“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesindeki okumak ile “Öğrenci eve gitti.” cümlesindeki gitmek fiillerinin nesneyle ilişkileri aynı değildir. İlk cümlede “Neyi okudu?” sorusuna kitabı cevabı verilebilir; ikinci cümlede ise “Neyi gitti?” sorusu anlamlı değildir.
Bu ayrım, geçişli fiili anlamanın temelidir. Geçişli fiil, nesne alabilen fiildir. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir fiilin geçişli sayılması için nesnenin o cümlede mutlaka açıkça bulunması gerekmez. Fiilin nesne alabilmesi yeterlidir.
İçindekiler
- Geçişli Fiil Nedir?
- Geçişli Fiil Nasıl Bulunur?
- Cümlede Nesne Yoksa Fiil Geçişli Olabilir mi?
- Belirtili ve Belirtisiz Nesne Alan Geçişli Fiiller
- Geçişli Fiil Örnekleri
- Geçişli ve Geçişsiz Fiil Arasındaki Fark
- Geçişli Fiiller ile İş (Kılış) Fiilleri Arasındaki İlişki
- Etken Fiil ile Geçişli Fiil Aynı Şey midir?
- Geçişli Fiillerde Çatı Değişimi
- Geçişli Fiilleri Bulurken Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Geçişli Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
- TYT Türkçe’de Geçişli Fiil Soruları
- Geçişli Fiili Hatırlamanın Kısa Yolu
- Açıklamalı Uygulama
- Sık Sorulan Sorular
1. Geçişli Fiil Nedir?
Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Başka bir ifadeyle yüklemde bildirilen iş, bir varlık veya kavram üzerinde gerçekleşebiliyorsa fiil geçişli olabilir.
Örneğin:
Mert pencereyi açtı.
Yüklem: açtı
Neyi açtı?
Pencereyi.
“Pencereyi” sözcüğü nesnedir. “Açmak” fiili nesne alabildiği için geçişlidir.
Bir başka örnek:
Öğretmen öğrenciyi çağırdı.
Kimi çağırdı?
Öğrenciyi.
Burada da “çağırmak” fiili nesne almıştır.
Geçişlilik, Fiilde Çatı içerisinde fiilin nesneyle kurduğu ilişkiyi açıklayan özelliklerden biridir. Daha geniş sınıflandırmada Nesnesine Göre Fiiller; geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller çerçevesinde ele alınır.
Geçişli fiilin en kısa tanımı “nesne alabilen fiil” olsa da uygulamada yalnızca cümlede nesne aramak yeterli değildir. Asıl belirleyici olan fiilin nesne alma özelliğidir.
2. Geçişli Fiil Nasıl Bulunur?
Geçişli fiili bulmanın en yaygın yolu yükleme “ne?”, “neyi?” veya “kimi?” sorularından uygun olanını yöneltmektir.
Örneğin:
Zeynep eski fotoğrafları sakladı.
Neyi sakladı?
Eski fotoğrafları.
Fiil nesne aldığı için geçişlidir.
Çocuk bir elma yedi.
Ne yedi?
Bir elma.
“Yemek” de geçişli bir fiildir.
Ancak yöntemi yalnızca soru sormaya indirgemek bazı cümlelerde hataya yol açabilir. Daha güvenli bir çözüm için şu sıra izlenebilir:
1. Yüklemi belirleyin.
Ece çantasını hazırladı.
Yüklem: hazırladı
2. Fiile nesne sorularını yöneltin.
Neyi hazırladı?
Çantasını.
3. Cevabın gerçekten nesne olup olmadığını kontrol edin.
“Çantasını”, hazırlama işinden etkilenen ögedir ve belirtili nesnedir.
4. Cümlede nesne göremiyorsanız fiilin nesne alıp alamayacağını sınayın.
Ece uzun süre okudu.
Bu cümlede açık bir nesne bulunmaz. Fakat:
Ece romanı okudu.
denilebilir.
Dolayısıyla “okumak” fiili geçişlidir.
