Oldurgan Fiil Nedir? Nasıl Bulunur?

“Bebek uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline “neyi?” veya “kimi?” sorularını yönelttiğimizde cevap alamayız. “Anne bebeği uyuttu.” dediğimizde ise durum değişir: Kimi uyuttu? Bebeği. Geçişsiz olan uyumak fiili, aldığı ekle nesne alabilir hâle gelmiştir. İşte bu dönüşüm oldurgan fiilin temelini oluşturur.

Oldurgan fiil, geçişsiz bir fiilin -r, -t, -dır ve bunların ses uyumuna giren biçimlerinden uygun olanını alarak geçişli hâle gelmesiyle oluşur. Bu nedenle bir fiilin oldurgan olup olmadığını anlamanın en güvenilir yolu yalnızca aldığı eke bakmak değil, ek almadan önce nesne alıp alamadığını belirlemektir.

Oldurganlık, Fiilde Çatı konusu içinde fiilin nesneyle kurduğu ilişkiye göre değerlendirilir. Bu yönüyle Nesnesine Göre Fiiller arasında yer alır.

İçindekiler

1. Oldurgan Fiil Nedir?
2. Oldurgan Fiil Nasıl Oluşur?
3. Oldurgan Fiil Nasıl Bulunur?
4. Oldurgan Fiil Ekleri Nelerdir?
5. Oldurgan Fiil Örnekleri
6. Oldurgan Fiiller Neden Geçişli Sayılır?
7. Oldurgan ve Ettirgen Fiil Arasındaki Fark
8. Her “-r, -t, -dır” Eki Alan Fiil Oldurgan mıdır?
9. Oldurgan Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
10. TYT Türkçe’de Oldurgan Fiil Nasıl Sorulur?
11. Açıklamalı Uygulama
12. Sık Sorulan Sorular

1. Oldurgan Fiil Nedir?

Geçişsiz bir fiilin oldurganlık eki alarak geçişli hâle gelmesine oldurgan fiil denir.

Tanımın en önemli kısmı “geçişsiz fiil” ifadesidir. Çünkü oldurganlıkta fiilin ek almadan önce nesne alamaması, ek aldıktan sonra ise nesne alabilir duruma gelmesi gerekir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Çocuk güldü.

Arkadaşı çocuğu güldürdü.

İlk cümlenin yüklemi güldüdür. “Neyi güldü?” veya “kimi güldü?” soruları anlamlı bir cevap vermez. Dolayısıyla gülmek [Geçişsiz Fiil] özelliği gösterir.

İkinci cümlede ise:

Kimi güldürdü? → çocuğu

sorusunun cevabı vardır. Gülmek fiili -dür ekiyle güldürmek biçimine gelmiş ve nesne alabilir hâle dönüşmüştür.

Kısaca:

gülmek → geçişsiz

güldürmek → geçişli ve oldurgan

Oldurganlığın mantığını kavramak için bu değişimi görmek, ekleri ezberlemekten daha önemlidir.

2. Oldurgan Fiil Nasıl Oluşur?

Oldurgan fiilde yalnızca fiilin biçimi değil, geçişlilik özelliği de değişir.

Örneğin:

Kar eridi.

Bu cümlede erimek fiili nesne alamaz.

Güneş karı eritti.

İkinci cümlede ise “Neyi eritti?” sorusunun cevabı karıdır. Böylece erimek fiili eritmek biçimine dönüşürken nesne alabilir hâle gelmiştir.

Dönüşümü şöyle gösterebiliriz:

erimek → eritmek

geçişsiz → geçişli

Benzer bir durum şu örnekte de görülür:

Çocuk erkenden uyudu.

Babası çocuğu erkenden uyuttu.

İlk cümlede uyumak, ikinci cümlede uyutmak kullanılmıştır.

uyumak → uyutmak

“Uyumak” nesne alamazken “uyutmak” nesne alabilir:

Kimi uyuttu? → çocuğu

Bu değişim, Geçişli Fiil ile Geçişsiz Fiil arasındaki fark bilinmeden tam olarak anlaşılamaz. Çünkü oldurganlığın belirleyici ölçütü, fiilin geçişsiz durumdan geçişli duruma geçmesidir.

3. Oldurgan Fiil Nasıl Bulunur?

Bir fiilin oldurgan olup olmadığını belirlerken doğrudan eke bakmak yerine üç aşamalı bir yol izlemek daha güvenlidir.

