, öznenin yaptığı ve başka bir varlığı etkileyen işi bildirir.
• İş fiiline “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltilebilir.
• Bu sorulara verilen cevap cümlenin nesnesidir.
• İş fiilleri çoğunlukla geçişlidir.
• İş fiili anlam, geçişlilik ise nesne alabilme özelliğiyle ilgilidir.
• Öznenin isteği tek başına yeterli ölçüt değildir.
• Aynı fiil, kullanıldığı cümleye göre farklı özellik gösterebilir.
• Olumsuzluk, soru, kip ve kişi ekleri fiilin iş anlamını ortadan kaldırmaz.

16. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş (kılış) fiili kullanılmıştır?

A) Bebek beşiğinde uyudu.
B) Yapraklar sonbaharda sarardı.
C) Öğrenci soruyu çözdü.
D) Çocuk bahçede koştu.
E) Hava akşama doğru soğudu.

Cevap: C

Açıklama: “Çözdü” fiili “Neyi çözdü?” sorusuna “soruyu” cevabını verir. Eylem bir nesne üzerinde gerçekleştiği için iş fiilidir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş fiilini bulmak için “Kimi?” sorusu kullanılır?

A) Annem çiçekleri suladı.
B) Doktor hastayı muayene etti.
C) Babam arabayı yıkadı.
D) Öğrenci kitabı okudu.
E) Usta kapıyı boyadı.

Cevap: B

Açıklama: “Doktor kimi muayene etti?” sorusuna “hastayı” cevabı alınır. İnsan bildiren nesneyi bulmak için “Kimi?” sorusu kullanılır.

Soru 3 – “Çocuk pencereyi açtı.” cümlesindeki fiilin iş fiili olmasının temel nedeni nedir?

A) Geçmiş zaman eki alması
B) Üçüncü tekil kişiyle çekimlenmesi
C) Bir durumun sona ermesini bildirmesi
D) Eylemin bir nesneyi etkilemesi
E) Cümlenin kısa olması

Cevap: D

Açıklama: Açma eylemi “pencereyi” nesnesi üzerinde gerçekleşmiştir. Fiilin aldığı zaman ve kişi ekleri, onun iş fiili olmasının nedeni değildir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki fiil iş fiili değildir?

A) Öğretmen tahtayı sildi.
B) Aşçı sebzeleri doğradı.
C) Çocuk arkadaşını çağırdı.
D) Sporcu bir süre dinlendi.
E) Editör metni düzeltti.

Cevap: D

Açıklama: “Dinlendi” fiili öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir ve bir nesneyi etkilemez. Diğer seçeneklerde nesne üzerinde gerçekleştirilen işler vardır.

Soru 5 – İş fiili ile geçişli fiil arasındaki ilişki hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) İki terim her durumda tamamen aynı anlama gelir.
B) İş fiili yapıya, geçişli fiil zamana göre belirlenir.
C) İş fiili anlamla, geçişli fiil nesne alabilmeyle ilgilidir.
D) İş fiilleri hiçbir zaman nesne alamaz.
E) Geçişli fiiller yalnızca oluş bildirir.

Cevap: C

Açıklama: İş fiili, hareketin anlam özelliğini; geçişli fiil ise yüklemin nesne alabilmesini belirtir. Aynı fiil iki özelliği birlikte taşıyabilir.

17. Sık Sorulan Sorular

18. Sonuç

İş veya kılış fiilleri, öznenin gerçekleştirdiği ve başka bir varlığı etkileyen işleri bildirir. Bu fiilleri bulmanın en pratik yolu yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” sorusunu yöneltmektir. Ancak doğru sonuca ulaşmak için soru-cevap yönteminin yanında özne, nesne ve anlam ilişkisi de değerlendirilmelidir.

İş fiilleri çoğunlukla geçişli olsa da iş fiili ile geçişli fiil aynı sınıflandırmanın adı değildir. Biri fiilin anlamını, diğeri nesne alabilme özelliğini gösterir. Konuyu sağlamlaştırmak için Anlamlarına Göre Fiiller, [Durum Fiili], Oluş Fiili, [Geçişli Fiil], [Nesnesine Göre Fiiller], [Nesne] ve [Fiilde Çatı] yazılarıyla bağlantı kurulmalıdır.

Yararlanılan Kaynaklar

• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Millî Eğitim Bakanlığı. Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitapları.
• Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük.