İşteş Fiil Nedir? Karşılıklı ve Birlikte Yapılan Fiiller

“İki arkadaş uzun süre konuştu.” ile “Öğretmen konuyu uzun süre konuştu.” cümlelerinde aynı fiil kullanılmasına rağmen özne ile eylem arasındaki ilişki aynı değildir. İlk cümlede konuşma eylemi birden fazla kişinin karşılıklı katılımıyla gerçekleşirken ikinci cümlede böyle bir anlam yoktur. İşteş fiil, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte gerçekleştirildiğini bildiren fiildir.

İşteşliği belirlerken yalnızca fiilin sonunda “-ş” sesini görmek yeterli değildir. Fiilin yapısı kadar cümlede taşıdığı anlam da incelenmelidir. “Çocuklar bakıştı.” örneğinde karşılıklılık, “Kuşlar uçuştu.” örneğinde ise birlikte yapılma anlamı öne çıkar. Bu ayrım, işteş fiili doğru belirlemenin temelidir.

İçindekiler

1. İşteş Fiil Nedir?
2. İşteş Fiilin Özellikleri
3. İşteşlik Eki Nedir?
4. İşteş Fiil Nasıl Bulunur?
5. İşteş Fiillerde Karşılıklı Yapılma Anlamı
6. İşteş Fiillerde Birlikte Yapılma Anlamı
7. İşteş Fiil Örnekleri
8. Her “-ş” Eki Alan Fiil İşteş midir?
9. Çoğul Özne Kullanılması Fiili İşteş Yapar mı?
10. İşteş ve Dönüşlü Fiil Arasındaki Fark
11. İşteş Fiillerde Özne ve Nesne
12. TYT Türkçe’de İşteş Fiil Nasıl Sorulur?
13. İşteş Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
14. İşteş Fiil Konu Özeti
15. Açıklamalı Mini Test
16. Sık Sorulan Sorular

1. İşteş Fiil Nedir?

İşteş fiil, bir eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte gerçekleştirildiğini gösteren fiildir. Türkçede işteşlik çoğunlukla fiil kök veya gövdelerine “-ş” ekinin ve bu ekin ünlüyle genişlemiş biçimlerinin getirilmesiyle sağlanır.

“İki kardeş kucaklaştı.” cümlesini inceleyelim.

kucakla-ş-tı

Kucaklama eylemi tek taraflı değildir. Kardeşlerden her biri diğerine yönelik olarak aynı eylemi gerçekleştirmiştir. Bu nedenle “kucaklaşmak” karşılıklı yapılma anlamı taşıyan işteş bir fiildir.

“Çocuklar bahçede koşuştu.” cümlesinde ise çocukların birbirlerine yönelik bir koşma eylemi yoktur. Birden fazla kişinin aynı eylemi birlikte gerçekleştirmesi söz konusudur. Bu kullanım da işteşlik kapsamındadır.

İşteş fiiller, özne ile yüklem arasındaki ilişkiyi gösterdiği için Fiilde Çatı konusu içinde, Öznesine Göre Fiiller arasında değerlendirilir.

2. İşteş Fiilin Özellikleri

İşteş fiilin ayırt edilmesinde yalnızca biçim değil, fiilin cümlede kazandığı anlam önemlidir.

Başlıca özellikleri şunlardır:

• Eyleme birden fazla kişi veya varlık katılır.
• Eylem karşılıklı ya da birlikte gerçekleştirilebilir.
• İşteşlik genellikle “-ş” ekiyle kurulur.
• “-ş” eki ünlüyle biten fiillerde doğrudan kullanılabilir: bekle-ş-mek.
• Ünsüzle biten bazı fiillerde ek, yardımcı ünlüyle birlikte görülür: gör-üş-mek.
• Çoğul özne bulunması tek başına işteşlik için yeterli değildir.
• Her “-ş” eki taşıyan fiil işteş kabul edilmez.
• Fiilin işteş olup olmadığı belirlenirken eylemin özneler arasındaki anlam ilişkisine bakılır.
• İşteşlik, öznesine göre fiil çatılarından biridir.

Örneğin:

Öğrenciler sınıftan çıktı.

Birden fazla öğrenci vardır ancak “çıkmak” fiili işteş değildir. Çoğul özne, fiili kendiliğinden işteş yapmamıştır.

Öğrenciler kapıda selamlaştı.

Selamlama eylemi öğrenciler arasında karşılıklı gerçekleşmiştir. “Selamlaşmak” işteş fiildir.

Bu fark, işteşliği belirlerken neden yalnızca öznenin çoğul olup olmadığına bakılmaması gerektiğini gösterir.

3. İşteşlik Eki Nedir?

İşteş fiillerin önemli bir bölümü fiil kök veya gövdelerine “-ş” ekinin getirilmesiyle oluşturulur. Ses yapısına bağlı olarak ek “-ış, -iş, -uş, -üş” biçimlerinde de görülebilir.

Örnekler:

• gör-üş-mek → görüşmek
• döv-üş-mek → dövüşmek
• bak-ış-mak → bakışmak
• gül-üş-mek → gülüşmek
• selamla-ş-mak → selamlaşmak
• bekle-ş-mek → bekleşmek
• kucakla-ş-mak → kucaklaşmak

Buradaki “-ş”, fiilin anlamında değişiklik oluşturduğu için çekim eki değil, fiilden fiil yapan yapım eki olarak değerlendirilir. Yapım eklerinin fiiller üzerindeki işlevi [Fiilden Fiil Yapım Ekleri] konusunda daha geniş biçimde ele alınır.

Ancak bir sözcüğü yalnızca eklerine ayırıp “-ş” sesini görmek, onun işteş olduğunu söylemek için yeterli değildir. İşteşlikte biçim ve anlam birlikte değerlendirilmelidir.

4. İşteş Fiil Nasıl Bulunur?

Bir fiilin işteş olup olmadığını belirlemek için aşağıdaki sıra kullanılabilir.

4.1. Yüklemi Belirleyin

Önce cümlenin çekimli fiili bulunur.

İki eski arkadaş sokakta karşılaştı.

Yüklem: karşılaştı

4.2. Eyleme Kaç Kişinin veya Varlığın Katıldığını İnceleyin

İşteşlikte eylemin doğası gereği birden fazla katılımcı bulunur.

Bu cümlede karşılaşma eylemine iki arkadaş katılmıştır.

4.3. Eylemin Karşılıklı mı, Birlikte mi Yapıldığını Sorun

“İki eski arkadaş karşılaştı.” cümlesindeki eylem iki kişi arasında gerçekleşmektedir. Bu nedenle karşılıklı yapılma anlamı vardır.

Başka bir örnek:

Çocuklar bahçede koşuştu.

Burada çocukların birbirlerine yönelik koşmaları gerekmez. Birden fazla özne aynı eylemi birlikte gerçekleştirmektedir.

4.4. Fiilin Yapısını Kontrol Edin

Fiilde işteşlik bildiren “-ş” ekinin bulunup bulunmadığı incelenir. Ancak son karar yalnızca eke göre verilmez.

Pratik olarak şu iki soruyu birlikte kullanabiliriz:

Eyleme birden fazla özne katılıyor mu?

Eylem karşılıklı veya birlikte mi gerçekleşiyor?

Her iki sorunun cevabı da anlam bakımından uygun olduğunda işteşlik güçlü biçimde ortaya çıkar.

5. İşteş Fiillerde Karşılıklı Yapılma Anlamı

Karşılıklı işteşlikte aynı eylem iki veya daha fazla kişi tarafından birbirlerine yönelik gerçekleştirilir.

İki arkadaş tokalaştı.

Tokalaşma tek kişinin yapabileceği bir eylem değildir. İki kişi birbirine yönelik olarak eyleme katılır.

Çocuklar bakıştı.

Her çocuk diğerine bakmaktadır.

Kardeşler tartıştı.

Tartışma, tarafların birbirlerine yönelik söz ve davranışlarıyla gerçekleşmektedir.

Komşular bayram sabahı selamlaştı.

Selamlama karşılıklı olarak yapılmıştır.

Karşılıklı işteşliği anlamanın kullanışlı yollarından biri, cümledeki eylemi zihinde “birbirine / birbirleriyle” ifadeleriyle kontrol etmektir:

Çocuklar birbirlerine baktı. → Çocuklar bakıştı.

Arkadaşlar birbirleriyle görüştü. → Arkadaşlar görüştü.

Bu yöntem her cümlede mekanik bir kural olarak kullanılmamalıdır; ancak karşılıklılık anlamını fark etmeyi kolaylaştırır.

6. İşteş Fiillerde Birlikte Yapılma Anlamı

Her işteş fiilde öznelerin eylemi birbirlerine yöneltmeleri gerekmez. Bazı fiiller, birden fazla kişi veya varlığın aynı hareketi birlikte gerçekleştirdiğini anlatır.

Çocuklar bahçede koşuştu.

Çocuklar birbirlerine doğru koşmak zorunda değildir. Koşma eylemi toplu olarak gerçekleşmektedir.

Kuşlar bir anda uçuştu.

Uçma eylemini çok sayıda kuş birlikte gerçekleştirir.

Öğrenciler haberi duyunca gülüştü.

Birden fazla öğrencinin aynı anda veya birlikte gülmesi anlatılır.

Karşılıklı ve birlikte işteşlik arasındaki temel fark şöyle özetlenebilir:

Bu ayrım özellikle cümle yorumlama sorularında önemlidir. İşteşliği gördükten sonra fiilin hangi anlam ilişkisini kurduğuna ayrıca bakılmalıdır.

7. İşteş Fiil Örnekleri

İşteş fiilleri yalnızca sözcük listesi hâlinde ezberlemek yerine cümle içindeki anlamlarıyla incelemek daha sağlıklıdır.

İki takımın oyuncuları maçtan sonra tokalaştı.

“Tokalaşmak” karşılıklı gerçekleştirilen bir eylemdir.

Uzun zamandır görüşmeyen kardeşler sarılıp kucaklaştı.

“Kucaklaşmak” eyleminde taraflar aynı hareketi birbirlerine yönelik gerçekleştirir.

İki öğrenci koridorda çarpıştı.

Çarpışma iki tarafın katılımıyla gerçekleştiği için karşılıklılık anlamı vardır.

Çocuklar teneffüste bahçede koşuştu.

Koşma hareketinin toplu biçimde gerçekleştirilmesi birlikte yapılma anlamı oluşturur.

Kuşlar sesten ürküp gökyüzünde uçuştu.

Birden fazla kuşun aynı hareketi birlikte gerçekleştirmesi söz konusudur.

Arkadaşlar yıllar sonra yeniden görüştü.

Görüşme birden fazla kişinin karşılıklı katılımıyla gerçekleşir.

Bu örneklerde ortak nokta yalnızca “-ş” ekinin bulunması değildir. Asıl belirleyici unsur, eylemin birden fazla özne arasındaki gerçekleşme biçimidir.

8. Her “-ş” Eki Alan Fiil İşteş midir?

Hayır. İşteş fiiller konusunda en sık yapılan hatalardan biri, içinde veya sonunda “ş” bulunan her fiili işteş kabul etmektir.

Bir fiilin işteş sayılabilmesi için “-ş” unsurunun gerçekten işteşlik işlevi taşıması ve fiilin karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı vermesi gerekir.

Örneğin “çalışmak” sözcüğünün sonunda “-ş” sesinin görülmesi, fiilin işteş olduğunu göstermez.

Ece bütün gün çalıştı.

Eylemi gerçekleştiren tek kişidir ve karşılıklılık ya da birlikte yapılma anlamı yoktur.

Benzer biçimde sözcüğün bugünkü kullanımında “ş” sesinin bulunması ile işteşlik eki taşıması aynı şey değildir. Bu nedenle:

“-ş var → işteştir.”

şeklindeki kısa yol güvenilir değildir.

Doğru yaklaşım:

Fiilin yapısını incele → özneyi belirle → eylemin anlam ilişkisini kontrol et.

9. Çoğul Özne Kullanılması Fiili İşteş Yapar mı?

Hayır. Bir cümlenin öznesinin çoğul olması ile yüklemin işteş olması farklı durumlardır.

Karşılaştıralım:

Çocuklar eve yürüdü.

Özne çoğuldur. Ancak her çocuk yürüme eylemini kendi başına gerçekleştirebilir. “Yürümek” işteş değildir.

Çocuklar yolda itişti.

İtme eylemi çocuklar arasında karşılıklı gerçekleşmektedir. “İtişmek” işteştir.

Bir başka karşılaştırma:

Kuşlar ağaca kondu. → Çoğul özne var, işteşlik yok.

Kuşlar gökyüzünde uçuştu. → Birlikte yapılma anlamı var, işteşlik var.

Dolayısıyla çoğul özne işteşliğin sonucu veya doğal bir gereği olabilir; fakat tek başına işteşliğin kanıtı değildir.

10. İşteş ve Dönüşlü Fiil Arasındaki Fark

İşteş ve dönüşlü fiiller, biçim bakımından birbirine benzeyebildiği için karıştırılabilir. Ancak özne ile eylem arasındaki ilişki farklıdır.

Dönüşlü Fiil kullanımında özne eylemi yapar ve yaptığı eylemden yine kendisi etkilenir:

Çocuk aynanın karşısında tarandı.

Tarama işini yapan da bu işten etkilenen de çocuktur.

İşteş fiilde ise eyleme birden fazla özne katılır:

İki arkadaş uzun süre bakıştı.

Bakma eylemi iki kişinin birbirine yönelmesiyle gerçekleşir.

Kısaca:

Kendine yönelme → dönüşlü

Birbirine yönelme veya birlikte yapma → işteş

Bu ayrım iki çatı türünü hızlı biçimde ayırt etmeyi kolaylaştırır.

11. İşteş Fiillerde Özne ve Nesne

İşteş fiillerde eyleme katılan kişi veya varlıklar cümlenin gerçek öznesidir.

İki arkadaş tartıştı.

“Kim tartıştı?” sorusunun cevabı iki arkadaştır. Dolayısıyla gerçek özne vardır.

Bu yönüyle işteş fiiller, gerçek öznenin bulunmadığı Edilgen Fiil yapılarından ayrılır.

Nesne konusunda ise bütün işteş fiilleri tek bir kurala bağlamak doğru değildir. İşteşlik özne ile eylem arasındaki ilişkiyi, geçişlilik ise fiilin nesneyle ilişkisini açıklar. Bu nedenle bir fiilin çatısı değerlendirilirken bu iki sınıflandırma birbirinden ayrılmalıdır.

Fiillerin nesne alıp almamasına dayanan sınıflandırma [Nesnesine Göre Fiiller] başlığı altında incelenir.

12. TYT Türkçe’de İşteş Fiil Nasıl Sorulur?

İşteş fiil sorularında yalnızca “-ş ekini bulun” yaklaşımı yeterli değildir. Asıl ölçülen nokta çoğu zaman özne ile yüklem arasındaki anlam ilişkisinin fark edilmesidir.

Bir soruda şu sırayı izlemek işinizi kolaylaştırabilir:

1. Yüklemi bulun.
2. Eylemi gerçekleştiren gerçek özneyi belirleyin.
3. Eyleme birden fazla kişi veya varlığın katılıp katılmadığına bakın.
4. Eylemin karşılıklı mı yoksa birlikte mi gerçekleştirildiğini inceleyin.
5. “-ş” unsurunun gerçekten işteşlik görevi taşıyıp taşımadığını kontrol edin.

Örneğin:

İki sporcu yarıştan önce tokalaştı.

“Tokalaştı” sözcüğündeki eylem sporcular tarafından birbirlerine yönelik gerçekleştirildiği için işteştir.

Buna karşılık:

İki sporcu yarıştan önce çalıştı.

Öznenin çoğul olması “çalıştı” fiilini işteş yapmaz.

Sınav sorularında özellikle bu tür yüzeysel benzerlikler üzerinden yanılgı oluşturulabilir. Bu nedenle ekten önce anlam ilişkisini görmek daha güvenilir bir yöntemdir.

13. İşteş Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

“-ş” gördüğüm her fiil işteştir.

Yanlış. Ekin işlevi ve fiilin cümledeki anlamı birlikte incelenmelidir.

Özne çoğulsa fiil işteştir.

Yanlış. “Öğrenciler eve döndü.” cümlesinde çoğul özne vardır ancak “dönmek” işteş değildir.

İşteş fiiller yalnızca karşılıklı yapılan işleri bildirir.

Yanlış. İşteş fiiller birlikte yapılma anlamı da taşıyabilir:

Kuşlar uçuştu.

İşteş fiili bulmak için yalnızca sözcüğün yapısını incelemek yeterlidir.

Yanlış. Çatı, fiilin cümlede özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyle değerlendirilir. Aynı nedenle Etken Fiil, dönüşlü ve işteş gibi kavramları yalnızca ek ezberleyerek ayırmak sağlıklı değildir.

14. İşteş Fiil Konu Özeti

İşteş fiili belirlerken hatırlanması gereken temel noktalar şunlardır:

• Eyleme birden fazla kişi veya varlık katılır.
• Eylem karşılıklı gerçekleştirilebilir: bakışmak, tokalaşmak, kucaklaşmak.
• Eylem birlikte gerçekleştirilebilir: koşuşmak, uçuşmak, gülüşmek.
• İşteşlik çoğunlukla “-ş” eki ve bunun ses uyumuna göre değişen biçimleriyle kurulur.
• Her “-ş” taşıyan fiil işteş değildir.
• Çoğul özne bulunması tek başına işteşlik oluşturmaz.
• İşteşlik belirlenirken fiilin biçimi kadar cümledeki anlamı da incelenmelidir.
• Dönüşlü fiilde eylem öznenin kendisine, işteş fiilde ise birden fazla öznenin birbirine veya ortak eylemine yönelir.

En kullanışlı ayrım şudur:

Özne işi kendisine yönelik yapıyorsa → dönüşlü

Birden fazla özne işi birbirine yönelik veya birlikte yapıyorsa → işteş

15. Açıklamalı Mini Test

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş fiil vardır?

A) Çocuk odasında sessizce çalıştı.
B) Yolcular otobüsten indi.
C) İki arkadaş kapının önünde vedalaştı.
D) Öğretmen tahtaya bir cümle yazdı.
E) Kedi koltuğun üzerinde uyudu.

Cevap: C

Açıklama: “Vedalaşmak” eylemi iki arkadaş tarafından karşılıklı gerçekleştirildiği için işteş fiildir.

2. “Kuşlar akşamüstü gökyüzünde uçuştu.” cümlesindeki işteşlik hangi anlama dayanır?

A) Eylemin özneye dönmesine
B) Birlikte yapılmasına
C) Başkası tarafından yapılmasına
D) Nesne üzerinde gerçekleşmesine
E) Eylemin yapılabilir olmasına

Cevap: B

Açıklama: Kuşlar uçma eylemini birbirlerine yönelik değil, toplu biçimde gerçekleştirmektedir. Bu nedenle birlikte yapılma anlamı vardır.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çoğul özne bulunmasına rağmen işteş fiil yoktur?

A) Çocuklar bahçede koşuştu.
B) İki kardeş uzun süre tartıştı.
C) Arkadaşlar kapıda selamlaştı.
D) Öğrenciler kitaplarını açtı.
E) Sporcular yarıştan sonra tokalaştı.

Cevap: D

Açıklama: “Öğrenciler” çoğul öznedir; ancak “açmak” eylemi karşılıklı veya birlikte yapılma anlamı taşıyan işteş bir fiil değildir.

4. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

A) taranmak → işteş
B) bakışmak → karşılıklı işteş
C) çalışmak → birlikte işteş
D) yıkanmak → karşılıklı işteş
E) okunmak → birlikte işteş

Cevap: B

Açıklama: “Bakışmak”, iki veya daha fazla kişinin birbirine bakmasını ifade eder ve karşılıklı işteşlik bildirir.

5. “Çocuklar aynanın karşısında tarandı.” ile “Çocuklar birbirlerine bakıştı.” cümlelerinin çatı bakımından farkı nedir?

Cevap: İlk cümledeki “tarandı” bağlama göre dönüşlü kullanım gösterirken “bakıştı” işteştir.

Açıklama: Dönüşlü fiilde eylemin etkisi öznenin kendisine döner. İşteş fiilde ise birden fazla özne aynı eylemi birbirine yönelik veya birlikte gerçekleştirir.

16. Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, Türk Dili ve Edebiyatı ders kitapları ve dil bilgisi öğretim materyalleri.
• Türk Dil Kurumu, Türkçede fiil yapısı ve yapım ekleriyle ilgili sözlük ve dil bilgisi kaynakları.