1. Fiilin ek almadan önceki biçimini bulun

Örneğin:

ağlattı → ağlamak

uyuttu → uyumak

güldürdü → gülmek

2. İlk fiilin nesne alıp alamadığını kontrol edin

Neyi? ve kimi? sorularını fiile yöneltin.

“Onu uyumak”, “onu gülmek”, “onu ağlamak” biçimlerinde bir kullanım kurulamaz.

Dolayısıyla:

• uyumak → geçişsiz
• gülmek → geçişsiz
• ağlamak → geçişsiz

3. Ek aldıktan sonraki fiili inceleyin

Anne bebeği uyuttu.

Kimi uyuttu? → bebeği

Komedyen seyircileri güldürdü.

Kimi güldürdü? → seyircileri

Acı haber herkesi ağlattı.

Kimi ağlattı? → herkesi

Üçünde de başlangıçta geçişsiz olan fiil, ek aldıktan sonra nesne alabilir hâle gelmiştir.

Bu nedenle:

uyutmak, güldürmek, ağlatmak → oldurgan fiildir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir cümlede nesnenin açıkça yazılmaması, fiilin mutlaka geçişsiz olduğu anlamına gelmez. Geçişlilik, fiilin nesne alabilme özelliğidir. Bu ayrım Nesnesine Göre Fiiller konusunda da temel ölçütlerden biridir.

4. Oldurgan Fiil Ekleri Nelerdir?

Oldurgan fiillerin oluşturulmasında başlıca -r, -t ve -dır ekleri ile bunların ses uyumuna bağlı biçimleri kullanılır.

Örneğin:

Eklerin biçimi fiilin yapısına ve ses özelliklerine göre değişebilir. Bu nedenle öğrencinin bütün biçimleri ayrı ayrı ezberlemesi yerine ortak işlevi kavraması daha yararlıdır.

Burada ayrıca iki kavramı birbirinden ayırmak gerekir: Bunlar fiile sonradan gelen zaman veya kişi ekleri gibi çekim ekleri değildir. Fiilden yeni bir fiil gövdesi oluşturan eklerdir. Eklerin sözcük yapısındaki yeri [Fiilden Fiil Yapım Ekleri] konusu içinde daha geniş biçimde ele alınabilir.

Fakat bir ekin -t, -r veya -dır biçiminde olması tek başına oldurganlık kanıtı değildir. Aynı ekler ettirgen yapılarda da görülebilir.

5. Oldurgan Fiil Örnekleri

Oldurganlığı en açık biçimde görebilmek için fiilin ek almadan önceki ve sonraki kullanımını birlikte incelemek gerekir.

Uyumak → uyutmak

Bebek uyudu.

Anne bebeği uyuttu.

Uyumak nesne alamaz. Uyutmak ise “kimi?” sorusuna cevap verebilir.

Sonuç: uyutmak → oldurgan

Gülmek → güldürmek

Çocuk güldü.

Palyaço çocuğu güldürdü.

Kimi güldürdü? → çocuğu

Gülmek geçişsizken güldürmek geçişlidir.

Sonuç: güldürmek → oldurgan

Ağlamak → ağlatmak

Küçük çocuk ağladı.

Filmin son sahnesi izleyicileri ağlattı.

Kimi ağlattı? → izleyicileri

Sonuç: ağlatmak → oldurgan

Pişmek → pişirmek

Yemek pişti.

Aşçı yemeği pişirdi.

İlk cümlede pişmek nesne almaz. İkinci cümlede:

Neyi pişirdi? → yemeği

sorusuna cevap alınabilir.

Sonuç: pişirmek → oldurgan

Düşmek → düşürmek

Bardak masadan düştü.

Çocuk bardağı masadan düşürdü.

Neyi düşürdü? → bardağı

Sonuç: düşürmek → oldurgan

Kaynamak → kaynatmak

Su kaynadı.

Aşçı suyu kaynattı.

Neyi kaynattı? → suyu

Sonuç: kaynatmak → oldurgan

Bu örneklerin ortak noktası açıktır: Başlangıçtaki fiil nesne alamazken yeni fiil nesne alabilmektedir.

6. Oldurgan Fiiller Neden Geçişli Sayılır?

Oldurganlıkta fiilin geçişlilik derecesi değişir. Başlangıçta nesne alamayan fiil, oldurganlık eki aldıktan sonra nesne alabilir.

Örneğin:

Sporcu koştu.

“Koşmak” fiiline “neyi?” veya “kimi?” sorularından biri yöneltildiğinde nesne bulunamaz.

Şimdi fiili değiştirelim:

Antrenör sporcuları koşturdu.

Kimi koşturdu? → sporcuları

Koşturmak artık nesne alabildiği için Geçişli Fiil özelliği taşır.

Bu nedenle:

Her oldurgan fiil geçişlidir.

Ancak bunun tersi söylenemez:

Her geçişli fiil oldurgan değildir.

Örneğin okumak, yazmak, görmek, sevmek gibi pek çok fiil zaten nesne alabilir:

kitabı okumak
mektubu yazmak
manzarayı görmek
arkadaşını sevmek

Bu fiiller geçişlidir fakat sırf geçişli oldukları için oldurgan sayılmaz.

7. Oldurgan ve Ettirgen Fiil Arasındaki Fark

Oldurgan fiille en sık karıştırılan yapı [Ettirgen Fiil]dir. Karışıklığın temel nedeni, her iki yapıda da -r, -t, -dır türündeki eklerin kullanılabilmesidir.

Fakat ayrımı ek değil, temel fiilin geçişlilik durumu belirler.

İki örneği çözümleyelim.

Çocuk güldü.

Palyaço çocuğu güldürdü.

Gülmek geçişsizdir. Ek aldıktan sonra güldürmek biçimi nesne almıştır.

gülmek → güldürmek = oldurgan

Şimdi:

Öğrenci kompozisyonu yazdı.

Öğretmen kompozisyonu öğrenciye yazdırdı.

Yazmak zaten geçişlidir:

Neyi yazdı? → kompozisyonu

Dolayısıyla burada geçişsiz bir fiilin geçişli yapılması söz konusu değildir. İkinci cümlede yazma işi başka bir kişiye yaptırılmıştır.

yazmak → yazdırmak = ettirgen

Bu ayrımı akılda tutmanın kısa yolu şudur:

Geçişsiz → geçişli = OLDURGAN

Geçişli → geçişlilik derecesi artırılmış = ETTİRGEN

Oldurgan ve ettirgen fiilleri birbirinden ayırırken kullanılabilecek en sağlam ölçüt budur. MEB’in öğretim materyallerinde de oldurgan fiil geçişsiz fiilin geçişli yapılması, ettirgen fiil ise geçişli fiilin geçişlilik derecesinin artırılması üzerinden açıklanır.

8. Her “-r, -t, -dır” Eki Alan Fiil Oldurgan mıdır?

Hayır. Oldurgan fiilleri belirlerken yapılan en önemli hatalardan biri budur.

Şu iki fiile bakalım:

gülmek → güldürmek

yazmak → yazdırmak

İkisinde de benzer bir çatı eki görülmesine rağmen sonuç aynı değildir.

Gülmek geçişsiz olduğu için güldürmek oldurgandır.

Yazmak ise daha ek almadan nesne alabilir:

Mektubu yazdı.

Bu nedenle yazdırmak oldurgan değil, ettirgendir.

Benzer şekilde:

uyumak → uyutmak = oldurgan

ama

okumak → okutmak = ettirgen

şeklinde değerlendirilir.

Bu örnekler, fiilde çatının yalnızca sözcüğün sonundaki eke bakılarak belirlenemeyeceğini gösterir. Fiilde Çatı incelenirken ek kadar fiilin anlamı ve özne-nesne ilişkisi de dikkate alınmalıdır.

9. Oldurgan Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

Eki görünce doğrudan “oldurgan” demek

Bir fiilde -t, -r veya -dır benzeri bir ek bulunması, fiilin mutlaka oldurgan olduğu anlamına gelmez.

Önce temel fiile dönülmelidir.

Temel fiilin geçişliliğini kontrol etmemek

güldürmek sözcüğünü incelerken yalnızca “güldür-” biçimine bakmak yeterli değildir.

Önce:

gülmek

biçimine dönmek gerekir.

Gülmek geçişsiz olduğu için güldürmek oldurgandır.

Oldurganla ettirgeni aynı kabul etmek

İki yapı aynı ekleri kullanabilse de başlangıç noktaları farklıdır:

geçişsiz → oldurgan

geçişli → ettirgen

Bu nedenle uyutmak ile okutmak aynı gruba konulmamalıdır.

Cümlede nesne görmeyince fiili geçişsiz sanmak

Öğretmen uzun süre anlattı.

Bu cümlede açıkça yazılmış bir nesne yoktur. Fakat:

Öğretmen konuyu anlattı.

denilebilir.

Demek ki anlatmak nesne alabilen bir fiildir. Geçişli Fiil belirlenirken cümlede mutlaka açık bir nesne bulunması değil, fiilin nesne alabilmesi esas alınır.

“Neyi, kimi?” sorularını yanlış fiile yöneltmek

Sorular doğrudan yükleme yöneltilmelidir.

Antrenör sporcuları koşturdu.

Kimi koşturdu? → sporcuları

Bu cevap, koşturmak fiilinin geçişli hâle geldiğini gösterir.

10. TYT Türkçe’de Oldurgan Fiil Nasıl Sorulur?

Oldurgan fiil sorularında yalnızca ek bilgisine güvenmek risklidir. Aynı eklerin ettirgen fiillerde de kullanılabilmesi nedeniyle soruda asıl yapılması gereken temel fiilin geçişlilik durumunu belirlemektir.

Örneğin seçeneklerde:

• güldürdü
• uyuttu
• ağlattı
• yazdırdı
• düşürdü

fiilleri bulunduğunu düşünelim.

Hepsinin biçiminde oldurganlık/ettirgenlik işlevi taşıyabilen ekler görülür. Fakat yazdırmak diğerlerinden ayrılır.

Çünkü:

gülmek → geçişsiz

uyumak → geçişsiz

ağlamak → geçişsiz

düşmek → geçişsiz

fakat:

yazmak → geçişli

“Yazmak” zaten “neyi?” sorusuna cevap verebilir:

yazıyı yazmak

Bu nedenle yazdırmak ettirgen; diğer örnekler uygun kullanımlarda oldurgan olarak değerlendirilir.

Soruyu çözerken şu sırayı izlemek yeterlidir:

Yüklemi bul → eki ayır → temel fiile dön → temel fiilin nesne alıp alamadığını kontrol et → ekten sonraki geçişlilik durumunu belirle.

Bu yöntem, yalnızca oldurganlık sorularında değil Fiilde Çatı sorularının önemli bir bölümünde işe yarar.

11. Açıklamalı Uygulama

Aşağıdaki fiilleri oldurgan mı, ettirgen mi? sorusuyla inceleyelim.

“Annesi bebeği uyuttu.”

Temel fiil: uyumak

“Uyumak” nesne alamaz.

uyumak → geçişsiz

“Uyutmak” ise nesne alabilir:

Kimi uyuttu? → bebeği

Cevap: Oldurgan

“Müdür raporu asistana yazdırdı.”

Temel fiil: yazmak

“Yazmak” zaten nesne alabilir:

Neyi yazmak? → raporu

Dolayısıyla geçişsiz bir fiilin geçişli yapılması söz konusu değildir. Yazma işi başka birine yaptırılmıştır.

Cevap: Ettirgen

“Şaka bütün sınıfı güldürdü.”

Temel fiil: gülmek

“Gülmek” nesne alamaz.

gülmek → geçişsiz

“Güldürmek” ise:

Kimi güldürdü? → bütün sınıfı

sorusuna cevap verir.

Cevap: Oldurgan

“Öğretmen öğrenciye metni okuttu.”

Temel fiil: okumak

“Okumak” zaten nesne alabilir:

Neyi okumak? → metni

Bu nedenle okutmak, geçişsiz bir fiili geçişli hâle getirmemiştir; var olan geçişlilik derecesini artırmış ve işi başka birine yaptırma anlamı kazandırmıştır.

Cevap: Ettirgen

“Sert rüzgâr saksıyı düşürdü.”

Temel fiil: düşmek

“Düşmek” nesne alamaz.

“Düşürmek” ise:

Neyi düşürdü? → saksıyı

sorusuna cevap verir.

Cevap: Oldurgan

Bu uygulamadaki örneklerde görüldüğü gibi oldurgan–ettirgen ayrımı için uzun bir ek listesi ezberlemek gerekmez. Çoğu durumda temel fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu doğru belirlemek soruyu çözer.

12. Sık Sorulan Sorular

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiilde Çatı
• Millî Eğitim Bakanlığı – Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı
• Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi.

MEB/OGM materyalinde oldurgan fiil, geçişsiz fiillerin -r, -t, -tır eklerinden uygun olanını alarak geçişli hâle getirilmesi üzerinden açıklanır; bitirmek, ağlatmak ve güldürmek örnekleri verilir.