“Çantayı taşımakta zorlanıyorum, çok ağır.” dediğimizde ağır sözcüğü ölçülebilen bir ağırlığı anlatır. Aynı sözcüğü “Bana çok ağır sözler söyledi.” cümlesinde kullandığımızda ise artık bir nesnenin ağırlığından söz etmeyiz.
Sözcük değişmemiştir; değişen, cümle içinde taşıdığı anlamdır.
Türkçede sözcükler kullanıldıkları bağlama göre gerçek anlamlarının dışına çıkarak farklı kavramları karşılayabilir. Mecaz anlam, bu anlam değişiminin en sık karşılaşılan örneklerinden biridir.
İçindekiler
- Mecaz Anlam Nedir?
- Mecaz Anlam Nasıl Oluşur?
- Mecaz Anlam Örnekleri
- Mecaz Anlam Nasıl Bulunur?
- Gerçek Anlam ile Mecaz Anlam Arasındaki Fark
- Yan Anlam ile Mecaz Anlam Arasındaki Fark
- Gerçek, Yan, Mecaz ve Terim Anlam Nasıl Ayrılır?
- Mecaz Anlamda En Çok Karıştırılan Durumlar
- Mecaz Anlam Sorularında Nasıl İlerlenir?
- Kendinizi Deneyin
1. Mecaz Anlam Nedir?
Mecaz anlam, bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir kavramı karşılayacak biçimde kullanılmasıyla kazandığı anlamdır.
Örneğin:
“Bu davranışıyla beni çok kırdı.”
cümlesindeki kırmak sözcüğünü düşünelim. Burada bir nesnenin parçalanması söz konusu değildir. Sözcük, üzmek, incitmek anlamını karşılamaktadır.
Benzer şekilde:
“Toplantıda yine sert konuştu.”
cümlesinde sert sözcüğü bir nesnenin fiziksel özelliğini değil, kişinin katı ve kırıcı olabilecek konuşma biçimini anlatmaktadır.
Mecazlı kullanımları doğru belirleyebilmek için sözcüğün tek başına ne anlama geldiğine değil, cümle içinde hangi anlamı kazandığına bakmak gerekir.
Sözcüklerin bağlama göre kazandığı anlamların genel çerçevesi Sözcükte Anlam sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
2. Mecaz Anlam Nasıl Oluşur?
Bir sözcük farklı cümlelerde kullanıldığında her zaman aynı kavramı karşılamaz. Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşıp başka bir kavramı anlatmaya başlaması mecazlı kullanımı ortaya çıkarabilir.
Şu iki cümleyi karşılaştıralım:
“Çorba hâlâ sıcaktı.”
“Bizi sıcak bir gülümsemeyle karşıladı.”
İlk cümlede sıcak, sıcaklık derecesiyle ilgilidir. İkinci cümlede ise “içten, samimi, yakın” gibi bir anlam kazanmıştır.
Bir başka örnek:
“Bu bıçak oldukça keskin.”
“Sorunu keskin zekâsıyla kısa sürede çözdü.”
İlk kullanımda sözcük bıçağın fiziksel özelliğini belirtmektedir. İkinci kullanımda ise güçlü, çabuk kavrayan bir zekâdan söz edilmektedir.
Bu örneklerde görüldüğü gibi mecaz anlamı belirleyen yalnızca sözcük değildir. Aynı sözcük bir cümlede gerçek, başka bir cümlede farklı bir anlamla kullanılabilir.
Bu nedenle bir kelimeyi ezberleyip:
“Bu sözcük mecazdır.”
demek doğru bir yöntem değildir.
Daha doğru soru şudur:
“Bu sözcük bu cümlede hangi anlamda kullanılmıştır?”
3. Mecaz Anlam Örnekleri
Mecaz anlam örneklerini incelerken sözcüğün gerçek kullanımını ve başka bir bağlamda kazandığı anlamı yan yana görmek, aradaki farkı daha kolay fark etmeyi sağlar.
