“Perde” denildiğinde akla önce pencereyi örten eşya gelebilir. Ancak bir tiyatro oyununda “ikinci perde” sözü geçtiğinde aynı kelime, belirli bir sanat alanına ait kavramı karşılar. Sözcük aynıdır; değişen, cümlede üstlendiği anlamdır.
Bir sözcüğün bilim, sanat, spor, meslek veya başka bir uzmanlık alanındaki belirli bir kavramı karşılayacak biçimde kullanılmasına terim anlam denir. Bu nedenle bir kelimenin terim olup olmadığını yalnızca kendisine bakarak değil, kullanıldığı bağlamı dikkate alarak belirlemek gerekir.
Terim anlam, Sözcükte Anlam konusu içinde ele alınan anlam özelliklerinden biridir. Özellikle günlük dilde de kullanılan sözcüklerde gerçek, mecaz ve terim kullanımlarını birbirinden ayırmak için cümlenin bütünü değerlendirilmelidir.
İçindekiler
- Terim Anlam Nedir?
- Bir Sözcüğün Terim Olduğu Nasıl Anlaşılır?
- Terimler Hangi Alanlarda Kullanılır?
- Terim Anlam Örnekleri ve Terim Anlamlı Cümleler
- Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam Nasıl Ayırt Edilir?
- Aynı Sözcük Her Cümlede Terim midir?
- TYT’de Terim Anlam Nasıl Sorulur?
- Terim Anlamda Sık Yapılan Hatalar
- Terim Anlam Mini Test
1. Terim Anlam Nedir?
Terim anlam, bir sözcüğün belirli bir bilim, sanat, spor, meslek veya uzmanlık alanında özel bir kavramı karşılamasıdır. Bu şekilde belirli bir kavramın adı olarak kullanılan sözcüklere terim denir.
Örneğin “özne”, günlük dilde herhangi bir varlığı adlandıran sıradan bir sözcük değildir. Dil bilgisinde cümlenin ögelerinden birini karşılayan özel bir kavramdır. Bu nedenle özne, dil bilgisi alanında bir terimdir.
Benzer şekilde “açı” matematikte, “nota” müzikte, “penaltı” futbolda, “redif” edebiyatta belirli kavramları karşılar.
Terimlerin yalnızca bilimsel çalışmalarda kullanılan zor veya az bilinen kelimeler olduğu düşünülmemelidir. Bir futbol maçında duyduğumuz “ofsayt”, müzik dersindeki “nota” veya Cümlenin Ögeleri konusu içinde öğrendiğimiz Özne ve Yüklem de kendi alanlarında birer terimdir.
2. Bir Sözcüğün Terim Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Bir kelimenin terim olup olmadığını anlamanın en güvenilir yolu, cümlede hangi kavramı karşıladığına bakmaktır. Sözcük belirli bir alanda özel ve sınırları belli bir kavramı karşılıyorsa terim olarak kullanılmıştır.
Örneğin:
Öğretmen cümlenin yüklemini bulmamızı istedi.
Buradaki “yüklem”, dil bilgisine ait belirli bir kavramı karşılar.
Hakem karşılaşmanın son dakikasında penaltı kararı verdi.
“Penaltı” futbol kuralları içinde özel bir karşılığa sahip olduğu için spor terimidir.
Bir sözcüğün terim olup olmadığını belirlerken üç noktaya bakılabilir:
- Belirli bir bilim, sanat, spor veya meslek alanıyla ilişkili mi?
- O alan içinde özel bir kavramı mı karşılıyor?
- Sözcüğün bu anlamı, içinde bulunduğu cümleden anlaşılabiliyor mu?
Bir kelimenin bilim veya sanatla ilgili bir cümlede bulunması tek başına yeterli değildir. Önemli olan, o alana özgü bir kavramın adı olarak kullanılmasıdır.
3. Terimler Hangi Alanlarda Kullanılır?
Terimler yalnızca matematik veya dil bilgisi gibi okul derslerinde görülmez. Belirli kavramların adlandırılması gereken pek çok alanda terimlere rastlanabilir.
| Alan | Terim örnekleri |
|---|---|
| Dil bilgisi | özne, yüklem, zamir |
| Matematik | açı, kare, kök |
| Edebiyat | dize, redif, kafiye |
| Tiyatro | perde, sahne |
| Spor | penaltı, ofsayt |
| Müzik | nota, ritim |
| Coğrafya | delta, plato |
Buradaki sözcüklerin ortak özelliği, kullanıldıkları alan içinde belirli bir kavramı adlandırmalarıdır.
Bir sözcük yalnızca tek bir alanın terimi olmak zorunda da değildir. Örneğin “kök” matematikte farklı, dil bilgisinde farklı bir kavramı karşılar. Hangi anlamın kastedildiğini sözcüğün kullanıldığı cümle belirler.
4. Terim Anlam Örnekleri ve Terim Anlamlı Cümleler
Terim anlamlı sözcükleri cümle içinde görmek, konuyu yalnızca kelime listeleri üzerinden öğrenmekten daha yararlıdır. Aşağıdaki örneklerde koyu yazılan sözcükler belirli bir alana ait kavramları karşılamaktadır:
- Bu cümlede özne açıkça belirtilmiştir.
- Öğretmen, cümlenin yüklemini bulmamızı istedi.
- Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir.
- İşlemin sonucunu bulmak için sayının karekökünü hesapladı.
- Şiirin son dizesinde etkileyici bir söyleyiş vardı.
- Şiirdeki redifleri belirledikten sonra uyakları inceledik.
- Oyunun ikinci perdesi kısa bir aradan sonra başladı.
- Hakem pozisyonun ofsayt olduğuna karar verdi.
- Kaleci penaltı vuruşunu kurtardı.
- Öğrenci parçadaki notaları dikkatle takip etti.
- Akarsuyun denize ulaştığı yerde geniş bir delta oluşmuştu.
- Haritada bölgenin yüksek platoları gösteriliyordu.
Bu örneklerde sözcükleri terim yapan şey teknik görünmeleri değil, kendi alanları içinde belirli bir kavramı karşılamalarıdır.
5. Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam Nasıl Ayırt Edilir?
Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlam özellikleri gösterebilir. Bu nedenle yalnızca kelimeye bakıp onun her kullanımda terim olduğunu düşünmek doğru değildir.
“Kök” sözcüğü bu ayrımı açık biçimde gösterir:
Ağacın kökleri toprağın derinliklerine uzanıyordu. → Gerçek anlam
Burada “kök”, bitkinin genellikle toprak altında bulunan bölümünü karşılar.
Sorunun köküne inmeden kalıcı bir çözüm bulamayız. → Mecaz anlam
Bu cümlede “kök”, sorunun temel nedeni anlamında kullanılmıştır.
“Gözlük” sözcüğünün kökü “göz”dür. → Terim anlam
Son örnekte ise “kök”, dil bilgisine ait bir kavramı karşılar.
Bu üç kullanım arasındaki farkı belirleyen temel unsur bağlamdır. Sözcüklerin temel anlamdaki kullanımlarını ayrıntılı incelemek için Gerçek Anlam, anlam aktarımıyla oluşan kullanımlarını görmek için Mecaz Anlam konusu incelenebilir.
6. Aynı Sözcük Her Cümlede Terim midir?
Hayır. Bir kelimenin belirli bir alanda terim olması, geçtiği her cümlede terim olarak kullanıldığı anlamına gelmez.
“Perde” sözcüğüne bakalım:
Güneş içeri girmesin diye perdeyi kapattı.
Burada günlük hayatta kullanılan bir nesneden söz edilmektedir.
Oyunun son perdesinde bütün karakterler yeniden sahneye çıktı.
Bu cümlede ise “perde”, tiyatro eserinin bölümlerinden birini karşılayan bir terimdir.
Benzer durum “açı” sözcüğünde de görülür:
Üçgenin bir açısı 90 derecedir.
Matematik alanına ait özel bir kavram söz konusu olduğundan “açı” terimdir.
Olaya biraz da onun açısından bakmalısın.
Burada matematiksel bir kavramdan söz edilmez. “Açı” sözcüğü “bakış biçimi, yaklaşım” anlamında kullanılmıştır ve terim değildir.
Bu nedenle terim anlamlı kelimeleri sabit bir ezber listesi olarak görmek yanıltıcı olabilir. Sözcüğün hangi bağlamda ve hangi kavramı karşılamak üzere kullanıldığına bakılmalıdır.
7. TYT’de Terim Anlam Nasıl Sorulur?
Terim anlam sorularında yalnızca tanımı bilmek yeterli değildir. Asıl önemli olan, bir sözcüğün cümlede hangi anlamda kullanıldığını ayırt edebilmektir.
Örneğin:
Şair bu dizelerde zengin kafiye kullanmıştır.
“Kafiye”, edebiyat alanına ait özel bir kavramı karşılar ve terimdir.