“Onu” yöntemiyle pratik kontrol
Geçişli fiilleri ayırt ederken kullanılabilecek yardımcı yöntemlerden biri de fiilin önüne “onu” sözcüğünü getirmektir.
onu görmek
onu okumak
onu taşımak
Bu kullanımlar anlamlıdır ve fiiller nesne alabilir.
Buna karşılık:
onu gitmek
onu uyumak
ifadeleri bu anlamlarıyla doğal ve anlamlı bir nesne-fiil ilişkisi oluşturmaz.
Bu yöntem hızlı bir kontrol sağlar; ancak tek başına kesin bir kural gibi uygulanmamalıdır. Fiilin cümledeki anlamı ve nesneyle kurduğu ilişki esas alınmalıdır.
3. Cümlede Nesne Yoksa Fiil Geçişli Olabilir mi?
Evet.
Geçişli fiil konusunda en çok karıştırılan noktalardan biri budur.
Şu cümleye bakalım:
Babam akşam boyunca okudu.
Cümlede ne belirtili ne de belirtisiz nesne açıkça yazılmıştır.
Buradan hareketle “okudu” fiiline geçişsiz demek doğru olmaz. Çünkü:
Babam gazeteyi okudu.
denilebilir.
“Neyi okudu?” sorusuna “gazeteyi” cevabı verilebildiğine göre “okumak” nesne alabilen bir fiildir.
Benzer şekilde:
Öğretmen uzun uzun anlattı.
Cümlede neyin anlatıldığı belirtilmemiştir. Buna rağmen:
Öğretmen konuyu anlattı.
denilebilir.
Bu nedenle “anlatmak” geçişlidir.
Burada iki farklı durum birbirinden ayrılmalıdır:
Cümlede nesnenin bulunmaması, o cümlede nesnenin açıkça kullanılmadığını gösterir.
Fiilin nesne alamaması ise fiilin geçişsiz olduğunu gösterir.
Bu iki durum aynı değildir. Bu ayrım, [Geçişsiz Fiil] ile geçişli fiili karşılaştırırken özellikle önemlidir.
4. Belirtili ve Belirtisiz Nesne Alan Geçişli Fiiller
Geçişli fiiller yalnızca belirtme durum eki almış nesnelerle kullanılmaz. Nesne belirtili veya belirtisiz olabilir.
Belirtili nesne alan geçişli fiil
Ayşe kitabı bitirdi.
Neyi bitirdi?
Kitabı.
“Kitabı” belirtili nesnedir.
Belirtisiz nesne alan geçişli fiil
Ayşe kitap okudu.
Ne okudu?
Kitap.
“Kitap” belirtisiz nesnedir.
Her iki örnekte de yüklem geçişlidir.
Başka bir karşılaştırma yapalım:
Çocuk pastayı yedi.
Neyi yedi? → Pastayı
Çocuk pasta yedi.
Ne yedi? → Pasta
Birinci cümlede belirtili, ikinci cümlede belirtisiz nesne bulunmasına rağmen “yemek” her iki kullanımda da geçişlidir.
Bu nedenle bir fiilin geçişli olup olmadığını belirlerken yalnızca “-ı, -i, -u, -ü eki taşıyan sözcük var mı?” diye bakmak doğru değildir.
5. Geçişli Fiil Örnekleri
Geçişli fiilleri farklı cümleler üzerinde incelemek, nesne-yüklem ilişkisini daha görünür hâle getirir.
Elif kapıyı kapattı.
Neyi kapattı? → Kapıyı
Geçişli fiil: kapatmak
Çocuk arkadaşını gördü.
Kimi gördü? → Arkadaşını
Geçişli fiil: görmek
Annem çorba hazırladı.
Ne hazırladı? → Çorba
Geçişli fiil: hazırlamak
Görevli masaları temizledi.
Neyi temizledi? → Masaları
Geçişli fiil: temizlemek
Öğrenci soruyu dikkatlice çözdü.
Neyi çözdü? → Soruyu
Geçişli fiil: çözmek
Mert anahtarını aradı.
Neyi aradı? → Anahtarını
Geçişli fiil: aramak
Bu örneklerde fiillerin bildirdiği iş doğrudan bir nesne üzerinde gerçekleşmektedir.