Mecaz Anlamlı Kelimeler
Aşağıdaki tabloda aynı sözcüklerin farklı cümlelerde nasıl kullanılabildiği görülmektedir:
| Sözcük | Gerçek kullanıma örnek | Mecaz kullanıma örnek |
|---|---|---|
| ağır | Kutu sandığımdan ağır çıktı. | Bana ağır sözler söyledi. |
| sıcak | Sıcak ekmeği masaya bıraktı. | Konukları sıcak bir tavırla karşıladı. |
| soğuk | Sabah soğuk suyla yüzünü yıkadı. | Haberi oldukça soğuk karşıladı. |
| kırmak | Çocuk yanlışlıkla tabağı kırdı. | Söyledikleri arkadaşını kırdı. |
| keskin | Keskin bıçakla ekmeği kesti. | Oldukça keskin bir zekâsı vardı. |
| tatlı | Tatlı erikleri sepete doldurdu. | Çocuk tatlı diliyle herkesi ikna etti. |
Tablodaki sözcüklerin kendileri değişmemektedir. Farkı oluşturan, kullanıldıkları cümlede üstlendikleri anlamdır.
Bu yüzden “mecaz anlamlı kelimeler” denildiğinde sözcüklerden oluşan değişmez bir liste düşünmek yanıltıcıdır. Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı bağlama göre belirlenmelidir.
Mecaz Anlamlı Cümleler
Aşağıdaki cümlelerin tamamı bu yazı için oluşturulmuş örneklerdir:
1. “Onun bu davranışı aramızdaki bütün bağları kopardı.”
koparmak: Burada fiziksel bir nesnenin parçalanmasını değil, ilişkinin bozulmasını anlatmaktadır.
2. “Bu haberi duyunca dünyası karardı.”
kararmak: Işığın azalmasını değil, kişinin büyük bir üzüntü yaşamasını ifade etmektedir.
3. “Öğretmenin sözleri ona yeniden cesaret verdi.”
vermek: Somut bir nesnenin el değiştirmesi değil, kişide cesaret duygusunun oluşmasına katkıda bulunmak anlamındadır.
4. “Son günlerde bana karşı oldukça soğuk davranıyor.”
soğuk: Düşük sıcaklığı değil, ilgisiz ve mesafeli davranışı anlatmaktadır.
5. “Küçük bir tartışma bütün neşemizi söndürdü.”
söndürmek: Bir ateşi veya ışığı ortadan kaldırmak yerine neşenin kaybolmasını ifade etmektedir.
6. “Sorularıyla beni iyice köşeye sıkıştırdı.”
köşeye sıkıştırmak: Bir kişiyi fiziksel olarak köşeye götürmekten çok, cevap vermekte zorlanacağı bir duruma düşürmek anlamındadır.
7. “Başarısızlıktan sonra kendini toparlaması biraz zaman aldı.”
toparlamak: Dağınık nesneleri bir araya getirmek değil, kişinin yeniden iyi bir duruma gelmesini anlatmaktadır.
8. “Yeni müdürün gelişiyle ofisteki hava bir anda değişti.”
hava: Burada atmosferdeki gazları veya hava durumunu değil, ortamın genel havasını ve insanlar arasındaki durumu ifade etmektedir.
Örneklerde dikkat edilmesi gereken ortak nokta, sözcüklerin cümle içinde kazandıkları anlamdır.
4. Mecaz Anlam Nasıl Bulunur?
Mecaz anlamı bulmanın en güvenilir yolu sözcüğün cümledeki kullanımını adım adım değerlendirmektir.
1. Sözcüğün temel anlamını düşünün.
Örneğin “kırmak” denildiğinde bir nesnenin bütünlüğünün bozulması akla gelebilir.
