Geçişsiz Fiil: Nesne Almayan Fiiller Nasıl Bulunur?

“Deniz bütün akşam okudu.” cümlesinde nesne kullanılmamıştır. Buna rağmen okumak fiiline geçişsiz diyemeyiz; çünkü “Deniz kitabı okudu.” denilebilir. Buna karşılık “Deniz bütün akşam uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline bir nesne ekleyemeyiz.

İşte geçişsiz fiili belirlerken dikkat edilmesi gereken temel ayrım budur: Cümlede nesnenin bulunmaması ile fiilin nesne alamaması aynı şey değildir.

Geçişsiz fiil, belirtili veya belirtisiz nesne alamayan fiildir. Bu nedenle bir fiili incelerken yalnızca cümlede nesne görüp görmediğimize değil, fiilin o anlamıyla nesne alıp alamadığına bakmamız gerekir.

İçindekiler

1. Geçişsiz Fiil Nedir?
2. Geçişsiz Fiil Nasıl Bulunur?
3. Nesnesi Olmayan Her Fiil Geçişsiz midir?
4. Geçişsiz Fiil Örnekleri
5. Geçişli ve Geçişsiz Fiil Arasındaki Fark
6. Durum ve Oluş Fiilleri ile Geçişsizlik İlişkisi
7. Aynı Fiil Hem Geçişli Hem Geçişsiz Olabilir mi?
8. Etken Fiil ile Geçişsiz Fiil Aynı Şey midir?
9. Geçişsiz Fiil Nasıl Geçişli Hâle Getirilir?
10. Geçişsiz Fiilleri Bulurken Dikkat Edilmesi Gerekenler
11. Geçişsiz Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
12. TYT Türkçe’de Geçişsiz Fiil Soruları
13. Açıklamalı Uygulama
14. Sık Sorulan Sorular

1. Geçişsiz Fiil Nedir?

Nesne alamayan fiillere geçişsiz fiil denir.

Başka bir ifadeyle fiilin bildirdiği hareket veya oluş, doğrudan bir nesne üzerinde gerçekleşmiyorsa ve fiil belirtili ya da belirtisiz nesne alamıyorsa geçişsizdir.

Örneğin:

Bebek uyudu.

Yüklem: uyudu

Neyi uyudu?

Kimi uyudu?

Bu sorulara nesne niteliğinde bir cevap verilemez. “Uyumak” fiili bu anlamıyla nesne alamadığı için geçişsizdir.

Bir başka örneğe bakalım:

Çocuklar bahçede koştu.

Neyi koştu?

Kimi koştu?

Yine bir nesne bulunamaz. “Bahçede” sözcüğü koşma eyleminin gerçekleştiği yeri bildirir; nesne değildir.

Dolayısıyla koşmak fiili bu kullanımda geçişsizdir.

Geçişlilik ve geçişsizlik, Fiilde Çatı içerisinde yüklemin nesneyle kurduğu ilişkiye göre değerlendirilir. Bu sınıflandırmanın bütünü Nesnesine Göre Fiiller başlığı altında ele alınır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, “cümlede nesne yok” demekle “fiil nesne alamaz” demenin aynı şey olmadığıdır. Geçişsizliğin asıl ölçütü ikinci durumdur.

2. Geçişsiz Fiil Nasıl Bulunur?

Geçişsiz fiili belirlemek için önce yüklem bulunur, ardından yükleme nesneyi buldurmaya yarayan “ne?”, “neyi?” ve “kimi?” soruları yöneltilir.

Örneğin:

Yolcular durakta bekledi.

Yüklem: bekledi

Neyi bekledi?

Kimi bekledi?

Bu cümlede “durakta” cevabı alınabilir; ancak bu cevap “nerede?” sorusuna karşılık gelir ve nesne değildir.

Fiili bu anlamıyla değerlendirdiğimizde beklemek burada geçişsiz kullanılmıştır.

Daha sistemli bir çözüm için şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin yüklemini belirleyin.

Çocuk erkenden uyandı.

Yüklem: uyandı

2. Yükleme nesne sorularını yöneltin.

Neyi uyandı?

Kimi uyandı?

Anlamlı bir nesne cevabı alınamaz.

3. Cümledeki diğer ögeleri nesneyle karıştırmayın.

Çocuk odasında uyandı.

“Odasında” sözcüğü nesne değildir. “Nerede uyandı?” sorusuna cevap verir.