Buna karşılık:
İki arkadaş sonunda aynı noktada buluştu.
cümlesindeki “nokta” sözcüğünün terim olup olmadığına yalnızca kelimenin kendisine bakılarak karar verilmemelidir. “Nokta” başka bir cümlede matematik veya Noktalama İşaretleri alanında terim olarak kullanılabilir; burada ise cümlenin bağlamı belirleyicidir.
Bu nedenle soru çözerken önce sözcüğün ilişkili olduğu alanı, ardından da o cümlede gerçekten bu alana özgü bir kavramı karşılayıp karşılamadığını belirlemek gerekir.
8. Terim Anlamda Sık Yapılan Hatalar
En sık yapılan hatalardan biri, teknik görünen her sözcüğü terim kabul etmektir. Oysa bir kelimenin terim sayılabilmesi için belirli bir alanın özel bir kavramını karşılaması gerekir.
Bir başka hata, sözcüğü cümleden bağımsız değerlendirmektir. “Perde”, “kök” ve “açı” gibi kelimeler bunun neden sakıncalı olduğunu gösterir. Bu sözcükler bir cümlede terimken başka bir cümlede gerçek veya mecaz anlamda kullanılabilir.
Terim anlam ile mecaz anlam da zaman zaman karıştırılır. Özellikle günlük dilde de kullanılan alan terimlerinde karar vermeden önce cümlenin tamamı okunmalıdır.
Kısacası bir sözcüğün terim olup olmadığını belirlerken kelimeyi ezberlemek yerine bağlam, alan ve kavram ilişkisine bakmak daha doğru sonuç verir.
9. Terim Anlam Mini Test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük terim anlamıyla kullanılmıştır?
A) Masanın ayağı gevşemişti.
B) Dağın eteğinde küçük bir köy vardı.
C) Şiirin ikinci dizesinde redif kullanılmıştır.
D) Çantanın gözüne anahtarını koydu.
E) Bu olaydan sonra araları iyice açıldı.
Cevap: C
Açıklama: “Dize”, edebiyat alanında şiirin her bir satırını karşılayan bir terimdir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “kök” sözcüğü terim olarak kullanılmıştır?
A) Ağacın kökü kaldırım taşlarını kaldırmıştı.
B) Sorunun köküne inmek zaman aldı.
C) Çiçeğin kökü susuzluktan kurumuştu.
D) Sözcüğün köküne uygun bir yapım eki getirdi.
E) Fidanın kökünü dikkatlice toprağa yerleştirdi.
Cevap: D
Açıklama: “Kök” bu cümlede dil bilgisine ait özel bir kavramı karşılamaktadır. Sözcüklerin kök ve ek yapısı Yapım Ekleri gibi ilgili dil bilgisi konularında daha ayrıntılı ele alınır.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisinde spor alanına ait bir terim kullanılmıştır?
A) Yolun sonunda geniş bir meydan vardı.
B) Hakem oyuncunun ofsaytta olduğunu belirledi.
C) Çocuk topu arkadaşına doğru attı.
D) Sabah erkenden yürüyüşe çıktık.
E) Bahçenin kapısını yavaşça kapattı.
Cevap: B
Açıklama: “Ofsayt”, futboldaki belirli bir oyun durumunu karşılayan spor terimidir.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “perde” sözcüğü terim anlamıyla kullanılmıştır?
A) Odanın perdelerini değiştirdiler.
B) Güneş vurunca perdeyi kapattım.
C) Eski perdeyi yıkamak için çıkardı.
D) Oyunun üçüncü perdesi oldukça kısa sürdü.
E) Pencerenin önündeki perde rüzgârla hareket ediyordu.
Cevap: D
Açıklama: “Perde” burada tiyatro eserinin bölümlerinden birini karşılayan alan terimidir.
Soru 5
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde terim anlamlı bir sözcük yoktur?
A) Üçgenin iç açılarını hesapladı.
B) Şiirdeki redifleri belirledi.
C) Hakem penaltı noktasını gösterdi.
D) Cümlenin öznesini kolayca buldu.
E) Pencerenin önündeki perdeyi yavaşça açtı.
Cevap: E
Açıklama: E seçeneğindeki “perde”, günlük hayattaki bir nesneyi karşılamaktadır. Diğer seçeneklerde matematik, edebiyat, spor ve dil bilgisi alanlarına ait terimler bulunmaktadır.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu – Güncel Türkçe Sözlük
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü – Türkçe Ders Materyali
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal