Bir cümlede bütün sözcükler yerinde görünse bile yüklemlerden biri ihtiyaç duyduğu ögeye bağlanamayabilir. Bu durum özellikle birden fazla yargının bulunduğu cümlelerde daha kolay fark edilir.
Şu cümleye bakalım:
“Deniz arkadaşını dikkatle dinledi fakat inanmadı.”
İlk yüklem açısından:
Kimi dinledi? → arkadaşını
İkinci yükleme geçtiğimizde ise:
Kime inanmadı? → ?
sorusunun cevabı bulunmaz.
Cümle şöyle düzeltilebilir:
Yanlış: Deniz arkadaşını dikkatle dinledi fakat inanmadı.
Doğru: Deniz arkadaşını dikkatle dinledi fakat ona inanmadı.
Buradaki sorun, ikinci yüklemin gerektirdiği tamamlayıcı ögenin kullanılmamasıdır. Bu tür eksiklikler tümleç eksikliği kapsamında değerlendirilir.
Tümleç eksikliği, anlatım bozukluğu konusunun yapısal anlatım bozuklukları bölümünde yer alır. Özellikle yer tamlayıcısı ve zarf tümleciyle ilgili eksiklikleri doğru belirlemek için her yüklemi kendi ögeleriyle değerlendirmek gerekir.
İçindekiler
- Tümleç Eksikliği Nedir?
- Tümleç Eksikliği Nasıl Oluşur?
- Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç) Eksikliği
- Zarf Tümleci Eksikliği
- Edat Tümleci Eksikliği
- Tümleç Eksikliği Nasıl Bulunur?
- Tümleç Eksikliği Örnekleri
- Tümleç Eksikliği ile Nesne Eksikliği Arasındaki Fark
- Tümleç Eksikliği Nasıl Düzeltilir?
- En Çok Karıştırılan Durumlar
- Tümleç Eksikliği Mini Test
1. Tümleç Eksikliği Nedir?
Tümleç eksikliği, bir yüklemin gerektirdiği tamamlayıcı ögenin cümlede kullanılmaması nedeniyle ortaya çıkan anlatım bozukluğudur.
Özellikle sıralı, bağlı veya birden fazla yargı içeren cümlelerde ilk yükleme ait bir öge, ikinci yüklem için de yeterliymiş gibi düşünülebilir. Oysa iki yüklemin istediği ögeler farklı olabilir.
Örneğin:
“Seni uzun zamandır tanıyorum ve güveniyorum.”
İlk yüklem:
Kimi tanıyorum? → seni
İkinci yüklem:
Kime güveniyorum? → ?
“Seni” sözcüğü ikinci yüklemin istediği öge değildir.
Bu nedenle:
“Seni uzun zamandır tanıyorum ve sana güveniyorum.”
denmelidir.
Burada önemli bir ayrım vardır:
Bir cümlede tümleç bulunmaması, tek başına anlatım bozukluğu oluşturmaz.
Sorun, cümlenin yapısının veya ilgili yüklemin gerektirdiği ögenin eksik bırakılmasıdır.
2. Tümleç Eksikliği Nasıl Oluşur?
Tümleç eksikliğinin temelinde çoğu zaman yüklem ile öge arasındaki ilişkinin yanlış kurulması vardır.
2.1. İlk Yüklemin Ögesinin İkinci Yükleme de Uygun Sanılması
Şu cümleyi inceleyelim:
“Mert kardeşini çok seviyor fakat güvenmiyor.”
İlk yüklem:
Kimi seviyor? → kardeşini
İkinci yüklem:
Kime güvenmiyor? → ?
“Kardeşini” sözcüğü “seviyor” yükleminin nesnesidir. Aynı biçimiyle “güvenmiyor” yüklemine bağlanamaz.
Doğru kullanım:
“Mert kardeşini çok seviyor fakat ona güvenmiyor.”
İkinci yüklemin ihtiyaç duyduğu “ona” ögesi eklendiğinde cümledeki ilişki tamamlanır.
2.2. İkinci Yüklemin Gerektirdiği Ögenin Kullanılmaması
Bazı yüklemler belirli tamamlayıcılarla kullanılır:
birine güvenmek
birinden söz etmek
bir şeye inanmak
birine yardım etmek
Bu ilişkiler gözden kaçırıldığında tümleç eksikliği ortaya çıkabilir.
Örneğin:
“Kardeşini sürekli eleştiriyor fakat hiç yardım etmiyor.”
İlk yüklem:
Kimi eleştiriyor? → kardeşini
İkinci yüklem:
Kime yardım etmiyor? → ?
Doğru kullanım:
“Kardeşini sürekli eleştiriyor fakat ona hiç yardım etmiyor.”
Bu nedenle birden fazla yüklem bulunan cümlelerde her yüklemin hangi ögeyle tamamlandığı ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
3. Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç) Eksikliği
Yer tamlayıcısı eksikliği, diğer adıyla dolaylı tümleç eksikliği, bir yüklemin gerektirdiği yer tamlayıcısının cümlede bulunmamasıdır.
“Yer tamlayıcısı” ve “dolaylı tümleç” iki farklı öge değildir; aynı cümle ögesi için kullanılan iki adlandırmadır. OGM kaynaklarında da “dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)” biçimindeki kullanım görülmektedir.
Konunun genel özellikleri dolaylı tümleç başlığında ele alınmaktadır. Burada bizi ilgilendiren, bu ögenin eksikliğinin anlatımı nasıl bozduğudur.
Örneğin:
“Bu yazarı çok seviyorum fakat düşüncelerine katılmıyorum.”
cümlesinde eksiklik yoktur:
Kimi seviyorum? → bu yazarı
Neye katılmıyorum? → düşüncelerine
Şimdi şu cümleye bakalım:
“Bu yazarı çok seviyorum fakat katılmıyorum.”
İkinci yüklem için:
Neye/Kime katılmıyorum?
sorusunun cevabı yoktur.
Anlatılmak istenen yazarın görüşlerine katılmamaksa cümle:
“Bu yazarı çok seviyorum fakat onun görüşlerine katılmıyorum.”
biçiminde tamamlanabilir.
3.1. Yer Tamlayıcısı Eksikliği Nasıl Bulunur?
Yer tamlayıcısını belirlerken yüklemin anlamına göre şu sorular kullanılabilir:
Kime?
Neye?
Nerede?
Kimde?
Nereden?
Kimden?
Ancak yalnızca soruyu ezberlemek yeterli değildir. Bulunan ögenin gerçekten ilgili yükleme bağlanıp bağlanmadığı da kontrol edilmelidir.
Örneğin:
“Çocuğu dikkatle dinledi fakat söylediklerine inanmadı.”
Burada:
Kimi dinledi? → çocuğu
Neye inanmadı? → söylediklerine
İki yüklemin de ihtiyaç duyduğu öge bulunduğu için anlatım bozukluğu yoktur.
Buna karşılık:
“Çocuğu dikkatle dinledi fakat inanmadı.”
cümlesinde ikinci yüklemin istediği öge eksiktir.
Anlatılmak istenen çocuğa inanmamaksa:
“Çocuğu dikkatle dinledi fakat ona inanmadı.”
şeklinde düzeltilebilir.
3.2. Yer Tamlayıcısı Eksikliği Örnekleri
Yanlış: Öğretmenimi severim ve her konuda güvenirim.
Doğru: Öğretmenimi severim ve ona her konuda güvenirim.
Yanlış: Kardeşini sürekli eleştiriyor ama yardım etmiyor.
Doğru: Kardeşini sürekli eleştiriyor ama ona yardım etmiyor.
Yanlış: Bu sorunu biliyor fakat hiç söz etmiyor.
Doğru: Bu sorunu biliyor fakat ondan hiç söz etmiyor.
Yanlış: Sana bir kitap aldım fakat henüz veremedim.
Doğru: Sana bir kitap aldım fakat onu sana henüz veremedim.
Son örnekte birden fazla öge ilişkisi bulunduğu için cümlenin yüklemleri ayrıca incelenmelidir. Önemli olan, eksik ögenin adını tahmin etmek değil, yüklemin hangi tamamlayıcıyı gerektirdiğini belirlemektir.
4. Zarf Tümleci Eksikliği
Zarf tümleci eksikliği, cümlede gerekli olduğu hâlde yüklemi durum, zaman, miktar, yön, sebep veya benzeri bir bakımdan tamamlayan ögenin kullanılmaması ya da ortak kullanılan zarf tümlecinin yüklemlerin tümüne uygun olmaması sonucu ortaya çıkabilir.
MEB’in güncel 11. sınıf ders kitabında da tümleç eksikliği anlatılırken, cümlede gerektiği hâlde zarf tümlecinin bulunmamasının anlatım bozukluğuna yol açabileceği belirtilmektedir.
Zarf tümlecinin genel özellikleri zarf tümleci konusunda ele alınmaktadır.
4.1. Zarf Tümleci Eksikliği Nasıl Anlaşılır?
Zarf tümleci eksikliğinde özellikle ortak kullanılan zaman veya durum bildiren ifadelerin iki yükleme de uygun olup olmadığına dikkat etmek gerekir.
Şu cümlede sorun yoktur:
“Her zaman dikkatli davranır ve kurallara uyar.”
“Her zaman” ifadesi iki yüklemle de uyumludur:
Her zaman dikkatli davranır.
Her zaman kurallara uyar.
Şimdi anlam bakımından farklı bir yapı düşünelim:
“Her zaman olumlu düşünüyor, umutsuzluğa kapılmıyor.”
İlk bakışta “her zaman” ifadesinin iki yükleme de bağlanması:
Her zaman olumlu düşünüyor.
Her zaman umutsuzluğa kapılmıyor.
şeklinde bir anlam doğurur. İkinci yargıda verilmek istenen anlam “hiçbir zaman umutsuzluğa kapılmamak” ise ikinci yüklem kendi zarf tümlecine ihtiyaç duyar:
“Her zaman olumlu düşünüyor, hiçbir zaman umutsuzluğa kapılmıyor.”
Bu nedenle zarf tümleci eksikliğinde yalnızca öge sorularına değil, zarfın her yüklemle kurduğu anlam ilişkisine de bakılmalıdır.
4.2. Zarf Tümleci Eksikliği Örnekleri
Aşağıdaki örnekleri karşılaştıralım:
Yanlış: Her zaman sakin davranır, öfkesine yenik düşmez.
Doğru: Her zaman sakin davranır, hiçbir zaman öfkesine yenik düşmez.
Yanlış: Hiçbir zaman toplantıya geç kalmaz, erkenden gelir.
Doğru: Hiçbir zaman toplantıya geç kalmaz, her zaman erkenden gelir.
Burada düzeltme yaparken ikinci yüklemin ifade ettiği anlam dikkate alınır. Birinci yükleme ait zaman veya durum ifadesi ikinci yüklem için de otomatik olarak geçerli kabul edilmemelidir.
5. Edat Tümleci Eksikliği
Bazı sınıflandırmalarda edatlarla kurulan tamamlayıcı yapılar ayrıca edat tümleci başlığı altında değerlendirilir. OGM’nin anlatım bozuklukları sınıflandırmasında da edat tümleci eksikliği ayrı bir başlık olarak yer almaktadır.
Örneğin:
“Yeni projeyi inceledi fakat kimseyle konuşmadı.”
cümlesi kendi başına doğru olabilir. Ancak anlatılmak istenen proje hakkında konuşmamaksa:
“Yeni projeyi inceledi fakat kimseyle proje hakkında konuşmadı.”
gibi bir yapı gerekir.
Burada önemli olan her edatlı ifadeyi zorunlu bir öge kabul etmek değildir. Eksiklikten söz edebilmek için cümlenin kurulmak istenen anlamının ilgili tamamlayıcıyı gerektirmesi gerekir.
Bu nedenle edat tümleci eksikliği, yer tamlayıcısı eksikliği kadar geniş tutulmadan temel ayrımı gösterecek ölçüde ele alınmalıdır.
6. Tümleç Eksikliği Nasıl Bulunur?
Tümleç eksikliğini bulurken yalnızca cümlenin kulağa nasıl geldiğine güvenmek yerine sistemli bir çözüm yolu izlemek daha güvenlidir.
1. Yüklemleri belirleyin
Örneğin:
“Arkadaşını dinledi fakat inanmadı.”
Yüklemler:
dinledi
inanmadı
2. Her yüklemi ayrı inceleyin
İlk yüklem:
Kimi dinledi? → arkadaşını
İkinci yüklem:
Kime inanmadı? → ?
3. İlk yüklemin ögesini ikinci yükleme otomatik olarak bağlamayın
“Arkadaşını” sözcüğü “dinledi” yükleminin nesnesidir.
Ancak:
arkadaşını inanmadı
şeklinde bir ilişki kurulamaz.
İkinci yüklem başka bir öge ister:
ona inanmadı
4. Eksik ögenin türünü belirleyin
Burada cümlenin ögeleri bilgisi devreye girer.
Neyi? / Kimi? sorularının cevabı eksikse sorun nesne eksikliği olabilir.
Kime? / Neye? / Nerede? / Nereden? gibi soruların gerektirdiği öge eksikse yer tamlayıcısı üzerinde durulur.
Zaman, durum, miktar veya benzeri bir anlam ilişkisi eksikse zarf tümleci kontrol edilir.
5. Eksik ögeyi ekleyip yeniden okuyun
Örneğimiz:
Yanlış: Arkadaşını dinledi fakat inanmadı.
Doğru: Arkadaşını dinledi fakat ona inanmadı.
Son olarak iki yüklemin de kendi ögeleriyle doğru ilişki kurup kurmadığı yeniden kontrol edilir.
Kısaca:
Yüklemleri bul → Her yüklemi ayrı incele → Gerekli soruyu sor → Eksik ögeyi belirle → Cümleyi düzelt → Yeniden kontrol et.
7. Tümleç Eksikliği Örnekleri
Farklı yapıları bir arada görmek, tümleç eksikliğinin yalnızca tek bir kalıptan oluşmadığını anlamayı kolaylaştırır.
| Tümleç eksikliği bulunan cümle | Eksik öge | Düzeltilmiş cümle |
|---|---|---|
| Arkadaşımı severim ve her konuda güvenirim. | ona | Arkadaşımı severim ve ona her konuda güvenirim. |
| Kardeşini eleştiriyor fakat hiç yardım etmiyor. | ona | Kardeşini eleştiriyor fakat ona hiç yardım etmiyor. |
| Bu konuyu biliyor fakat söz etmek istemiyor. | ondan | Bu konuyu biliyor fakat ondan söz etmek istemiyor. |
| Öğrenciyi dikkatle dinledi ama söylediklerine inanmadı. | — | Eksiklik yoktur. |
| Her zaman sakin davranır, umutsuzluğa kapılmaz. | hiçbir zaman | Her zaman sakin davranır, hiçbir zaman umutsuzluğa kapılmaz. |
| Bu yazarı tanıyorum fakat görüşlerine katılmıyorum. | — | Eksiklik yoktur. |
Tabloda bilerek doğru cümlelere de yer verdik. Çünkü tümleç eksikliğini öğrenmek yalnızca bozuk cümleleri ezberlemek anlamına gelmez.
Örneğin:
“Öğrenciyi dikkatle dinledi ama söylediklerine inanmadı.”
cümlesinde:
Kimi dinledi? → öğrenciyi
Neye inanmadı? → söylediklerine
sorularının ikisinin de cevabı vardır.
Dolayısıyla anlatım bozukluğu yoktur.
8. Tümleç Eksikliği ile Nesne Eksikliği Arasındaki Fark
Tümleç eksikliği ile nesne eksikliği birbirine yakın görünse de eksik ögenin görevi farklıdır.
| Nesne Eksikliği | Tümleç Eksikliği |
|---|---|
| Eksik öge nesnedir. | Eksik öge yüklemi başka yönden tamamlayan bir ögedir. |
| Neyi? / Kimi? soruları öne çıkar. | Kime? / Neye? / Nerede? / Nereden? gibi ilişkiler öne çıkabilir. |
| Gerekli nesne eklenir. | Gerekli tümleç eklenir. |
İki örneği karşılaştıralım.
Nesne eksikliği
“Kardeşine baktı fakat göremedi.”
Kimi göremedi? → ?
Doğru:
“Kardeşine baktı fakat onu göremedi.”
Tümleç eksikliği
“Kardeşini seviyor fakat güvenmiyor.”
Kime güvenmiyor? → ?
Doğru:
“Kardeşini seviyor fakat ona güvenmiyor.”
İlk örnekte eksik öge nesne, ikinci örnekte ise yer tamlayıcısıdır.
Bu ayrım iki anlatım bozukluğunu birbirinden ayırmanın en pratik yollarından biridir.
9. Tümleç Eksikliği Nasıl Düzeltilir?
Tümleç eksikliğini düzeltmek için cümleye rastgele bir zamir veya sözcük eklemek doğru değildir. Öncelikle eksik ögenin hangi yükleme ait olduğu belirlenmelidir.
Şu cümleye bakalım:
“Bu yazarı çok seviyorum ve sürekli söz ediyorum.”
İlk yüklem:
Kimi seviyorum? → bu yazarı
İkinci yüklem:
Kimden söz ediyorum? → ?
Anlatılmak istenen aynı yazarsa cümle:
“Bu yazarı çok seviyorum ve ondan sürekli söz ediyorum.”
şeklinde tamamlanır.
Düzeltme sırasında şu sıra izlenebilir:
1. Sorunlu yüklemi belirleyin.
2. Yüklemin hangi ögeye ihtiyaç duyduğunu bulun.
3. Eksik ögeyi uygun biçimde ekleyin.
4. Cümlenin anlamını yeniden kontrol edin.
Amaç yalnızca dil bilgisi bakımından bir boşluğu doldurmak değil, cümlenin vermek istediği anlamı doğru biçimde kurmaktır.
10. En Çok Karıştırılan Durumlar
Her tümleçsiz cümleyi bozuk kabul etmek
“Çocuk erkenden uyudu.”
cümlesinde anlatım bozukluğu yoktur.
Bir cümlede bütün ögelerin bulunması gerekmez.
Nesne eksikliği ile tümleç eksikliğini karıştırmak
Neyi? / Kimi?
sorularının cevabı eksikse öncelikle nesne üzerinde durulmalıdır.
Diğer tamamlayıcı ögelerde ise yüklemin hangi ilişkiyi gerektirdiği ayrıca belirlenmelidir.
Yer tamlayıcısı ve dolaylı tümleci farklı ögeler sanmak
Yer tamlayıcısı ve dolaylı tümleç, aynı cümle ögesi için kullanılan iki adlandırmadır.
Bu nedenle “yer tamlayıcısı eksikliği” ile “dolaylı tümleç eksikliği”ni iki ayrı anlatım bozukluğu gibi düşünmemek gerekir.
Yalnızca hâl ekine bakmak
Bir sözcüğün aldığı ek önemli bir ipucudur ancak tek başına yeterli değildir.
Asıl soru:
Bu öge hangi yükleme bağlanıyor?
olmalıdır.
Ortak zarf tümlecinin bütün yüklemlere uyduğunu düşünmek
Bir zaman veya durum ifadesi ilk yükleme uygun olabilir fakat ikinci yüklemin anlamıyla uyuşmayabilir.
Bu nedenle zarf tümleci bulunan yapılarda da yüklemler ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
İlk yüklemin ögesini ikinci yükleme de bağlamak
“Arkadaşımı severim ve güvenirim.”
cümlesindeki “arkadaşımı” yalnızca ilk yükleme uygundur.
Doğrusu:
“Arkadaşımı severim ve ona güvenirim.”
şeklindedir.
11. Tümleç Eksikliği Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer tamlayıcısı eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Çocuk kitabını alıp odasına geçti.
B) Arkadaşımı severim ve her konuda güvenirim.
C) Sabah erkenden kalkıp kahvaltısını yaptı.
D) Öğrenciler bahçede uzun süre beklediler.
E) Babam gazeteyi dikkatlice okudu.
Cevap: B
Açıklama: “Arkadaşımı” sözcüğü “severim” yükleminin nesnesidir. “Güvenirim” yüklemine “Kime?” sorusu yöneltildiğinde cevap bulunmaz. Cümle “Arkadaşımı severim ve ona her konuda güvenirim.” biçiminde düzeltilmelidir.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tümleç eksikliği yoktur?
A) Kardeşini dinledi fakat inanmadı.
B) Öğretmenini seviyor ve her konuda güveniyor.
C) Arkadaşını dinledi fakat söylediklerine inanmadı.
D) Bu konuyu biliyor fakat söz etmek istemiyor.
E) Yeni öğrenciyi tanıyor fakat yardımcı olmuyor.
Cevap: C
Açıklama: “Arkadaşını” sözcüğü “dinledi” yükleminin nesnesidir; “söylediklerine” ise “inanmadı” yükleminin gerektirdiği ögedir. Her iki yüklemin de ihtiyaç duyduğu öge bulunduğu için tümleç eksikliği yoktur.
3. “Mert kardeşini eleştiriyor fakat yardımcı olmuyor.” cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilebilir?
A) “Mert” sözcüğü çıkarılarak
B) “kardeşini” yerine “kardeşi” yazılarak
C) “yardımcı olmuyor” sözünden önce “ona” getirilerek
D) “fakat” sözcüğü çıkarılarak
E) “eleştiriyor” yerine “eleştirdi” yazılarak
Cevap: C
Açıklama: “Yardımcı olmak” yüklemi bu kullanımda “Kime?” sorusuyla tamamlanır. Doğru cümle “Mert kardeşini eleştiriyor fakat ona yardımcı olmuyor.” biçimindedir.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eksik olan öge nesnedir?
A) Arkadaşını seviyor fakat güvenmiyor.
B) Kardeşine baktı fakat göremedi.
C) Çocuğu dinledi fakat söylediklerine inanmadı.
D) Bu konuyu biliyor fakat ondan söz etmiyor.
E) Öğretmenini seviyor ve ona güveniyor.
Cevap: B
Açıklama: “Kimi göremedi?” sorusunun cevabı eksiktir. Cümle “Kardeşine baktı fakat onu göremedi.” biçiminde düzeltilir. Bu nedenle sorun tümleç eksikliği değil, nesne eksikliği‘dir.
5. Tümleç eksikliğini belirlerken aşağıdaki yöntemlerden hangisi en doğrudur?
A) Bağlaç bulunan her cümleyi bozuk kabul etmek
B) Cümledeki bütün isimleri tümleç saymak
C) Yalnızca ilk yüklemin ögelerini belirlemek
D) Her yüklemi ayrı inceleyerek gerektirdiği ögeleri kontrol etmek
E) Cümledeki zamirleri çıkararak yeniden okumak
Cevap: D
Açıklama: Birden fazla yüklemin bulunduğu cümlelerde her yüklem kendi ögeleriyle değerlendirilmelidir. İlk yükleme uygun bir öge, ikinci yüklemin gerektirdiği öge olmayabilir.
Tümleç eksikliğinde asıl mesele cümlede belirli bir sözcüğün bulunup bulunmaması değil, yüklem ile ögeleri arasındaki ilişkinin tamamlanıp tamamlanmadığıdır. Özellikle sıralı ve bağlı yapılarda her yüklemi ayrı incelemek bu nedenle önemlidir.
Yer tamlayıcısı eksikliğinde yüklemin kime, neye, nerede, nereden gibi ilişkileri; zarf tümleci eksikliğinde ise zaman, durum ve benzeri anlam bağlantıları kontrol edilmelidir. Eksik öge “neyi?” veya “kimi?” sorusunun cevabıysa konu nesne eksikliği kapsamında değerlendirilir.
Tümleç eksikliği, yapısal anlatım bozuklukları içindeki öge eksikliklerinden biridir. Kardeş konulardan [yüklem eksikliği] ise eksik olanın bir tamamlayıcı öge değil, yüklemin kendisi olduğu yapılara odaklanır.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – Türk Dili ve Edebiyatı 11. Sınıf Ders Kitabı