Fiil Nedir? Fiillerin Özellikleri, Türleri ve Örnekleri

Fiil; bir varlığın yaptığı işi, içinde bulunduğu durumu veya zaman içinde geçirdiği oluşu bildiren sözcük türüdür. “Yazmak, beklemek, büyümek, düşünmek, sararmak” gibi sözcükler farklı eylemleri karşılar. Cümle içinde kip ve kişi anlamı kazanan fiiller ise yargıyı oluşturur: “yazdı”, “bekliyoruz”, “büyüyecek” gibi. Fiilleri doğru öğrenmek; fiil türlerini ayırmayı, çekimli fiilleri bulmayı ve cümlenin yüklemini değerlendirmeyi kolaylaştırır. Bu yönüyle fiiller, Dil Bilgisi içinde yer alan Sözcük Türleri konusunun önemli başlıklarından biridir.

İçindekiler

1. Fiil Nedir?
2. Fiillerin Özellikleri
3. Fiiller Nasıl Bulunur?
   3.1. Fiilin Kök veya Gövdesini Belirleme
   3.2. Sözcüğün Anlamını İnceleme
   3.3. “-mak/-mek” Mastar Ekinden Yararlanma
   3.4. Sözcüğün Cümledeki Görevini Kontrol Etme
4. Fiillerin Genel Sınıflandırılması
5. Anlamlarına Göre Fiiller
   5.1. İş (Kılış) Fiilleri
   5.2. Durum Fiilleri
   5.3. Oluş Fiilleri
6. Yapısına Göre Fiiller
   6.1. Basit Fiiller
   6.2. Türemiş Fiiller
   6.3. Birleşik Fiiller
7. Çekimli Fiil
   7.1. Çekimli Fiilin Yapısı
   7.2. Fiil Kipleri
   7.3. Haber Kipleri
   7.4. Dilek Kipleri
   7.5. Kişi Ekleri
8. Fiillerin Cümledeki Görevi ve Yüklem İlişkisi
9. Fiil ile İsim Arasındaki Fark
10. Çekimli Fiil ile Fiilimsi Arasındaki Fark
11. Fiillerde Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri
12. TYT Türkçe’de Fiiller Nasıl Sorulur?
13. Fiiller Konusunda Sık Yapılan Hatalar
14. Fiiller Konu Özeti
15. Açıklamalı Mini Test
16. Sık Sorulan Sorular
17. Sonuç

1. Fiil Nedir?

Fiiller; yapılan bir işi, sürdürülen bir durumu ya da zaman içinde gerçekleşen bir değişimi karşılayan sözcüklerdir. Türkçede fiiller, sözlüklerde çoğunlukla “-mak/-mek” mastar ekiyle gösterilir:

• gelmek
• yazmak
• okumak
• uyumak
• beklemek
• büyümek
• sararmak
• düşünmek

Bu örneklerin her biri aynı türden bir anlam taşımaz. “Yazmak” bir varlık üzerinde gerçekleştirilen işi, “uyumak” öznenin içinde bulunduğu durumu, “sararmak” ise zamanla meydana gelen değişimi anlatır. Buna rağmen üçü de fiildir.

Örnek:

“Öğrenci soruyu çözdü.”

Bu cümlede “çözdü” sözcüğü öğrencinin yaptığı işi bildirir.

“Bebek uyudu.”

Bu cümlede “uyudu” sözcüğü bebeğin içinde bulunduğu durumu anlatır.

“Meyveler olgunlaştı.”

Bu cümlede “olgunlaştı” sözcüğü meyvelerde zamanla gerçekleşen değişimi bildirir.

Kısa tanım: Fiil; iş, durum veya oluş bildiren sözcüktür.

Fiil ile çekimli fiil aynı kavram değildir. “Gel-” bir fiil kökü, “gelmek” bu fiilin mastar biçimi, “geldim” ise kip ve kişi anlamı taşıyan çekimli fiildir. Fiil kök veya gövdesi tek başına yargı bildirmez; cümlede yargı bildiren yapı çekimli fiildir.

2. Fiillerin Özellikleri

Fiillerin temel özellikleri şunlardır:

• Bir işi, durumu veya oluşu bildirirler.
• Kök veya gövdelerine “-mak/-mek” mastar eki getirilebilir.
• Kip ve kişi anlamı kazanarak çekimli fiil hâline gelebilirler.
• Çekimli fiiller cümlede yüklem görevinde kullanılır.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimleri kurulabilir.
• Anlamlarına göre iş (kılış), durum ve oluş fiili olarak incelenebilirler.
• Yapısına göre basit, türemiş veya birleşik olabilirler.
• Bazı fiiller nesne alabilirken bazıları nesne alamaz.
• Fiil kök ve gövdeleri isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleri alarak cümlede farklı görevlerde kullanılabilir.
• Aynı fiil; anlam, yapı ve çekim bakımından ayrı ayrı değerlendirilebilir.

“Çocuk kapıyı açtı.” cümlesindeki “açtı” sözcüğünü farklı yönlerden inceleyelim:

• “Aç-” bir fiil köküdür.
• “Açtı” yapım eki almadığı için basit fiildir.
• Kapı üzerinde gerçekleştirilen işi bildirdiği için iş (kılış) fiilidir.
• Görülen geçmiş zaman ve üçüncü tekil kişi anlamı taşıdığı için çekimli fiildir.
• Cümlenin yüklemidir.

Bu örnek, bir fiilin yalnızca tek bir başlık altında değerlendirilmediğini gösterir. Soruda hangi özelliğin istendiği dikkatle belirlenmelidir.

3. Fiiller Nasıl Bulunur?

Bir cümlede fiili bulmak için yalnızca sözcüğün sonuna bakmak yeterli değildir. Sözcüğün kökü, bildirdiği anlam ve cümlede üstlendiği görev birlikte değerlendirilmelidir.

3.1. Fiilin Kök veya Gövdesini Belirleme

Çekimli bir sözcükte önce kip ve kişi bildiren bölüm ayrılır, ardından fiilin kök veya gövdesine ulaşılır:

• okudu → oku-
• bekliyor → bekle-
• büyüyecek → büyü-
• temizledik → temizle-

“Okudu” sözcüğü doğrudan mastar eki almaz. Önce “oku-” fiil kökü belirlenir, sonra “okumak” biçimine ulaşılır. Bu yöntem, çekim eklerini fiilin asıl bölümünden ayırmayı kolaylaştırır.

3.2. Sözcüğün Anlamını İnceleme

Bulunan kök veya gövdenin bir işi, durumu ya da oluşu karşılayıp karşılamadığına bakılır:

• “Öğrenci kitabı okudu.” → İş
• “Çocuk uzun süre bekledi.” → Durum
• “Yapraklar sarardı.” → Oluş

Fiil türünü belirlerken cümlenin tamamı okunmalıdır. Çünkü bir sözcüğün hangi anlamı taşıdığı bağlama göre netleşir.

3.3. “-mak/-mek” Mastar Ekinden Yararlanma

Fiil kök ve gövdelerine “-mak/-mek” mastar eki getirilebilir:

• yaz- → yazmak
• sev- → sevmek
• bekle- → beklemek
• temizle- → temizlemek

Ancak bu yöntem tek başına kesin sonuç vermez. “Ekmek”, “yemek” ve “çakmak” gibi sözcükler cümlede isim olarak da kullanılabilir:

• Tarlaya buğday ekmek istiyor. → “Ekmek”, “ek-” fiiline isim-fiil eki getirilerek oluşturulmuştur.
• Fırından iki ekmek aldım. → İsim
• Çantasında bir çakmak vardı. → İsim

Dikkat: Sözcüğün sonunda “-mak/-mek” bulunması, bu bölümün her zaman mastar eki olduğu anlamına gelmez. Sözcüğün cümledeki anlamı ve görevi mutlaka kontrol edilmelidir.

3.4. Sözcüğün Cümledeki Görevini Kontrol Etme

Çekimli fiiller cümlede yargı bildirir ve yüklem olur:

“Ali eve döndü.”

Bu cümlede “döndü” geçmiş zamanda gerçekleşen bir eylemi bildirir ve cümlenin yüklemidir.

Bununla birlikte her yüklem fiil değildir:

“Ali bugün yorgundu.”

Bu cümlenin yüklemi “yorgundu” sözcüğüdür; ancak “yorgun” isim soyludur. Ek fiil yardımıyla yüklem olmuştur. Bu nedenle “yüklem olan her sözcük fiildir” biçiminde bir genelleme yapılamaz.

4. Fiillerin Genel Sınıflandırılması

Fiiller anlam, yapı ve çekim bakımından üç ana inceleme alanında ele alınır: [Anlamlarına Göre Fiiller], [Yapısına Göre Fiiller] ve [Çekimli Fiil]. Bu sınıflandırmalar birbirinin alternatifi değildir. Bir fiil aynı anda anlam bakımından oluş fiili, yapı bakımından türemiş fiil ve kullanım bakımından çekimli fiil olabilir.

Örnek:

“Yapraklar sarardı.”

“Sarardı” sözcüğü zaman içinde gerçekleşen değişimi anlattığı için oluş fiilidir. “Sarı” isim kökünden “-ar” yapım ekiyle türediği için türemiş fiildir. Geçmiş zaman ve üçüncü tekil kişi anlamı taşıdığı için de çekimli fiildir.

5. Anlamlarına Göre Fiiller

[Anlamlarına Göre Fiiller]; iş (kılış), durum ve oluş fiilleri olmak üzere üç grupta incelenir. Bu ayrım sözcüğün ezberlenmesiyle değil, cümlede taşıdığı anlamın değerlendirilmesiyle yapılır.

5.1. İş (Kılış) Fiilleri

İş (kılış) fiilleri, öznenin yaptığı ve başka bir varlığı etkileyen işleri bildirir. Bu fiiller nesne alabildiği için yükleme “neyi?” veya “kimi?” soruları yöneltilebilir.

Örnekler:

• Öğrenci soruyu çözdü.
• Annem yemeği hazırladı.
• Çocuk kapıyı açtı.
• Öğretmen tahtayı sildi.

“Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesinde “Neyi çözdü?” sorusunun cevabı “soruyu”dur. Çözme işi bir nesne üzerinde gerçekleştiği için “çözdü” iş (kılış) fiilidir.

Nesne alma özelliği, bu türü belirlemede güçlü bir ipucudur. Bununla birlikte fiilin cümlede gerçekten bir iş bildirip bildirmediği de incelenmelidir. Konunun ayrıntıları ve farklı soru kalıpları [İş (Kılış) Fiili] yazısında ele alınır.

5.2. Durum Fiilleri

Durum fiilleri, öznenin içinde bulunduğu hâli veya sürdürdüğü durumu bildirir. Genellikle nesne almazlar.

Örnekler:

• Bebek erkenden uyudu.
• Yaşlı adam bankta oturdu.
• Öğrenciler sessizce bekledi.
• Çocuk uzun süre ağladı.
• Herkes bir anda sustu.

“Yaşlı adam bankta oturdu.” cümlesindeki “oturdu” fiili, başka bir varlık üzerinde yapılan işi değil, öznenin durumunu anlatır.

Dikkat: Bir fiilin nesne almaması, onun doğrudan durum fiili sayılması için tek başına yeterli değildir. Oluş fiilleri de nesne almaz. Durum ile oluşu ayırmak için öznenin zaman içinde bir değişim geçirip geçirmediğine bakılmalıdır. Daha geniş açıklama ve örnekler [Durum Fiili] konusunda bulunabilir.

5.3. Oluş Fiilleri

Oluş fiilleri, öznenin iradesine bağlı olmadan zaman içinde meydana gelen değişimi anlatır. Bu değişim renk, biçim, yaş, durum veya nitelik bakımından gerçekleşebilir.

Örnekler:

• Yapraklar sarardı.
• Meyveler olgunlaştı.
• Çocuk kısa sürede büyüdü.
• Hava akşama doğru karardı.
• Çiçekler susuzluktan soldu.

“Meyveler olgunlaştı.” cümlesinde meyvelerin zaman içinde geçirdiği doğal değişim anlatılır. Ortada öznenin bilinçli olarak yaptığı bir iş yoktur.

Oluş fiillerini durum fiillerinden ayıran temel ölçüt değişimdir. “Çocuk uyudu.” cümlesi bir durumu, “Çocuk büyüdü.” cümlesi ise zaman içindeki değişimi bildirir. Benzer örnekler [Oluş Fiili] yazısında ayrıntılı olarak incelenir.

6. Yapısına Göre Fiiller

[Yapısına Göre Fiiller]; yapım eki alıp almamalarına ve birden çok unsurun birleşmesiyle kurulup kurulmamalarına göre basit, türemiş ve birleşik fiil olarak sınıflandırılır.

6.1. Basit Fiiller

Yapım eki almamış fiillere basit fiil denir. Basit fiiller çekim eki alabilir; çekim eki almak fiilin yapısını değiştirmez.

• gel-di
• yaz-ıyor
• oku-yacak
• sev-miş
• gör-dü-k

“Öğrenciler sınıfa geldi.” cümlesindeki “geldi” fiili geçmiş zaman eki almıştır; ancak yapım eki almamıştır. Bu nedenle yapı bakımından basittir.

Unutmayın: Bir fiilin çok sayıda çekim eki alması, onu türemiş fiil yapmaz. Yapı belirlenirken sözcükte yapım eki bulunup bulunmadığı araştırılır. Bu ayrım [Basit Fiil] başlığında farklı örneklerle açıklanır.

6.2. Türemiş Fiiller

İsim veya fiil kök ve gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillere türemiş fiil denir.

• temiz + le- → temizlemek
• baş + la- → başlamak
• yaş + lan- → yaşlanmak
• güzel + leş- → güzelleşmek
• sev- + in- → sevinmek

“Gökyüzü birden karardı.” cümlesindeki “karardı” fiili “kara” sözcüğünden yapım ekiyle türemiştir.

Türemiş fiili bulmak için sözcüğün kökü ile aldığı ekin görevini doğru belirlemek gerekir. Kip ve kişi ekleri çekim eki olduğu için türemişlik oluşturmaz. İsimden fiil ve fiilden fiil yapan ekler ise [Türemiş Fiil] konusunda daha ayrıntılı biçimde ele alınır.

6.3. Birleşik Fiiller

Birden çok unsurun anlam veya biçim yönünden birleşerek tek bir eylemi karşıladığı yapılara birleşik fiil denir. Birleşik fiiller ayrı veya bitişik yazılabilir.

Örnekler:

• yardım etmek
• karar vermek
• fark etmek
• hissetmek
• kaybolmak
• gidebilmek
• bakakalmak

“Arkadaşım bana yardım etti.” cümlesinde “yardım etti” tek bir eylemi karşılayan birleşik fiildir.

Birleşik fiiller yalnızca “etmek” ve “olmak” yardımcı fiilleriyle kurulmaz. Yeterlik, tezlik, süreklilik ve yaklaşma anlamı taşıyan kurallı birleşik fiiller ile anlamca kaynaşmış yapılar da bu başlıkta değerlendirilir. Oluşum yolları ve yazım özellikleri [Birleşik Fiil] yazısında açıklanır.