4. Fiilin başka bir nesneyle kullanılıp kullanılamayacağını kontrol edin.

“Kitabı uyandı”, “arkadaşını uyandı” gibi kullanımlar mümkün değildir.

Bu nedenle uyanmak geçişsizdir.

“Onu” yöntemi geçişsiz fiilde nasıl kullanılır?

Fiilin nesne alıp alamadığını hızlı biçimde kontrol etmek için kullanılan yardımcı yöntemlerden biri, fiili “onu” sözcüğüyle birlikte düşünmektir.

Örneğin:

onu görmek

onu taşımak

onu çağırmak

ifadeleri anlamlıdır. Bu fiiller nesne alabilir ve geçişlidir.

Buna karşılık:

onu uyumak

onu gitmek

onu büyümek

ifadelerinde doğal bir nesne-fiil ilişkisi kurulamaz. Bu fiiller söz konusu anlamlarıyla geçişsizdir.

Ancak “onu” yöntemi tek başına ezberlenmiş kesin bir formül olarak kullanılmamalıdır. Özellikle birden fazla anlamı bulunan fiillerde cümlenin tamamı ve fiilin o cümledeki anlamı dikkate alınmalıdır. MEB materyalinde de bazı fiillerin farklı anlamlarda hem geçişli hem geçişsiz kullanılabileceği özellikle belirtilir.

3. Nesnesi Olmayan Her Fiil Geçişsiz midir?

Hayır.

Geçişsiz fiil konusunda en sık yapılan yanlışlardan biri, cümlede nesne görülmediğinde yüklemi doğrudan geçişsiz kabul etmektir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Kerem bir saat okudu.

Kerem bir saat uyudu.

İki cümlede de açıkça kullanılan bir nesne yoktur. Fakat yüklemlerin geçişlilik özellikleri aynı değildir.

İlk cümlede:

Kerem kitabı okudu.

denilebilir.

Neyi okudu?

Kitabı.

Demek ki okumak nesne alabilen, yani Geçişli Fiil özelliği taşıyan bir fiildir. İlk cümlede nesnenin kullanılmamış olması bu özelliği değiştirmez.

İkinci cümlede ise:

Kerem kitabı uyudu.

gibi bir kullanım kurulamaz. “Uyumak” fiili bu anlamıyla nesne alamaz.

Bu nedenle:

Kerem bir saat okudu. → Nesne yok, fakat fiil geçişli.

Kerem bir saat uyudu. → Nesne yok ve fiil geçişsiz.

Geçişsiz fiili belirlerken sorulması gereken asıl soru “Bu cümlede nesne var mı?” değil, “Bu fiil bu anlamıyla nesne alabilir mi?” sorusudur.

4. Geçişsiz Fiil Örnekleri

Geçişsiz fiilleri farklı cümleler üzerinde inceleyelim.

Bebek erkenden uyudu.

Neyi uyudu? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: uyumak

Misafirler biraz önce geldi.

Neyi geldi? / Kimi geldi? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: gelmek

Yapraklar sonbaharda sarardı.

Neyi sarardı? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: sararmak

Çocuk merdivenden düştü.

Neyi düştü? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: düşmek

Sporcular sahada koştu.

Neyi koştu? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: koşmak

Fidanlar birkaç ayda büyüdü.

Neyi büyüdü? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: büyümek

Herkes bu sözlere güldü.

Neyi güldü? / Kimi güldü? → Nesne bulunamaz.

Geçişsiz fiil: gülmek

Son örnekte özellikle “bu sözlere” ifadesine dikkat edilmelidir. Bu öge “neye?” sorusuna cevap verir. Nesne soruları ise “ne, neyi, kimi?”dir.

Dolayısıyla cümlede fiile bağlı başka bir ögenin bulunması, fiilin mutlaka geçişli olduğu anlamına gelmez.

5. Geçişli ve Geçişsiz Fiil Arasındaki Fark

Geçişli Fiil ile geçişsiz fiil arasındaki temel fark, nesne alabilme özelliğidir.

İki cümle üzerinde görelim:

Eylül kapıyı açtı.

Neyi açtı?

Kapıyı.

“Açmak” nesne alabildiği için geçişlidir.

Eylül eve döndü.

Neyi döndü?

Kimi döndü?

Nesne bulunamaz. “Eve” sözcüğü de “nereye?” sorusuna cevap verir.

“Dönmek” bu kullanımda geçişsizdir.

Bu ayrımda fiilin önündeki veya yanındaki sözcük sayısının hiçbir önemi yoktur. Belirleyici olan yüklemin nesneyle ilişki kurup kuramadığıdır.

6. Durum ve Oluş Fiilleri ile Geçişsizlik İlişkisi

Fiiller yalnızca nesne alıp almamalarına göre sınıflandırılmaz. Anlamlarına Göre Fiiller içerisinde iş, durum ve oluş bildiren fiiller de birbirinden ayrılır.

Bu iki sınıflandırma arasında güçlü bir ilişki vardır.

Durum fiilleri

Durum Fiili, öznenin içinde bulunduğu durumu veya öznenin gerçekleştirdiği fakat doğrudan bir nesneye yönelmeyen hareketi bildirir.

Örneğin:

Çocuk uyudu.

Adam uzun süre yürüdü.

Herkes güldü.

Bu kullanımlarda fiiller nesne alamaz ve geçişsizdir.

Oluş fiilleri

Oluş Fiili, öznenin iradesinden bağımsız biçimde meydana gelen değişimleri anlatır.

Yapraklar sarardı.

Çocuk büyüdü.

Meyveler olgunlaştı.

Bu fiillerde de eylemin yöneldiği bir nesne yoktur.

Burada sınıflandırma ölçütlerini birbirine karıştırmamak gerekir. “Durum” ve “oluş” adlandırmaları fiilin anlam özelliğiyle, “geçişsiz” adlandırması ise nesne alıp alamamasıyla ilgilidir.

Bu nedenle sınav sorularında önce sorunun fiili hangi yönden sınıflandırmanızı istediğini belirlemek önemlidir.

7. Aynı Fiil Hem Geçişli Hem Geçişsiz Olabilir mi?

Evet. Bazı fiiller farklı anlamlarda kullanıldıklarında nesneyle farklı ilişkiler kurabilir.

Bu nedenle fiilleri yalnızca “geçişli fiiller” ve “geçişsiz fiiller” şeklinde ezberlemek güvenilir bir yöntem değildir.

Örneğin sürmek fiiline bakalım:

Film yaklaşık iki saat sürdü.

Burada “sürmek”, “devam etmek” anlamındadır.

Neyi sürdü?

Kimi sürdü?

Nesne bulunamaz.

Fiil bu anlamıyla geçişsizdir.

Şimdi aynı fiili başka bir cümlede kullanalım:

Şoför arabayı dikkatlice sürdü.

Neyi sürdü?

Arabayı.

Burada “sürmek”, bir aracı kullanmak anlamındadır ve nesne almıştır.

Fiil bu kullanımda geçişlidir.

Benzer durumlar, birden fazla anlama sahip başka fiillerde de görülebilir. Bu nedenle geçişlilik belirlenirken fiilin sözlükteki tek bir anlamı değil, cümlede kazandığı anlam esas alınmalıdır. MEB/OGM’nin TYT konu özetinde de bu noktaya ayrıca dikkat çekilmektedir.

8. Etken Fiil ile Geçişsiz Fiil Aynı Şey midir?

Hayır.

Etkenlik özneyle, geçişsizlik nesneyle ilgilidir.

Bu nedenle bir fiilin etken olması, onun geçişli veya geçişsiz olduğunu tek başına göstermez.

Örneğin:

Çocuk bahçede koştu.

Koşma işini yapan gerçek özne “çocuk” olduğu için yüklem Etken Fiil‘dir.

Ancak:

Neyi koştu?

Kimi koştu?

sorularına nesne niteliğinde bir cevap verilemez.

Dolayısıyla “koştu” bu cümlede:

Etken + geçişsiz

özellik gösterir.

Başka bir cümleye bakalım:

Çocuk topu attı.

Atma işini yapan “çocuk” olduğu için fiil etkendir.

Neyi attı?

Topu.

Fiil nesne aldığı için aynı zamanda geçişlidir.

Dolayısıyla:

Çocuk topu attı. → etken + geçişli

Çocuk bahçede koştu. → etken + geçişsiz

olabilir.

Bu örnekler, öznesine göre çatı ile nesnesine göre çatının iki farklı değerlendirme olduğunu gösterir.

9. Geçişsiz Fiil Nasıl Geçişli Hâle Getirilir?

Geçişsiz bir fiil bazı yapım eklerini aldığında nesne alabilir hâle gelebilir. Bu değişim, Oldurgan Fiil konusunun temelini oluşturur.

Örneğin:

Bebek uyudu.

“Uyumak” geçişsizdir.

Şimdi fiile ek getirelim:

Anne bebeği uyuttu.

Neyi / kimi uyuttu?

Bebeği.

Başlangıçta nesne alamayan “uyumak” fiili, uyutmak biçiminde nesne alabilir hâle gelmiştir.

Başka örnekler:

Su kaynadı.

“Kaynamak” geçişsizdir.

Aşçı suyu kaynattı.

Neyi kaynattı?

Suyu.

Fiil artık nesne alabilmektedir.

Benzer şekilde:

Çocuk güldü. → Öğretmen çocuğu güldürdü.

Balon patladı. → Çocuk balonu patlattı.

Bu tür yapılarda geçişsiz fiilin uygun ettirgenlik ekiyle geçişli hâle gelmesine oldurganlık denir. MEB/OGM materyalinde de geçişsiz fiillerin -r, -t, -tır eklerinden uygun olanıyla geçişli hâle getirilmesi oldurgan fiil kapsamında açıklanır.

Burada [Ettirgen Fiil] ile oldurgan fiili birbirine karıştırmamak gerekir.

Temel kontrol şöyledir:

Geçişsiz fiil → geçişli hâle geliyorsa: oldurgan

Geçişli fiilin geçişlilik derecesi artırılıyor ve işi başkasına yaptırma anlamı ortaya çıkıyorsa: ettirgen

Bu nedenle yalnızca fiilin aldığı eke bakmak yeterli değildir. Önce kök veya gövde durumundaki fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğu belirlenmelidir.

10. Geçişsiz Fiilleri Bulurken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Cümlede nesne yok diye hemen geçişsiz demeyin

Öğretmen uzun süre anlattı.

Cümlede nesne görünmemektedir.

Fakat:

Öğretmen konuyu anlattı.

denilebilir.

Bu nedenle “anlatmak” geçişlidir.

Buna karşılık:

Öğretmen bir süre dinlendi.

fiiline aynı şekilde nesne eklenemez. “Dinlenmek” bu anlamıyla geçişsizdir.

“Nereye?” sorusunun cevabını nesne sanmayın

Öğrenci sınıfa girdi.

Nereye girdi?

Sınıfa.

“Sınıfa” nesne değildir.

“Neyi girdi?” sorusuna da cevap alınamadığı için “girmek” bu kullanımda geçişsizdir.

“Nereden?” sorusunun cevabı da nesne değildir

Yolcular otobüsten indi.

Nereden indi?

Otobüsten.

“Otobüsten” fiilin tamamlayıcısıdır; fakat belirtili veya belirtisiz nesne değildir.

Dolayısıyla “inmek” fiili bu kullanımda geçişsizdir.

“Neye?” sorusuyla bulunan ögeyi nesne sanmayın

Çocuk arkadaşına güldü.

Neye / kime güldü?

Arkadaşına.

Bu cevap nesne sorularından biri değildir. Dolayısıyla fiilin böyle bir ögeyle tamamlanması onu geçişli yapmaz.

“Kim?” sorusunu “kimi?” ile karıştırmayın

Misafirler geldi.

Kim geldi?

Misafirler.

Bu cevap öznedir.

“Kimi geldi?” sorusu ise nesne oluşturmaz.

Fiilin öznesinin bulunabilmesi, onun geçişli olduğu anlamına gelmez.

Fiilin anlamını mutlaka kontrol edin

Gösteri iki saat sürdü.

ile

Sürücü otobüsü sürdü.

cümlelerinde aynı fiil farklı anlamlarda kullanıldığı için geçişlilik durumu da değişmiştir.

Özellikle çok anlamlı fiillerde yalnızca fiilin sözlük biçimine bakarak karar vermek hataya yol açabilir.

11. Geçişsiz Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

Geçişsiz fiili belirlerken yapılan yanlışların çoğu nesnenin ne olduğunun tam olarak ayırt edilememesinden kaynaklanır.

Hata 1: “Nesne görünmüyorsa fiil geçişsizdir.”

Mert bütün gece yazdı.

Cümlede nesne yoktur.

Ancak:

Mert mektubu yazdı.

denilebilir.

Dolayısıyla “yazmak” geçişlidir.

Hata 2: Yön bildiren ögeyi nesne kabul etmek

Çocuk eve koştu.

“Eve” sözcüğü “nereye?” sorusuna cevap verir. Nesne değildir.

“Koşmak” bu kullanımda geçişsizdir.

Hata 3: Fiilleri liste hâlinde ezberlemek

“Sürmek geçişlidir.” veya “sürmek geçişsizdir.” şeklinde tek bir hüküm vermek her kullanım için doğru değildir.

Film sürdü. → geçişsiz

Arabayı sürdü. → geçişli

Cümledeki anlam belirleyicidir.

Hata 4: Etken fiili geçişli sanmak

Kuşlar uçtu.

Fiil etkendir; çünkü eylemi yapan gerçek özne vardır.

Ancak nesne alamadığı için aynı zamanda geçişsizdir.

Hata 5: Oldurgan ve ettirgen fiili yalnızca ekten ayırmaya çalışmak

Uyumak → uyutmak

ve

Yazmak → yazdırmak

aynı çatı değişimini göstermez.

“Uyumak” başlangıçta geçişsiz olduğu için “uyutmak” oldurgan yapı oluştururken “yazmak” zaten geçişli olduğundan “yazdırmak” farklı bir geçişlilik ilişkisi gösterir.

Bu yüzden Oldurgan Fiil ve [Ettirgen Fiil] ayrımında ilk kontrol, başlangıç fiilinin nesne alıp alamadığıdır.

12. TYT Türkçe’de Geçişsiz Fiil Soruları

Geçişsiz fiil, sınav sorularında tek başına bir tanımı hatırlamaktan çok fiilin cümledeki kullanımını çözümlemeyi gerektirebilir.

Bu nedenle soru çözerken şu sıra kullanılabilir:

1. Cümlenin yüklemini belirleyin.
2. Yüklemin fiil olduğundan emin olun.
3. “Ne, neyi, kimi?” sorularından uygun olanlarını yöneltin.
4. Bulduğunuz cevabın gerçekten nesne olup olmadığını kontrol edin.
5. Cümlede nesne yoksa fiilin başka bir nesne alıp alamayacağını değerlendirin.
6. “Nereye, nerede, nereden, neye?” gibi soruların cevaplarını nesne sanmayın.
7. Fiil birden fazla anlama sahipse cümledeki anlamını esas alın.
8. Çatı eki varsa fiilin ek almadan önceki geçişlilik durumunu inceleyin.

Örneğin:

Çocuk bütün öğleden sonra uyudu.

cümlesinde nesne bulunmaz ve “uyumak” nesne alamaz.

Buna karşılık:

Çocuk bütün öğleden sonra okudu.

cümlesinde de nesne görünmez; ancak “kitabı okudu” denilebildiği için “okumak” geçişlidir.

Bu iki cümleyi yalnızca “nesne var mı?” diye incelemek yanlış sonuca götürebilir. Sınav açısından daha güvenli soru “Fiil nesne alabilir mi?” sorusudur.

13. Açıklamalı Uygulama

Aşağıdaki cümlelerde yüklemlerin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu belirleyelim.

1. “Çocuk odasında sessizce uyudu.”

Neyi uyudu?

Kimi uyudu?

Nesne niteliğinde bir cevap verilemez.

Cevap: Geçişsiz

“Uyumak” bu anlamıyla nesne alamaz.

2. “Öğrenci bahçeye çıktı.”

Nereye çıktı?

Bahçeye.

Ancak “bahçeye” nesne değildir.

Neyi çıktı? / Kimi çıktı?

sorularına cevap alınamaz.

Cevap: Geçişsiz

3. “Mert teneffüste biraz okudu.”

Cümlede nesne yoktur. Ancak:

Mert kitabı okudu.

denilebilir.

Cevap: Geçişli

Bu örnekte cümlede nesne bulunmaması fiili geçişsiz yapmamıştır.

4. “Ağaçların yaprakları sarardı.”

Neyi sarardı?

Kimi sarardı?

Nesne bulunamaz.

Cevap: Geçişsiz

“Sararmak” öznenin geçirdiği bir oluşu bildirir.

5. “Gösteri yaklaşık bir saat sürdü.”

“Sürmek” burada “devam etmek” anlamındadır ve nesne alamaz.

Cevap: Geçişsiz

6. “Görevli aracı garaja sürdü.”

Neyi sürdü?

Aracı.

Cevap: Geçişli

Beşinci ve altıncı örneklerde aynı fiilin farklı anlamları nedeniyle geçişlilik özelliğinin değişebildiği görülür.

14. Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiilde Çatı
• Millî Eğitim Bakanlığı, Eğitim Bilişim Ağı (EBA) – Fiillerde Çatı eğitim materyali