Belgisiz zamir, hangi varlığın veya kişinin yerini tuttuğu kesin olarak bilinmeyen zamirdir. “Öğrencilerin bazıları bahçeye çıktı.” cümlesindeki “bazıları” sözcüğü, hangi öğrencilerden söz edildiğini açıkça belirtmeden isimlerin yerine kullanılmıştır.
Türkçedeki zamirler, isimlerin yerini tutarak gereksiz tekrarları önler. Belgisiz zamirler de kişi veya varlıkları kesin biçimde göstermeden karşılar. Bu sözcüklerin doğru anlaşılması, özellikle belgisiz sıfatlarla karıştırılmalarını önler ve dil bilgisi sorularında sözcüğün türünü belirlemeyi kolaylaştırır.
İçindekiler
- Belgisiz Zamir Nedir?
- Belgisiz Zamirlerin Özellikleri
- Belgisiz Zamirler Nelerdir?
- Belgisiz Zamir Nasıl Bulunur?
- Belgisiz Zamir Örnekleri
- Belgisiz Zamirlerin Çekim Ekleriyle Kullanımı
- Belgisiz Zamirlerin Cümledeki Görevleri
- Belgisiz Zamir ile Belgisiz Sıfat Arasındaki Fark
- Belgisiz Zamir ile İşaret Zamiri Arasındaki Fark
- Belgisiz Zamir ile Soru Zamiri Arasındaki Fark
- Belgisiz Zamirlerde Anlam Özellikleri
- TYT Türkçe’de Belgisiz Zamir
- Sık Yapılan Hatalar
- Açıklamalı Mini Test
- Sık Sorulan Sorular
- Sonuç
1. Belgisiz Zamir Nedir?
Varlıkların veya kişilerin adlarını kesin olarak belirtmeden onların yerini tutan sözcüklere belgisiz zamir denir.
Bazıları toplantıya geç kaldı.
Bu cümlede “bazıları” sözcüğünün kimleri karşıladığı kesin değildir. Sözcük, adı açıkça belirtilmeyen kişilerin yerine kullanıldığı için belgisiz zamirdir.
Kitapların birkaçını yanıma aldım.
“Birkaçını” sözcüğü, hangi kitapların alındığını kesin olarak belirtmeden “kitaplar” isminin yerine geçmiştir.
Belgisiz zamirlerde temel ölçüt yalnızca anlamın belirsiz olması değildir. Sözcüğün aynı zamanda bir ismin yerini tutması gerekir.
2. Belgisiz Zamirlerin Özellikleri
Belgisiz zamirlerin başlıca özellikleri şunlardır:
- Kişilerin veya varlıkların yerini belirsiz biçimde tutar.
- Karşıladıkları isimleri kesin olarak göstermez.
- İsimlerin yerine kullanıldıkları için isim çekim eklerini alabilir.
- Cümlede özne, nesne veya dolaylı tümleç olabilir.
- Teklik veya çokluk anlamı taşıyabilir.
- Bazıları iyelik eki almış biçimde kullanılır.
- Belgisiz sıfatlarla karıştırılabilir.
- Kendilerinden sonra niteledikleri veya belirttikleri bir isim gelmez.
- “Kim?” ve “ne?” sorularına belirsiz bir cevap verebilir.
Herkes sessizce öğretmeni dinledi.
“Herkes” sözcüğü, belirli kişilerin adlarını söylemeden onların tamamını karşılamıştır. Cümlede özne görevinde kullanılan bir belgisiz zamirdir.
3. Belgisiz Zamirler Nelerdir?
Türkçede yaygın olarak kullanılan belgisiz zamirler şunlardır:
| Belgisiz zamir | Örnek kullanım |
|---|---|
| biri, birisi | Biri seni kapıda bekliyor. |
| birileri | Birileri pencereleri açmış. |
| bazıları | Bazıları erkenden ayrıldı. |
| birkaçı | Birkaçı soruyu doğru cevapladı. |
| çoğu | Çoğu bu kararı destekledi. |
| hepsi | Hepsi aynı masaya oturdu. |
| herkes | Herkes kendi fikrini söyledi. |
| hiçbiri | Hiçbiri teklifimizi kabul etmedi. |
| kimse | Kimse bu sorunun cevabını bilmiyor. |
| kimi, kimisi | Kimi güldü, kimisi sustu. |
| başkası | Başkası olsa bu kadar sabretmezdi. |
| başkaları | Başkaları da toplantıya katılacak. |
| öteki, ötekisi | Ötekini daha çok beğendim. |
| birçoğu | Birçoğu sınavı başarıyla geçti. |
Bu sözcüklerin tamamı her cümlede aynı anlamı taşımaz. Örneğin “hepsi” bütünlük, “hiçbiri” yokluk, “bazıları” ise belirli olmayan bir bölüm anlamı verir.
4. Belgisiz Zamir Nasıl Bulunur?
Bir sözcüğün belgisiz zamir olup olmadığını anlamak için şu adımlar uygulanabilir:
- Sözcüğün bir kişi veya varlığın adının yerine geçip geçmediğine bakılır.
- Karşıladığı kişi veya varlığın kesin olarak belli olup olmadığı incelenir.
- Sözcükten sonra onun belirttiği bir isim bulunup bulunmadığı kontrol edilir.
- Sözcüğe “kim?” veya “ne?” sorusu yöneltilir.
- Cümlede isim gibi çekim eki alıp almadığına bakılır.
Bazıları soruları kolayca çözdü.
“Kim çözdü?” sorusunun cevabı “bazıları”dır. Ancak bunların kim olduğu belli değildir. Sözcük bir ismin yerine geçtiği için belgisiz zamirdir.
Bazı öğrenciler soruları kolayca çözdü.
Bu cümlede “bazı” sözcüğünden sonra “öğrenciler” ismi gelmiştir. “Bazı”, ismin yerini tutmamış, onu belirtmiştir. Bu nedenle belgisiz zamir değil, belgisiz sıfattır.
5. Belgisiz Zamir Örnekleri
Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılan sözcükler belgisiz zamirdir:
- Biri kapıyı çalıyor.
- Bazıları bu habere çok sevindi.
- Birkaçı toplantıya katılmadı.
- Çoğu soruyu doğru cevapladı.
- Herkes salonda sessizce bekliyordu.
- Hiçbiri verilen görevi tamamlamadı.
- Bu konuyu kimse bilmiyordu.
- Birileri bizi dışarıda bekliyor.
- Kimisi yürüdü, kimisi otobüse bindi.
- Başkası bu işi daha kısa sürede bitirebilirdi.
- Birçoğu aynı görüşü savundu.
- Hepsi hazırlıklarını tamamladı.
- Elmaların bazıları çürümüştü.
- Soruların birkaçını boş bıraktım.
- Kitapların çoğunu kütüphaneye teslim ettim.
Belgisiz zamirin karşıladığı isim bazı cümlelerde daha önce söylenmiş olabilir:
Masada birçok kitap vardı. Birkaçını çantama koydum.
İkinci cümledeki “birkaçını” sözcüğü, daha önce belirtilen “kitaplar” isminin yerine geçmiştir.
6. Belgisiz Zamirlerin Çekim Ekleriyle Kullanımı
Belgisiz zamirler isimlerin yerine kullanıldıkları için hâl eklerini ve bazı durumlarda çokluk ekini alabilir.
| Yalın durum | Belirtme | Yönelme | Bulunma | Ayrılma |
|---|---|---|---|---|
| biri | birini | birine | birinde | birinden |
| bazıları | bazılarını | bazılarına | bazılarında | bazılarından |
| başkası | başkasını | başkasına | başkasında | başkasından |
| hiçbiri | hiçbirini | hiçbirine | hiçbirinde | hiçbirinden |
Örnekler:
Birini okulun önünde gördüm.
Bu durumu başkasına anlatma.
Aradığım özellik hiçbirinde yoktu.
Soruların bazılarından emin olamadım.
Bu ekler, zamirin cümle içindeki görevini belirlemeye yardımcı olur.
“Biri” ile “birisi”, “kimi” ile “kimisi” arasında temel görev bakımından fark yoktur. Bu sözcükler cümlede bir kişi veya varlığın adının yerini belirsiz biçimde tutabilir.
7. Belgisiz Zamirlerin Cümledeki Görevleri
Belgisiz zamirler isimlerin yerine geçtiği için cümlede isimlerin üstlenebileceği farklı görevlerde kullanılabilir.
Özne Olarak Kullanımı
Herkes sonucu merakla bekliyordu.
“Kim bekliyordu?” sorusunun cevabı “herkes”tir. Sözcük cümlenin öznesidir.
Nesne Olarak Kullanımı
Öğretmen birkaçını tahtaya kaldırdı.
Öğretmen kimi tahtaya kaldırdı? “Birkaçını” sözcüğü belirtili nesnedir.
Dolaylı Tümleç Olarak Kullanımı
Bu konuyu kimseye anlatmadım.
“Kime anlatmadım?” sorusunun cevabı “kimseye”dir. Sözcük yönelme hâl eki alarak dolaylı tümleç olmuştur.
Tamlayan Olarak Kullanımı
Bazılarının cevapları oldukça ayrıntılıydı.
“Bazılarının” sözcüğü ilgi eki alarak isim tamlamasının tamlayanı olmuştur.
Belgisiz zamirin türüyle cümledeki görevi birbirine karıştırılmamalıdır. “Herkes” sözcük türü bakımından belgisiz zamir, cümledeki görevi bakımından özne olabilir.
8. Belgisiz Zamir ile Belgisiz Sıfat Arasındaki Fark
Belgisiz zamir ile [belgisiz sıfat] arasındaki temel fark, ismin kullanılıp kullanılmamasıdır.
| Belgisiz sıfat | Belgisiz zamir |
|---|---|
| Kendisinden sonra bir isim gelir. | Bir ismin yerine kullanılır. |
| İsmi belirsizlik bakımından belirtir. | Varlığı belirsiz biçimde karşılar. |
| Çekim ekini çoğunlukla isim alır. | Çekim ekini zamir alabilir. |
| Bazı öğrenciler geldi. | Bazıları geldi. |
| Birkaç soru çözdüm. | Birkaçını çözdüm. |
| Hiçbir öğrenci konuşmadı. | Hiçbiri konuşmadı. |
Bazı öğrenciler bahçeye çıktı.
“Bazı” sözcüğü “öğrenciler” ismini belirttiği için belgisiz sıfattır.
Öğrencilerin bazıları bahçeye çıktı.
“Bazıları” sözcüğü öğrencilerin bir bölümünün yerine geçtiği için belgisiz zamirdir.
Bu ayrımı yaparken sözcüğün anlamından çok, cümlede bir ismi belirtip belirtmediğine veya ismin yerine geçip geçmediğine bakılmalıdır.
9. Belgisiz Zamir ile İşaret Zamiri Arasındaki Fark
Belgisiz zamir, karşıladığı varlığı kesin olarak göstermez. İşaret zamiri ise varlığı işaret yoluyla belirginleştirir.
Bazıları masanın üzerinde kaldı.
“Bazıları”nın hangi varlıkları karşıladığı kesin değildir.
Bunlar masanın üzerinde kaldı.
“Bunlar” sözcüğü belirli varlıkları işaret ederek gösterir.
Kısacası belgisiz zamirde belirsizlik, işaret zamirinde ise gösterme anlamı öne çıkar.
10. Belgisiz Zamir ile Soru Zamiri Arasındaki Fark
Belgisiz zamir, adı belirtilmeyen kişi veya varlıkların yerini tutar. Soru zamiri ise bir ismin yerini soru yoluyla öğrenmek amacıyla kullanılır.
Biri seni aradı.
“Biri” belirsiz bir kişinin yerini tuttuğu için belgisiz zamirdir.
Seni kim aradı?
“Kim” sözcüğü kişinin adını öğrenmeye yönelik kullanıldığı için soru zamiridir.
“Kimse” ile “kim” sözcükleri de karıştırılmamalıdır:
Buraya kim geldi? — Soru zamiri
Buraya kimse gelmedi. — Belgisiz zamir
11. Belgisiz Zamirlerde Anlam Özellikleri
Belgisiz zamirler cümleye farklı anlam özellikleri katabilir.
Bütünlük Bildirenler
“Herkes” ve “hepsi”, bir topluluğun tamamını karşılayabilir.
Herkes salona girdi.
Öğrencilerin hepsi sınava katıldı.
Bölüm Bildirenler
“Bazıları”, “birkaçı”, “çoğu” ve “birçoğu” bir grubun belirli olmayan bölümünü karşılar.
Kitapların birkaçı kaybolmuş.
Çoğu bu fikri destekledi.
Yokluk Bildirenler
“Hiçbiri” ve olumsuz cümlelerde kullanılan “kimse”, varlığın bulunmadığını bildirir.
Hiçbiri soruyu çözemedi.
Kimse kapıyı açmadı.
Belirsiz Kişi Bildirenler
“Biri”, “birisi” ve “birileri” kim olduğu açıklanmayan kişi veya kişileri karşılar.
Birisi seni dışarıda bekliyor.
Birileri pencereleri açık bırakmış.
12. TYT Türkçe’de Belgisiz Zamir
TYT Türkçe sorularında belgisiz zamirler genellikle belgisiz sıfatlarla karşılaştırılır. Soruyu çözerken sözcükten sonra bir isim gelip gelmediği kontrol edilmelidir.
Bazı sorular oldukça zordu.
“Bazı”, “sorular” ismini belirttiği için belgisiz sıfattır.
Soruların bazıları oldukça zordu.
“Bazıları”, “sorular” isminin yerine geçtiği için belgisiz zamirdir.
Sorularda ayrıca şu özellikler ölçülebilir:
- Belgisiz zamirin bulunması
- Zamirin aldığı çekim ekinin belirlenmesi
- Cümledeki görevinin sorulması
- Belgisiz sıfatla arasındaki farkın bulunması
- Aynı sözcüğün farklı cümlelerdeki görevlerinin karşılaştırılması
Belgisiz zamirler, kişi zamiri gibi doğrudan belirli bir kişiyi göstermez. Bu nedenle sözcüğün kimi karşıladığının kesin olup olmadığı da incelenmelidir.
13. Belgisiz Zamir Konusunda Sık Yapılan Hatalar
Konuyla ilgili yaygın hatalar şunlardır:
- Belgisiz sıfatları belgisiz zamir sanmak
- Sözcüğün ardından isim geldiği hâlde onu zamir kabul etmek
- Zamirin aldığı hâl ekini kökün bir parçası sanmak
- Sözcük türüyle cümlenin ögesini birbirine karıştırmak
- “Kim” ile “kimse” sözcüklerini aynı türde değerlendirmek
- “Hiçbir öğrenci” ile “hiçbiri” yapılarını karıştırmak
Yanlış değerlendirme: “Birkaç öğrenci dışarı çıktı.” cümlesindeki “birkaç” belgisiz zamirdir.
Doğru değerlendirme: “Birkaç”, kendisinden sonraki “öğrenci” ismini belirttiği için belgisiz sıfattır.
Öğrencilerin birkaçı dışarı çıktı.
Bu cümlede “birkaçı” ismin yerine geçtiği için belgisiz zamirdir.
14. Açıklamalı Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir kullanılmıştır?
A) Bazı öğrenciler bahçeye çıktı.
B) Birkaç soru oldukça zordu.
C) Öğrencilerin bazıları bahçeye çıktı.
D) Her öğrenci ödevini tamamladı.
Doğru cevap: C
Açıklama: “Bazıları” sözcüğü “öğrenciler” isminin yerine belirsiz biçimde kullanılmıştır.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “birkaç” sözcüğü zamir görevindedir?
A) Birkaç gün burada kalacağız.
B) Birkaç öğrenci bizi bekledi.
C) Kitapların birkaçını satın aldım.
D) Birkaç soru daha çözelim.
Doğru cevap: C
Açıklama: “Birkaçını” sözcüğü “kitaplar” isminin yerine geçtiği için belgisiz zamirdir.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir bulunmaz?
A) Hiçbiri bizi dinlemedi.
B) Herkes sessizce bekliyordu.
C) Bazı kişiler erkenden ayrıldı.
D) Birileri kapıyı çaldı.
Doğru cevap: C
Açıklama: “Bazı” sözcüğü, kendisinden sonra gelen “kişiler” ismini belirttiği için belgisiz sıfattır.
4. “Bu konuyu kimseye anlatmadım.” cümlesindeki belgisiz zamir hangi eki almıştır?
A) Belirtme hâl eki
B) Yönelme hâl eki
C) Bulunma hâl eki
D) Ayrılma hâl eki
Doğru cevap: B
Açıklama: “Kimseye” sözcüğü “-ye” yönelme hâl ekini almıştır.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir cümlenin öznesidir?
A) Öğretmen birkaçını tahtaya kaldırdı.
B) Bu haberi kimseye söylemedim.
C) Herkes sonucu dikkatle dinledi.
D) Bazılarının cevaplarını inceledik.
Doğru cevap: C
Açıklama: “Kim dinledi?” sorusunun cevabı olan “herkes”, cümlenin öznesidir.
15. Sık Sorulan Sorular
Belgisiz zamir ne demektir?
Kişi veya varlık isimlerinin yerini, bunları kesin biçimde göstermeden tutan zamirlere belgisiz zamir denir.
En çok kullanılan belgisiz zamirler hangileridir?
Biri, birisi, birileri, bazıları, birkaçı, çoğu, hepsi, herkes, hiçbiri, kimse, kimisi ve başkası yaygın belgisiz zamirlerdir.
“Bazı” belgisiz zamir midir?
“Bazı” sözcüğünün türü cümledeki kullanımına göre değişir. “Bazı öğrenciler” ifadesinde belgisiz sıfat, “öğrencilerin bazıları” ifadesinde ise “bazıları” belgisiz zamirdir.
“Herkes” belgisiz zamir midir?
Evet. “Herkes”, kişilerin adlarını ayrı ayrı belirtmeden bir topluluğun tamamını karşıladığı için belgisiz zamirdir.
Belgisiz zamir çekim eki alır mı?
Evet. Belgisiz zamirler isimlerin yerine kullanıldığı için “birini, birine, birinde, birinden” örneklerinde olduğu gibi hâl eklerini alabilir.
16. Sonuç
Belgisiz zamirler, kişi veya varlık isimlerinin yerini kesinlik bildirmeden tutar. “Biri, bazıları, birkaçı, çoğu, hepsi, herkes, hiçbiri ve kimse” bu zamirlerin yaygın örnekleridir.
Bir sözcüğün belgisiz zamir olup olmadığını anlamak için ismin yerine geçip geçmediğine bakılmalıdır. Sözcükten sonra bir isim geliyorsa yapı çoğunlukla belgisiz sıfat; sözcük doğrudan ismin yerini tutuyorsa belgisiz zamirdir. Bu temel ayrım, konuyla ilgili soruların büyük bölümünü doğru çözmek için yeterlidir.