7. Çekimli Fiil

Fiil kök veya gövdeleri, kip ve kişi anlamı kazanarak cümlede yargı bildirir. Bu özelliği taşıyan fiiller [Çekimli Fiil] başlığı altında incelenir.

7.1. Çekimli Fiilin Yapısı

Kip ve kişi anlamı taşıyarak cümlede yargı bildiren fiile çekimli fiil denir.

• gel-di-m
• oku-yor-sun
• bekle-yecek
• yaz-sa-k
• dinle-meli-siniz

“Öğrenciler bahçede oynuyorlar.” cümlesindeki “oynuyorlar” sözcüğü şimdiki zaman ve üçüncü çoğul kişi anlamı taşır. Bu nedenle çekimli fiildir.

Kişi anlamı her zaman ayrı ve görünür bir ekle gösterilmeyebilir. “O yarın gelecek.” cümlesindeki “gelecek” sözcüğünde üçüncü tekil kişi anlamı vardır; ancak ayrıca yazılmış bir kişi eki bulunmaz. Emir kipinin ikinci tekil kişisinde de “Gel.” örneğinde olduğu gibi kip ve kişi anlamı eksiz karşılanabilir.

Dikkat: “Gelecek” sözcüğünün türü bağlama göre değişebilir:

• O yarın gelecek. → Çekimli fiil
• Gelecek öğrenci içeri girsin. → Sıfat-fiil
• Gelecek hepimizi ilgilendiriyor. → İsim

Çekimli fiilin kuruluşunda fiil kök veya gövdesi, kip eki ve kişi anlamı birlikte değerlendirilir. Kişi anlamı kimi çekimlerde açık bir ekle, kimi çekimlerde ise eksiz olarak gösterilebilir.

7.2. Fiil Kipleri

Kip, fiilin bildirdiği eylemin zamana veya tasarlanma biçimine bağlı olarak kazandığı anlamdır. Türkçede kipler iki ana grupta incelenir.

7.3. Haber Kipleri

Haber kipleri, eylemi bir zaman çerçevesine yerleştirir:

• Görülen geçmiş zaman: geldi
• Öğrenilen geçmiş zaman: gelmiş
• Şimdiki zaman: geliyor
• Gelecek zaman: gelecek
• Geniş zaman: gelir

Bu çekimlerin kullanım ve anlam özellikleri, [Haber Kipleri] başlığında ayrıntılı olarak ele alınır.

7.4. Dilek Kipleri

Dilek kipleri, eyleme istek, şart, gereklilik veya emir anlamı kazandırır:

• İstek: gelelim
• Şart: gelse
• Gereklilik: çalışmalı
• Emir: dinle

Dilek anlamlarının birbirinden nasıl ayrıldığı ve hangi eklerle kurulduğu, [Dilek Kipleri] konusunda örneklerle açıklanır.

7.5. Kişi Ekleri

Kişi ekleri veya kişi anlamı, fiilde bildirilen işi kimin yaptığını gösterir.

Kişi eklerinin biçimi kullanılan kipe göre değişebilir. “Geliyorum”, “geleceğim” ve “gelsem” sözcüklerinde birinci tekil kişi farklı biçimlerle gösterilmiştir. Bu farklılıklar [Kişi Ekleri] başlığında toplu olarak açıklanır.

8. Fiillerin Cümledeki Görevi ve Yüklem İlişkisi

Çekimli fiilin cümledeki temel görevi yüklem olmaktır. Yüklem, cümlenin yargısını taşır ve diğer ögelerin kendisine bağlandığı merkezdir.

“Öğrenci kitabı dikkatle okudu.”

Bu cümlede “okudu” çekimli fiili yüklemdir. “Öğrenci”, “kitabı” ve “dikkatle” sözleri yükleme bağlı olarak görev kazanır.

Bir cümlede birden fazla fiil kökenli sözcük bulunabilir; ancak bunların hepsi yüklem değildir:

“Koşarak eve gelen çocuk su içti.”

• koşarak → zarf-fiil
• gelen → sıfat-fiil
• içti → çekimli fiil ve yüklem

Önemli: Çekimli fiil, içinde bulunduğu yargının yüklemidir; fakat her yüklem fiil değildir. “Hava bugün çok güzeldi.” cümlesinde “güzeldi” isim soylu bir yüklemdir.

9. Fiil ile İsim Arasındaki Fark

İsimler varlıkları, kavramları ve durumları karşılar; fiiller ise iş, durum veya oluş bildirir.

Örnek:

• Çocuk bahçede koştu. → Fiil
• Sabah koşusu çok yorucuydu. → İsim
• Öğrenci tahtaya yazdı. → Fiil
• Defterdeki yazı silinmiş. → İsim

Bir sözcüğün yüklem olması da onun mutlaka fiil olduğu anlamına gelmez:

• Çocuk çok yoruldu. → Fiil yüklem
• Çocuk çok yorgundu. → İsim soylu yüklem

Eş sesli sözcüklerde bağlam belirleyicidir. “Bahçeye gül dikti.” cümlesindeki “gül” isim, “Çocuk fotoğrafa gülüyor.” cümlesindeki “gül-” ise fiildir.

10. Çekimli Fiil ile Fiilimsi Arasındaki Fark

Çekimli fiil kip ve kişi anlamı taşıyarak yargı bildirir. Fiilimsi ise fiil kök veya gövdesinden türemesine rağmen tek başına yargı bildirmez; cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenir.

Örnekler:

• Öğrenci kitabı okudu. → Çekimli fiil
• Kitap okumak yararlıdır. → İsim-fiil
• Kitap okuyan öğrenci not aldı. → Sıfat-fiil
• Kitabı okuyunca beni aradı. → Zarf-fiil

“Okumak” sözcüğündeki “-mak”, bu cümlede isim-fiil ekidir. Sözcüğün mastar görünümünde olması, onu çekimli fiil yapmaz.

11. Fiillerde Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri

Fiiller bildirdikleri yargıya göre olumlu veya olumsuz kullanılabilir. Olumsuzluk genellikle “-ma/-me” ekiyle kurulur:

• geldi → gelmedi
• yazıyor → yazmıyor
• bekleyecek → beklemeyecek
• çalışmalı → çalışmamalı

Fiillerin soru biçimi çoğunlukla “mı/mi/mu/mü” soru ekiyle oluşturulur. Bu ek ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen kişi ekini üzerine alabilir:

• Geldi mi?
• Yazıyor musun?
• Bekleyecek misiniz?
• Çalışmalı mıyız?

Emir kipinde soru, bağlama göre farklı biçimlerde kurulabilir:

• Geleyim mi?
• Gelsin mi?

Olumsuzluk eki ile isim-fiil eki aynı biçimde görünebilir. “Buraya gelme.” cümlesindeki “-me” olumsuzluk eki, “Buraya gelme düşüncesinden vazgeçti.” cümlesindeki “gelme” ise isim-fiildir. Ayrım yine sözcüğün cümledeki görevine göre yapılır.

12. TYT Türkçe’de Fiiller Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de fiiller çoğu zaman tek bir tanımı ölçmek yerine başka dil bilgisi bilgileriyle birlikte değerlendirilir. Soruda çekimli fiil, fiilimsi, yüklem, kip, kişi, anlam veya yapı özelliklerinden biri öne çıkarılabilir.

Karşılaşılabilecek başlıca soru biçimleri şunlardır:

• Cümledeki fiili veya fiil kökünü bulma
• İş (kılış), durum ve oluş fiillerini ayırt etme
• Basit, türemiş ve birleşik fiili belirleme
• Çekimli fiili fiilimsiden ayırma
• Fiilin kipini ve kişisini bulma
• Sözcüğün isim mi fiil mi olduğunu belirleme
• Yüklemin fiil mi isim soylu mu olduğunu inceleme
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimlerini değerlendirme
• Aynı sözcüğün farklı cümlelerdeki görevini karşılaştırma

Örnek soru yaklaşımı:

“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oluş fiili vardır?” sorusunda önce öznenin zaman içinde bir değişim geçirip geçirmediğine bakılır. “Yapraklar sarardı.” cümlesinde renk değişimi bulunduğu için doğru fiil “sarardı”dır.

“Aşağıdakilerden hangisi çekimli fiildir?” sorusunda ise yalnızca fiil anlamı taşıyan sözcük aranmaz. Kip ve kişi anlamı taşıyarak yargı bildiren yapı bulunur. “Gelmek” mastar biçimi, “gelen” sıfat-fiil, “geldim” ise çekimli fiildir.

Fiil sorularında ezberlenmiş sözcük listelerinden çok cümlenin anlamı ve eklerin görevi önemlidir. Aynı biçim farklı cümlelerde farklı görevler üstlenebileceği için soru kökü dikkatle okunmalıdır.

13. Fiiller Konusunda Sık Yapılan Hatalar

Fiiller konusunda yapılan yanlışların çoğu, fiil kökü, mastar, fiilimsi ve çekimli fiilin aynı kavram sanılmasından kaynaklanır.

1. Her “-mak/-mek” bulunan sözcüğü fiil sanmak

Sözcüğün sonunda “-mak/-mek” bulunması, bu bölümün mutlaka mastar eki olduğunu göstermez. “Fırından ekmek aldım.” cümlesindeki “ekmek” isimdir. Tür belirlenirken bağlam incelenmelidir.

2. Mastar biçimini çekimli fiil sanmak

“Okumak” fiilin mastar biçimidir; kip ve kişi anlamı taşımadığı için çekimli fiil değildir. “Okudum” ise geçmiş zaman ve birinci tekil kişi anlamı taşıyan çekimli fiildir.

3. Fiil kökü ile çekimli fiili karıştırmak

“Gel-” fiil kökü, “gelmek” mastar, “geldi” çekimli fiildir. Bu üç yapı birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

4. İş, durum ve oluş fiillerini yalnızca ezberle ayırmak

Fiilin türü cümledeki anlamına göre belirlenir:

• Öğrenci kitabı açtı. → İş (kılış)
• Çocuk uyudu. → Durum
• Meyveler olgunlaştı. → Oluş

5. Nesne almayan her fiili durum fiili sanmak

Durum ve oluş fiilleri genellikle nesne almaz. Aralarındaki fark değişimdir. “Bekledi” bir durumu, “yaşlandı” ise zamanla gerçekleşen oluşu anlatır.

6. Çekim eki alan fiili türemiş saymak

“Geldim” sözcüğündeki ekler çekim ekidir; fiilin yapısını değiştirmez. Türemiş fiilden söz edebilmek için yapım eki bulunmalıdır: “temiz-le-di”, “yaş-lan-dı” gibi.

7. Birleşik fiilleri yalnızca ayrı yazılan yapılar sanmak

“Yardım etmek” ayrı, “hissetmek” ve “kaybolmak” bitişik yazılır. Yazılış biçimi tek başına birleşik fiil ölçütü değildir.

8. Fiilimsileri çekimli fiil sanmak

“Kitap okumak faydalıdır.” cümlesindeki “okumak” isim-fiildir. “Öğrenci kitabı okudu.” cümlesindeki “okudu” ise çekimli fiildir.

9. Yüklem olan her sözcüğü fiil kabul etmek

“Çocuk uyudu.” cümlesinin yüklemi fiildir. “Çocuk yorgundu.” cümlesinin yüklemi ise isim soyludur.