Fakat geçişli fiil her zaman nesnesiyle kullanılmak zorunda değildir:
Mert bir süre aradı.
Nesne belirtilmemiştir. Yine de “anahtarını aradı”, “telefonunu aradı” gibi kullanımlar mümkün olduğu için “aramak” geçişli olma özelliğini korur.
6. Geçişli ve Geçişsiz Fiil Arasındaki Fark
Geçişli ve geçişsiz fiiller arasındaki temel fark nesne alabilme özelliğidir.
| Özellik | Geçişli Fiil | Geçişsiz Fiil |
|---|---|---|
| Nesne alabilir mi? | Evet | Hayır |
| Temel kontrol | Ne? Neyi? Kimi? | Bu sorularla nesne kurulamaz |
| Nesne cümlede mutlaka bulunmalı mı? | Hayır | Nesne alamaz |
| Örnek | Kitabı okudu. | Eve gitti. |
| Fiil örneği | okumak | gitmek |
Şimdi iki cümleyi karşılaştıralım:
Deniz kitabı okudu.
Neyi okudu?
Kitabı.
Fiil geçişlidir.
Deniz odasında uyudu.
Neyi uyudu?
Anlamlı bir cevap verilemez.
Fiil geçişsizdir.
Burada önemli olan, “uyudu” cümlesinde nesnenin kullanılmamış olması değildir. Uyumak fiili bu anlamıyla zaten nesne alamaz.
Geçişsiz fiillerin özellikleri ve sınır durumları [Geçişsiz Fiil] konusunda ayrıca incelenir.
7. Geçişli Fiiller ile İş (Kılış) Fiilleri Arasındaki İlişki
Geçişli fiil ile İş (Kılış) Fiili birbirine yakın kavramlardır; çünkü iş fiillerinde eylem bir varlık üzerinde gerçekleşir.
Örneğin:
Usta tahtayı kesti.
Kesme işi “tahta” üzerinde gerçekleşmiştir.
Neyi kesti?
Tahtayı.
“Kesmek” bu kullanımda hem iş bildirir hem de nesne alır.
Benzer biçimde:
Öğrenci soruyu çözdü.
Çözme işi “soru” üzerinde gerçekleşmiştir.
Ancak iki sınıflandırmanın dayandığı ölçütü ayırmak gerekir. Anlamlarına Göre Fiiller içerisinde iş, durum ve oluş fiilleri fiilin bildirdiği hareketin anlam özelliğine göre değerlendirilirken geçişlilik, fiilin nesneyle kurduğu dil bilgisel ilişkiyi gösterir.
Bu nedenle bir soruda kavramın hangi ölçüte göre sorulduğuna dikkat edilmelidir.
8. Etken Fiil ile Geçişli Fiil Aynı Şey midir?
Hayır. Bu iki kavram özellikle fiilde çatı konusunda kolayca karıştırılabilir.
Etkenlik özneyle, geçişlilik nesneyle ilgilidir.
Örneğin:
Ece mektubu yazdı.
Eylemi yapan Ece olduğu için yüklem Etken Fiil‘dir.
Neyi yazdı?
Mektubu.
Nesne alabildiği için fiil aynı zamanda geçişlidir.
Dolayısıyla “yazdı” bu cümlede hem etken hem geçişli olabilir.
Şimdi başka bir cümleye bakalım:
Ece eve yürüdü.
Yürüme işini Ece gerçekleştirdiği için fiil etkendir.
Fakat:
Neyi yürüdü?
sorusuna nesne niteliğinde bir cevap verilemez.
Dolayısıyla fiil etken fakat geçişsizdir.
Buradan çıkarılması gereken temel sonuç şudur:
Etken = geçişli değildir.
Bir fiilin etken olması onun mutlaka nesne alacağı anlamına gelmez. Etken-edilgen ile geçişli-geçişsiz kavramları Fiilde Çatı içerisinde farklı ilişkileri gösterir.