2. Sözcüğün cümlede bu anlamıyla kullanılıp kullanılmadığına bakın.
“Bardağı kırdı.” cümlesinde temel anlam korunmaktadır.
Ancak:
“Beni gerçekten kırdın.”
cümlesinde fiziksel bir parçalanma yoktur.
3. Temel anlamla ilişkinin devam edip etmediğini kontrol edin.
Bu adım özellikle yan anlam ile mecaz anlamı birbirinden ayırırken önemlidir. Sözcük temel anlamından hareketle yeni fakat onunla bağlantılı bir kullanım kazanmışsa yan anlam söz konusu olabilir.
4. Sözcük başka bir kavramı karşılıyorsa mecaz anlamı değerlendirin.
“Beni kırdın.” cümlesindeki kırmak, “üzmek, incitmek” anlamını karşılamaktadır.
Bu yöntemi kısaca şöyle düşünebilirsiniz:
Sözcüğün temel anlamı → cümledeki anlamı → aradaki ilişki
Yan anlamın oluşumu ve nasıl ayırt edildiği Yan Anlam sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.
5. Gerçek Anlam ile Mecaz Anlam Arasındaki Fark
Gerçek anlam ile mecaz anlam arasındaki temel fark, sözcüğün cümlede kendi temel anlamıyla mı yoksa bu anlamdan uzaklaşarak başka bir kavramı karşılayacak biçimde mi kullanıldığıdır.
| Gerçek anlam | Mecaz anlam |
|---|---|
| Sözcüğün temel anlamıyla ilgilidir. | Sözcük gerçek anlamından uzaklaşır. |
| Anlam doğrudan kullanılır. | Başka bir kavramı karşılayacak kullanım ortaya çıkar. |
| “İnce bir ip kullandı.” | “İnce bir davranışta bulundu.” |
| “Kapıyı sertçe kapattı.” | “Bana sert bir cevap verdi.” |
Örneğin:
“Çocuk ince bir dalı eline aldı.”
cümlesinde ince, kalınlığı az olan bir nesneyi anlatmaktadır.
“Böylesine ince düşünmen beni mutlu etti.”
cümlesinde ise aynı sözcük artık fiziksel kalınlığı değil, özenli ve düşünceli davranmayı ifade etmektedir.
Gerçek anlamın özellikleri ve farklı örnekleri Gerçek Anlam sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.
6. Yan Anlam ile Mecaz Anlam Arasındaki Fark
Yan anlam ile mecaz anlam en sık karıştırılan anlam özelliklerindendir. İkisinde de sözcük temel kullanımının dışında yeni bir anlam kazanabilir; ancak temel anlamla kurulan ilişki aynı değildir.
Yan anlamda, sözcüğün temel anlamıyla bağlantı devam eder.
Mecaz anlamda ise sözcük gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir kavramı karşılar.
Örneğin ayak sözcüğünü düşünelim:
“Ayağı ağrıdığı için dinleniyordu.”
Burada sözcük temel anlamındadır.
“Masanın ayağı gevşemiş.”
Burada insan ayağının taşıma ve destekleme özelliğinden hareketle nesnenin bir bölümüne ad verilmiştir. Temel anlamla ilişki sürdüğü için bu kullanım yan anlam kapsamında değerlendirilebilir.
Buna karşılık:
“Bu işin de ayağını sağlam kurmamız gerekiyor.”
gibi kullanımlarda sözcüğün cümlede hangi kavramı karşıladığı ayrıca bağlam üzerinden değerlendirilmelidir.
Yan anlam ile mecaz arasındaki farkı yalnızca sözcüğe bakarak değil, temel anlamla kurulan ilişkinin niteliğini inceleyerek belirlemek gerekir.
Yan anlamın özellikleri ve örnekleri Yan Anlam sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
7. Gerçek, Yan, Mecaz ve Terim Anlam Nasıl Ayrılır?
Sözcükte anlam sorularında gerçek, yan, mecaz ve terim anlam birlikte karşımıza çıkabilir. Kavramları ayırmak için her birinin temel özelliğini bilmek yeterlidir.
| Anlam türü | Ayırt edici özellik | Kısa örnek |
|---|---|---|
| Gerçek anlam | Sözcük temel anlamında kullanılır. | İnce ip koptu. |
| Yan anlam | Temel anlamla bağlantılı yeni bir kullanım oluşur. | Şişenin ağzı açıktı. |
| Mecaz anlam | Sözcük gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir kavramı karşılar. | Tatlı sözleri herkesi rahatlattı. |
| Terim anlam | Sözcük belirli bir bilim, sanat, spor veya meslek alanına özgü kavramı karşılar. | Üçgenin üç açısı vardır. |
Buradaki amaç bütün anlam türlerini bu sayfada yeniden öğretmek değildir. Bir sözcüğün mecaz kullanılıp kullanılmadığını belirlerken diğer anlam özellikleriyle arasındaki sınırı görmektir.
Özellikle bilim, sanat, spor ve meslek alanlarına özgü kullanımlar Terim Anlam sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.
8. Mecaz Anlamda En Çok Karıştırılan Durumlar
Mecaz anlamı belirlerken bazı kısa yollar kullanmak cazip görünse de bunlar her zaman doğru sonuca götürmez.
Soyut Olan Her Sözcük Mecaz Değildir
Bir kavramın gözle görülmemesi veya elle tutulamaması, o sözcüğün otomatik olarak mecaz olduğu anlamına gelmez.
Örneğin:
“Çocuğun korkusu kısa sürede geçti.”
cümlesindeki korku soyut bir kavramdır. Ancak bu durum tek başına sözcüğün mecaz anlamda kullanıldığını göstermez.
Bu nedenle:
soyut = mecaz
şeklinde bir eşleştirme yapılmamalıdır.
Uzun veya Sanatlı Her İfade Mecaz Değildir
Bir cümlenin uzun, etkileyici veya sanatlı olması da tek başına mecaz anlam bulunduğunu kanıtlamaz.
Mecazı belirlemek için sözcüğün hangi anlamda kullanıldığına bakılmalıdır.
Yan Anlam ile Mecaz Anlam Aynı Değildir
İki anlam türünde de sözcüğün kullanım alanı genişleyebilir. Ancak yan anlamda temel anlamla bağlantı sürerken mecazda sözcük başka bir kavramı karşılayacak biçimde kullanılır.
Bu nedenle yalnızca “sözcük ilk anlamında değil” diyerek doğrudan mecaz sonucuna ulaşmak doğru değildir.
Bir Sözcük Her Cümlede Mecaz Olmaz
Örneğin ağır sözcüğüne bakalım:
“Çanta çok ağırdı.”
Burada sözcük ağırlıkla ilgilidir.
“Bu ağır eleştiriyi hiç beklemiyordu.”
Burada ise “ağır”, eleştirinin sertliğini ve etkisini anlatmaktadır.
Demek ki önemli olan sözcüğün kendisi değil, cümlede üstlendiği anlamdır.
9. Mecaz Anlam Sorularında Nasıl İlerlenir?
Mecaz anlam sorularında sözcükleri tek tek ezberlemek yerine bağlamı çözümlemek daha güvenilir bir yöntemdir.
Soruyu çözerken şu sırayı kullanabilirsiniz:
- İncelenen sözcüğü belirleyin.
- Sözcüğün temel anlamını düşünün.
- Cümlede temel anlamın korunup korunmadığını kontrol edin.
- Temel anlamla bağlantılı yeni bir kullanım varsa yan anlam olasılığını değerlendirin.
- Sözcük başka bir kavramı karşılayacak biçimde kullanılıyorsa mecaz anlamı düşünün.
- Cümlenin tamamını yeniden okuyarak kararınızı kontrol edin.
Örneğin:
“Yaşadığı olaylardan sonra hayata karşı iyice kabuk bağladı.”
cümlesinde gerçek bir kabuk oluşmasından söz edilmez. İfade, kişinin duygusal olarak kendisini dış dünyaya kapatmasını anlatmaktadır. Cümlenin bütünü değerlendirildiğinde kullanımın gerçek anlamın dışında olduğu görülür.
Sözcüklerin anlamına yönelik sorularda kullanılan diğer çözüm yöntemleri Sözcükte Anlam Soru Tipleri sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
10. Kendinizi Deneyin
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kalın yazılan sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Çocuk ince ipi makasla kesti.
B) Çorba biraz soğuk kalmıştı.
C) Bu sert tavrıyla herkesi şaşırttı.
D) Kutunun ağzını açık bıraktı.
E) Sandalyenin ayağı kırılmıştı.
Cevap: C
Açıklama: “Sert” sözcüğü burada fiziksel bir özelliği değil, kişinin katı ve hoşgörüsüz tavrını anlatmaktadır. D ve E seçeneklerindeki kullanımlar ise temel anlamla bağlantısını koruyan yan anlam örnekleridir.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “soğuk” sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır?
A) Soğuk suyu yavaş yavaş içti.
B) Sabah hava oldukça soğuktu.
C) Buzdolabındaki süt hâlâ soğuktu.
D) Bizi beklemediğimiz kadar soğuk karşıladı.
E) Soğuk havalarda kalın giyiniyor.
Cevap: D
Açıklama: “Soğuk karşılamak” ifadesinde sözcük sıcaklık bildirmemekte; ilgisiz ve mesafeli davranmayı anlatmaktadır.
3. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde sözcük gerçek anlamında kullanılmıştır?
A) Onun tatlı sözlerine hemen inandı.
B) Arkadaşının davranışı onu çok kırdı.
C) Sorunu keskin zekâsıyla çözdü.
D) Bahçedeki kuru dalları topladı.
E) Son günlerde bana oldukça soğuk davranıyor.
Cevap: D
Açıklama: “Kuru dal” kullanımında sözcük gerçek anlamıyla kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde kalın yazılan sözcükler farklı kavramları karşılayacak biçimde kullanılmıştır.
4. Yan anlam ile mecaz anlam arasındaki farkı doğru açıklayan seçenek hangisidir?
A) Yan anlam yalnızca isimlerde, mecaz anlam yalnızca fiillerde görülür.
B) Yan anlamda temel anlamla ilişki sürerken mecaz anlamda sözcük gerçek anlamından uzaklaşır.
C) Mecaz anlam yalnızca edebî eserlerde kullanılır.
D) Yan anlam ile mecaz anlam arasında herhangi bir fark yoktur.
E) Yan anlam her zaman soyut, mecaz anlam her zaman somuttur.
Cevap: B
Açıklama: İki kavramı ayırmada temel anlamla kurulan ilişki önemlidir. Yan anlamda bu bağlantı korunurken mecaz kullanımda sözcük başka bir kavramı karşılar.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı kullanım vardır?
A) Masanın ayağını tamir ettirdik.
B) Şişenin ağzını sıkıca kapattı.
C) Çocuk odanın kapısını açtı.
D) Söylediği sözlerle bütün umutlarımı söndürdü.
E) Çantanın gözüne anahtarlarını koydu.
Cevap: D
Açıklama: “Umutları söndürmek” gerçek bir ateşi veya ışığı söndürmek anlamında değildir; kişinin umutlarını kaybetmesine yol açmayı anlatmaktadır. Diğer seçeneklerde temel anlamla bağlantılı yan anlam kullanımları bulunmaktadır.
Türkçeyle ilgili diğer konulara Türkçe Konuları sayfasından ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü – Türkçe / Sözcükte Anlam
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü – Türkçe / Sözcükte Anlam Özellikleri