10. Sözcüğü cümleden bağımsız değerlendirmek

“Gelecek” sözcüğü bir cümlede çekimli fiil, başka bir cümlede sıfat-fiil veya isim olabilir. Tür ve görev belirlenirken sözcüğün kullanıldığı cümle esas alınmalıdır.

14. Fiiller Konu Özeti

Fiili doğru incelemek için şu sıra izlenebilir:

1. Sözcüğün kök veya gövdesini bulun.
2. İş, durum ya da oluş bildirip bildirmediğini belirleyin.
3. “-mak/-mek” mastar ekinden yardımcı ölçüt olarak yararlanın.
4. Sözcüğün cümledeki görevini kontrol edin.
5. Soruda anlamın mı, yapının mı, çekimin mi istendiğini belirleyin.

15. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki sözcüklerden hangisi fiil köküdür?

A) Kalem
B) Yaz-
C) Defter
D) Koşu
E) Masa

Cevap: B

Açıklama: “Yaz-”, bir işi bildiren fiil köküdür. “Koşu” hareketle ilişkili olsa da cümlede isim olarak kullanılan bir sözcüktür.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oluş fiili vardır?

A) Bebek uyudu.
B) Öğrenci kitabı okudu.
C) Yapraklar sarardı.
D) Çocuk kapıyı açtı.
E) Adam bankta oturdu.

Cevap: C

Açıklama: “Sarardı” fiili yaprakların zaman içinde geçirdiği renk değişimini bildirir. Bu nedenle oluş fiilidir.

Soru 3 – Aşağıdakilerden hangisi çekimli fiildir?

A) Gelmek
B) Gelen
C) Gelince
D) Geldim
E) Geliş

Cevap: D

Açıklama: “Geldim” görülen geçmiş zaman ve birinci tekil kişi anlamı taşıyarak yargı bildirdiği için çekimli fiildir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş (kılış) fiili vardır?

A) Çocuk erkenden uyudu.
B) Hava karardı.
C) Öğrenci defterini açtı.
D) Yaşlı adam bekledi.
E) Bebek güldü.

Cevap: C

Açıklama: “Açtı” fiili “defter” nesnesi üzerinde gerçekleştirilen işi anlatır. “Neyi açtı?” sorusuna cevap verdiği için iş (kılış) fiilidir.

Soru 5 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi vardır?

A) Ali eve geldi.
B) Çocuk kapıyı açtı.
C) Kitap okumak faydalıdır.
D) Öğrenci soruyu çözdü.
E) Bebek uyudu.

Cevap: C

Açıklama: “Okumak” sözcüğü fiilden türemesine rağmen kip ve kişi anlamı taşımaz; cümlede isim görevinde kullanılan bir isim-fiildir.

16. Sık Sorulan Sorular

17. Sonuç

Fiiller; Türkçede iş, durum ve oluş bildiren, çekimlendiklerinde cümlenin yargısını kuran temel sözcüklerdir. Bir fiili doğru değerlendirmek için yalnızca “-mak/-mek” ekine bakmak yeterli değildir. Sözcüğün kökü, cümledeki anlamı, aldığı ekler ve üstlendiği görev birlikte incelenmelidir.

Fiillerin anlam bakımından iş (kılış), durum ve oluş; yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olarak ayrıldığını bilmek konunun temelini oluşturur. Fiil kökü, mastar, fiilimsi ve çekimli fiil arasındaki ayrım kavrandığında kip, kişi ve yüklemle ilgili sorular da daha kolay çözülür.

Bu yazıda fiillerin genel çerçevesi kurulmuş; her alt konunun temel ölçütü ve ayırt edici özelliği gösterilmiştir. Bundan sonraki aşamada örnek cümleler üzerinde düzenli çalışma yapmak ve özellikle birbirine benzeyen yapıları karşılaştırmak, fiiller konusundaki bilgiyi kalıcı hâle getirecektir.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, Türkçe ders kitapları ve dil bilgisi öğretim materyalleri.
• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük.
• Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi.