Haber Kipleri: Zaman Ekleri, Çekimleri ve Örnekler

Fiillerin geçmişte, konuşma anında, gelecekte veya genel bir zamanda gerçekleştiğini bildiren çekimlere haber kipleri denir. “Geldi”, “gelmiş”, “geliyor”, “gelecek” ve “gelir” sözcükleri aynı fiilin farklı zaman anlamları kazanmış biçimleridir. Bu fiiller yalnızca hareketi değil, hareketin zaman içindeki yerini de gösterir.

Haber kiplerinde görülen ek ile cümlenin gerçek zaman anlamı her zaman bire bir örtüşmeyebilir. “Yarın İstanbul’a gidiyorum.” cümlesindeki “-yor” eki biçim olarak şimdiki zamandır; ancak cümle gelecek zamanı anlatır. Bu nedenle haber kiplerini belirlerken önce biçim, ardından cümlede kazanılan anlam incelenmelidir. Haber kipleri, Fiiller konusundaki çekim sisteminin ve [Çekimli Fiil yapısının zaman bildiren temel bölümünü oluşturur.

İçindekiler

1. Haber Kipleri Nedir?
2. Haber Kiplerinin Özellikleri
3. Haber Kipleri Nelerdir?
4. Görülen Geçmiş Zaman
   4.1. Görülen Geçmiş Zamanın Olumlu Çekimi
   4.2. Görülen Geçmiş Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi
5. Öğrenilen Geçmiş Zaman
   5.1. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Olumlu Çekimi
   5.2. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi
6. Şimdiki Zaman
   6.1. Şimdiki Zamanın Olumlu Çekimi
   6.2. Şimdiki Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi
7. Gelecek Zaman
   7.1. Gelecek Zamanın Olumlu Çekimi
   7.2. Gelecek Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi
8. Geniş Zaman
   8.1. Geniş Zamanın Olumlu Çekimi
   8.2. Geniş Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi
9. Haber Kipleri Karşılaştırma Tablosu
10. Haber Kiplerinde Kişi Ekleri
11. Haber Kiplerinde Olumsuzluk
12. Haber Kiplerinde Soru
13. Haber Kiplerinde Anlam ve Zaman Kayması
14. Basit ve Birleşik Zamanlı Haber Kipleri
15. Haber Kipleri ile Dilek Kipleri Arasındaki Fark
16. Haber Kiplerinde Ses Olayları
17. TYT Türkçe’de Haber Kipleri Nasıl Sorulur?
18. Haber Kiplerinde Sık Yapılan Hatalar
19. Haber Kipleri Konu Özeti
20. Açıklamalı Mini Test
21. Sık Sorulan Sorular
22. Sonuç

1. Haber Kipleri Nedir?

Fiilin bildirdiği iş, durum veya oluşu belirli bir zaman çerçevesine yerleştiren kiplere haber kipleri ya da bildirme kipleri denir.

Öğrenci kitabı okudu.

Okudu fiilindeki “-du” eki, okuma eyleminin geçmişte ve konuşanın doğrudan bilgisi içinde gerçekleştiğini bildirir.

Öğrenci kitabı okuyacak.

Okuyacak fiilindeki “-acak” eki, eylemin konuşma anından sonra gerçekleşeceğini gösterir.

Haber kipleri, fiilin kesinlikle gerçekleştiğini garanti etmez. Olumsuz ve soru biçimleri de haber kipleriyle kurulabilir:

• geldi → olumlu
• gelmedi → olumsuz
• geldi mi? → soru

Bu cümlelerin tamamında görülen geçmiş zaman çekimi vardır.

2. Haber Kiplerinin Özellikleri

Haber kiplerinin temel özellikleri şunlardır:

• Fiile zaman anlamı kazandırır.
• Beş temel gruba ayrılır.
• Kip ekinden sonra kişi eki alabilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçiminde kullanılabilir.
• Basit veya birleşik zamanlı çekim oluşturabilir.
• Cümledeki gerçek zaman, kip ekinin temel zamanından farklı olabilir.
• İş, durum ve oluş bildiren bütün fiillerle kullanılabilir.
• Üçüncü tekil kişide görünür kişi eki bulunmayabilir.
• Zaman zarfları kipin cümledeki anlamını belirginleştirebilir.

“Dün geldi”, “şimdi geliyor”, “yarın gelecek” örneklerinde zaman zarflarıyla kip ekleri aynı zaman yönünü gösterir. Buna karşılık bazı cümlelerde bağlam, ekin temel zamanından farklı bir anlam oluşturabilir.

3. Haber Kipleri Nelerdir?

Türkçede beş haber kipi bulunur:

Eklerin farklı biçimleri ünlü uyumu, ünsüz benzeşmesi ve fiilin ses yapısına göre ortaya çıkar.

Kip ve kişi eklerinin fiillerin cümlede kullanılmasını nasıl sağladığı [Çekim Ekleri] başlığıyla bağlantılıdır.

4. Görülen Geçmiş Zaman

Konuşanın gördüğü, bildiği veya gerçekleştiğinden emin olduğu geçmiş olayları anlatan kipe görülen geçmiş zaman denir. “-dı/-di/-du/-dü” ekleri, sert ünsüzlerden sonra “-tı/-ti/-tu/-tü” biçimine dönüşebilir.

• geldi
• yazdı
• okudu
• gördü
• baktı
• geçti
• koştu
• düştü

Dün arkadaşımı gördüm.

Konuşan, görme eylemini doğrudan yaşamış veya olayın gerçekleştiğini kesin bilgiyle aktarmıştır.

4.1. Görülen Geçmiş Zamanın Olumlu Çekimi

4.2. Görülen Geçmiş Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi

• gelmedim
• gelmedin
• gelmedi
• gelmedik
• gelmediniz
• gelmediler

Soru biçimi:

• geldim mi?
• geldin mi?
• geldi mi?
• geldik mi?
• geldiniz mi?
• geldiler mi?

Soru parçacığı ayrı yazılır.

5. Öğrenilen Geçmiş Zaman

Konuşanın başkasından öğrendiği, sonradan fark ettiği veya doğrudan tanık olmadığı geçmiş olayları anlatan kipe öğrenilen geçmiş zaman denir. “-mış/-miş/-muş/-müş” ekleriyle kurulur.

• gelmiş
• yazmış
• okumuş
• görmüş

Dün buraya uğramış.

Konuşan, uğrama eylemine doğrudan tanık olmadığını; olayı başkasından öğrendiğini veya sonucundan çıkardığını belirtir.

Öğrenilen geçmiş zaman; şaşırma, sonradan fark etme veya küçümseme gibi ek anlamlar da kazanabilir:

• Aa, sen de buradaymışsın!
• Meğer anahtar cebimdeymiş.
• Güya bütün işi tek başına yapmış!

5.1. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Olumlu Çekimi

5.2. Öğrenilen Geçmiş Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi

Olumsuz biçim:

• gelmemişim
• gelmemişsin
• gelmemiş
• gelmemişiz
• gelmemişsiniz
• gelmemişler

Soru biçimi:

• gelmiş miyim?
• gelmiş misin?
• gelmiş mi?
• gelmiş miyiz?
• gelmiş misiniz?
• gelmişler mi?

6. Şimdiki Zaman

Konuşma anında devam eden veya güncel olarak gerçekleşen hareketleri bildiren kipe şimdiki zaman denir. Temel eki “-yor”dur:

• geliyor
• yazıyor
• okuyor
• görüyor

Öğrenciler sınıfta çalışıyor.

Çalışma eylemi konuşma anında devam etmektedir.

Şimdiki zaman, yalnızca o saniyede gerçekleşen hareketleri anlatmaz. Belirli bir dönemde sürdürülen işler de bu kiple ifade edilebilir:

Bu yıl üniversite sınavına hazırlanıyorum.

6.1. Şimdiki Zamanın Olumlu Çekimi

6.2. Şimdiki Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi

Olumsuz biçim:

• gelmiyorum
• gelmiyorsun
• gelmiyor
• gelmiyoruz
• gelmiyorsunuz
• gelmiyorlar

Soru biçimi:

• geliyor muyum?
• geliyor musun?
• geliyor mu?
• geliyor muyuz?
• geliyor musunuz?
• geliyorlar mı?

7. Gelecek Zaman

Konuşma anından sonra gerçekleşmesi beklenen hareketleri bildiren kipe gelecek zaman denir. “-acak/-ecek” ekleriyle kurulur:

• gelecek
• yazacak
• okuyacak
• görecek

Yarın yeni projeye başlayacağız.

Başlama eylemi konuşma anından sonra gerçekleşecektir.

7.1. Gelecek Zamanın Olumlu Çekimi

Birinci tekil ve çoğul kişi çekiminde ekin sonundaki “k” ünsüzü yumuşar:

• gelecek + im → geleceğim
• gelecek + iz → geleceğiz

7.2. Gelecek Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi

Olumsuz biçim:

• gelmeyeceğim
• gelmeyeceksin
• gelmeyecek
• gelmeyeceğiz
• gelmeyeceksiniz
• gelmeyecekler

Soru biçimi:

• gelecek miyim?
• gelecek misin?
• gelecek mi?
• gelecek miyiz?
• gelecek misiniz?
• gelecekler mi?

8. Geniş Zaman

Her zaman yapılan, alışkanlık hâline gelen, genel geçer veya tekrarlanan hareketleri anlatan kipe geniş zaman denir.

• gelir
• yazar
• okur
• görür
• bilir

Güneş doğudan doğar.

Bu cümle genel geçer bir bilgiyi bildirir.

Her sabah kitap okurum.

Okuma eylemi alışkanlık olarak tekrarlanır.

Geniş zaman bazen geleceğe yönelik karar, söz veya tahmin anlamı da taşıyabilir:

Merak etme, yarın seni ararım.

8.1. Geniş Zamanın Olumlu Çekimi

8.2. Geniş Zamanın Olumsuz ve Soru Çekimi

Geniş zamanın olumsuzunda kişi ekine göre farklı biçimler görülür:

Soru biçimi:

• gelir miyim?
• gelir misin?
• gelir mi?
• gelir miyiz?
• gelir misiniz?
• gelirler mi?

9. Haber Kipleri Karşılaştırma Tablosu

Zaman bildiren “dün, şimdi, yarın, her gün” gibi sözcüklerin cümledeki görevleri Zaman Zarfı konusunda incelenir.

10. Haber Kiplerinde Kişi Ekleri

Haber kipi alan fiil, kişi ekleriyle konuşan, dinleyen veya sözü edilen kişiye bağlanır:

Kişi eklerinin kip türlerine göre değişen biçimleri [Kişi Ekleri] başlığında ayrıntılı olarak gösterilir.

11. Haber Kiplerinde Olumsuzluk

Olumsuzluk eki genel olarak fiil kök veya gövdesiyle kip eki arasında bulunur:

fiil + olumsuzluk + kip + kişi

Örnekler:

• gel-me-di-m
• gel-me-miş
• gel-mi-yor
• gel-me-y-ecek
• gel-me-z

Şimdiki zamanın olumsuzunda “-ma/-me” eki daralarak “-mı/-mi/-mu/-mü” görünümü kazanır:

• gel-me-yor → gelmiyor
• oku-ma-yor → okumuyor
• gör-me-yor → görmüyor

12. Haber Kiplerinde Soru

Soru parçacığı ayrı yazılır:

• geldi mi?
• gelmiş mi?
• geliyor mu?
• gelecek mi?
• gelir mi?

Kişi ekinin yeri kip türüne göre değişebilir:

• geldin mi?
• gelmiş misin?
• geliyor musun?
• gelecek misin?
• gelir misin?

Soru parçacığının ayrı yazılması, kişi ekinin bazı kullanımlarda ona bağlanmasına engel değildir.

13. Haber Kiplerinde Anlam ve Zaman Kayması

Bir kip ekinin temel zamanından farklı bir zamanı veya anlamı karşılamasına kip kayması ya da zaman kayması denir.

Şimdiki zaman ekiyle gelecek zaman

Yarın Ankara’ya gidiyorum.

Biçimce şimdiki zaman, anlamca gelecek zamandır.

Geniş zaman ekiyle gelecek zaman

Birazdan seni ararım.

Biçimce geniş zaman, anlamca gelecek zamandır.

Görülen geçmiş zaman ekiyle şimdiki zaman

Tamam, şimdi seni anladım.

Anlama eylemi konuşma anında tamamlanmıştır ve sonuç şimdiki zamanla bağlantılıdır.

Şimdiki zaman ekiyle geniş zaman

Her sabah bu yoldan geçiyorum.

Biçimce şimdiki zaman, anlamca alışkanlık bildiren geniş zamandır.

Kip kayması anlatım bozukluğu değildir. Cümlenin bağlamı ve zaman ifadeleri, fiilin gerçek zamanını ortaya koyar.

14. Basit ve Birleşik Zamanlı Haber Kipleri

Fiil yalnızca bir kip eki almışsa basit zamanlıdır:

• geldi
• gelmiş
• geliyor
• gelecek
• gelir

Haber veya dilek kipi alan fiile ek fiilin hikâye, rivayet veya şart biçimi getirilirse birleşik zaman oluşur:

• geliyordu → şimdiki zamanın hikâyesi
• gelecekmiş → gelecek zamanın rivayeti
• gelirse → geniş zamanın şartı
• gelmişti → öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi

Birleşik zamanın kuruluşunda görev alan “idi, imiş, ise” unsurları [Ek Fiil] yazısında açıklanır.

15. Haber Kipleri ile Dilek Kipleri Arasındaki Fark

Haber kipleri zaman, dilek kipleri ise tasarlama ve konuşanın eyleme yönelik tutumunu bildirir:

Haber kiplerinde geçmiş, şimdi, gelecek veya genel zaman ilişkisi belirgindir. Dilek kiplerinde istek, şart, gereklilik ve emir anlamı öne çıkar. Bu kiplerin kullanımları [Dilek Kipleri] sayfasında ayrıntılı olarak incelenir.

16. Haber Kiplerinde Ses Olayları

Haber kipi ekleri fiile eklenirken bazı ses olayları meydana gelebilir.

Şimdiki zamanda ünlü daralması

“-yor” eki, “a/e” ünlüsüyle biten bazı fiillerde daralmaya neden olur:

• başla + yor → başlıyor
• bekle + yor → bekliyor
• anla + yor → anlıyor
• söyle + yor → söylüyor

Bu değişimin kuralları [Ünlü Daralması] konusunda açıklanır.

Gelecek zamanda ünsüz yumuşaması

“-acak/-ecek” eki birinci tekil veya çoğul kişi eki aldığında sonundaki “k” yumuşayabilir:

• yapacak + ım → yapacağım
• gelecek + iz → geleceğiz
• okuyacak + ım → okuyacağım

Bu değişim [Ünsüz Yumuşaması] başlığıyla bağlantılıdır.

Geçmiş zamanda ünsüz benzeşmesi

“-dı/-di” eki sert ünsüzlerden sonra “-tı/-ti” biçimine dönüşebilir:

• bak + dı → baktı
• geç + di → geçti
• koş + du → koştu
• düş + dü → düştü

17. TYT Türkçe’de Haber Kipleri Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de haber kipleri; fiil çekimi, kip kayması, kişi ekleri, ek fiil, ses olayları ve fiilimsi konularıyla birlikte sorulabilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Çekimli fiil bulunur.
2. Fiildeki kip eki belirlenir.
3. Kişi eki ayrılır.
4. Olumsuzluk veya soru biçimi kontrol edilir.
5. Cümledeki zaman zarfları incelenir.
6. Kip ekiyle gerçek zaman anlamı karşılaştırılır.
7. Ek fiil varsa birleşik zaman belirlenir.

18. Haber Kiplerinde Sık Yapılan Hatalar

• Haber kiplerini dört gruptan oluşuyor sanmak
• Görülen ve öğrenilen geçmiş zamanı karıştırmak
• “-miş” ekinin her kullanımını kip eki kabul etmek
• Şimdiki zamanın yalnızca konuşma anını bildirdiğini düşünmek
• Geniş zamanın geleceğe yönelik kullanımını gözden kaçırmak
• Kip ekiyle cümlenin gerçek zamanını aynı kabul etmek
• Kip kaymasını anlatım bozukluğu sanmak
• Soru parçacığını fiile bitişik yazmak
• Üçüncü tekil kişide görünür kişi eki aramak
• Birleşik zamanlı fiili birleşik yapılı fiil sanmak
• “-yor” ekindeki ünlü daralmasını gözden kaçırmak
• Geniş zamanın birinci tekil ve çoğul olumsuz çekimini yanlış kurmak

19. Haber Kipleri Konu Özeti

• Haber kipleri fiile zaman anlamı kazandırır.
• Görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, şimdiki, gelecek ve geniş zaman olmak üzere beşe ayrılır.
• Kip ekinden sonra kişi eki gelebilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimleri vardır.
• Kip ekiyle gerçek zaman anlamı farklılaşabilir.
• Görülen geçmiş zaman doğrudan veya kesin bilgiyi anlatır.
• Öğrenilen geçmiş zaman duyma, çıkarım veya sonradan fark etme bildirebilir.
• Şimdiki zaman devam eden veya güncel hareketleri anlatır.
• Gelecek zaman konuşma anından sonraki hareketi bildirir.
• Geniş zaman alışkanlık ve genel geçerlik ifade eder.
• Ek fiille birleşik zamanlı çekimler kurulabilir.

20. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki fiillerden hangisi öğrenilen geçmiş zamanla çekimlenmiştir?

A) Geldi
B) Gelmiş
C) Geliyor
D) Gelecek
E) Gelir

Cevap: B

Açıklama: “Gelmiş” fiilindeki “-miş” eki, eylemin öğrenilen veya sonradan fark edilen geçmişte gerçekleştiğini bildirir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?

A) Şu anda kitap okuyorum.
B) Her sabah erken kalkıyorum.
C) Yarın İstanbul’a gidiyorum.
D) Dün seni bekliyordum.
E) Çocuk odasında uyuyor.

Cevap: C

Açıklama: “Gidiyorum” biçimce şimdiki zamanla çekimlenmiş, “yarın” sözcüğünün etkisiyle gelecek zaman anlamı kazanmıştır.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zaman alışkanlık bildirmektedir?

A) Dün arkadaşımı gördüm.
B) Şimdi ders çalışıyorum.
C) Yarın seni arayacağım.
D) Her akşam kitap okurum.
E) Buraya daha önce gelmiş.

Cevap: D

Açıklama: “Her akşam” sözü tekrarlanan alışkanlığı, “okurum” fiili ise geniş zamanı bildirir.

Soru 4 – Aşağıdaki fiillerden hangisi birleşik zamanlıdır?

A) Geliyor
B) Geldi
C) Gelecek
D) Geliyordu
E) Gelmiş

Cevap: D

Açıklama: “Geliyordu”, şimdiki zamanın hikâyesiyle çekimlenmiş birleşik zamanlı fiildir.

Soru 5 – Haber kipleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Beş temel haber kipi vardır.
B) Haber kipleri olumsuz kullanılabilir.
C) Haber kipleri soru biçiminde kullanılabilir.
D) Kip eki her zaman cümlenin gerçek zamanıyla aynıdır.
E) Ek fiille birleşik zaman oluşturabilir.

Cevap: D

Açıklama: Kip kayması nedeniyle kullanılan ekle cümlenin gerçek zaman anlamı farklı olabilir.

21. Sık Sorulan Sorular

22. Sonuç

Haber kipleri, fiilin bildirdiği hareketi zaman bakımından belirginleştirir. Görülen ve öğrenilen geçmiş zaman geçmişteki olayları farklı bilgi kaynaklarıyla aktarır; şimdiki zaman devam eden hareketi, gelecek zaman sonraki zamanı, geniş zaman ise alışkanlık ve genel geçerliği anlatır.

Kip ekleri cümlede her zaman temel zaman anlamıyla kullanılmayabilir. Bu nedenle haber kipi belirlenirken hem fiilin biçimi hem bağlamdaki gerçek zaman incelenmelidir. Haber kiplerinin kişiyle kurduğu çekim [Kişi Ekleri], tasarlama bildiren karşıt grubu ise [Dilek Kipleri] yazılarıyla birlikte değerlendirildiğinde konu bütünlüğü tamamlanır.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, Ortaöğretim Genel Müdürlüğü. TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiiller ve Fiil Çekimi.