9. Geçişli Fiillerde Çatı Değişimi
Geçişlilik yalnızca “geçişli-geçişsiz” karşılaştırmasından ibaret değildir. Fiillerin aldığı bazı ekler, eylemin nesne ve yapan kişiyle ilişkisini değiştirebilir.
Örneğin:
Öğrenci yazıyı yazdı.
“Yazmak” geçişlidir.
Neyi yazdı?
Yazıyı.
Şimdi:
Öğretmen öğrenciye yazıyı yazdırdı.
cümlesine bakalım.
“Yazmak” zaten geçişli bir fiilken “yazdırmak” biçiminde işin başka birine yaptırılması anlamı ortaya çıkmıştır. Bu tür yapılar [Ettirgen Fiil] kapsamında değerlendirilir.
Buna karşılık:
Bebek uyudu.
cümlesindeki “uyumak” geçişsizdir.
Anne bebeği uyuttu.
biçiminde ise geçişsiz fiil aldığı ekle nesne alabilir hâle gelmiştir. Bu değişim [Oldurgan Fiil] konusuna girer.
Temel ayrım şöyle özetlenebilir:
Geçişsiz → geçişli: oldurganlık
Geçişli → geçişlilik derecesinin artırılması / işin başkasına yaptırılması: ettirgenlik
Dolayısıyla yalnızca fiilin sonunda “-t” veya “-dır” benzeri bir ek görmek, onun oldurgan mı ettirgen mi olduğunu belirlemeye yetmez. Önce fiilin ek almadan önceki geçişlilik durumuna bakılmalıdır.
10. Geçişli Fiilleri Bulurken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Nesne yoksa hemen “geçişsiz” demeyin
Çocuk sessizce okudu.
Nesne görünmüyor.
Ancak:
Çocuk kitabı okudu.
denilebildiğinden “okumak” geçişlidir.
“Nereye?” sorusunun cevabını nesne sanmayın
Çocuk okula gitti.
Nereye gitti?
Okula.
“Okula” nesne değildir. “Gitmek” bu kullanımda geçişsizdir.
Her belirtme durum eki alan sözcüğü mekanik olarak nesne kabul etmeyin
Nesneyi belirlerken sözcüğün yalnızca aldığı eke değil, yüklemle kurduğu ilişkiye bakılmalıdır. Cümlenin ögeleri birbirinden görevlerine göre ayrılır.
Bu noktada Cümlenin Ögeleri bilgisi, nesne-yüklem ilişkisini doğru çözümlemeyi kolaylaştırır.
“Kimi?” ile “kim?” sorusunu karıştırmayın
Öğretmen öğrenciyi çağırdı.
Kimi çağırdı?
Öğrenciyi. → Nesne
Fakat:
Öğrenci geldi.
Kim geldi?
Öğrenci. → Özne
“Kim?” sorusunun cevaplanması fiilin geçişli olduğunu göstermez. Geçişlilik değerlendirilirken nesne aranır.
Fiili cümledeki anlamıyla değerlendirin
Bazı fiiller kullanıldıkları anlama göre nesneyle farklı ilişkiler kurabilir. Sürmek fiili buna iyi bir örnektir:
Toplantı üç saat sürdü.
Buradaki “sürmek” fiiline “neyi?” veya “kimi?” sorularıyla nesne bulunamaz. Fiil bu anlamıyla geçişsizdir.
Buna karşılık:
Çiftçi tarlayı sürdü.
Neyi sürdü?
Tarlayı.
“Sürmek” bu cümlede nesne aldığı için geçişlidir.
Bu nedenle fiilleri yalnızca “geçişli fiiller listesi” veya “geçişsiz fiiller listesi” biçiminde ezberlemek yerine cümlede kazandıkları anlamla değerlendirmek daha güvenlidir.
11. Geçişli Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
Geçişli fiil konusunda yapılan hataların çoğu tek bir noktadan kaynaklanır: cümlede nesne bulunması ile fiilin nesne alabilme özelliğinin birbirine karıştırılması.
Hata 1: “Nesne yoksa geçişsizdir.”
Öğretmen anlattı.
Cümlede nesne yoktur.
Fakat:
Öğretmen konuyu anlattı.
denilebilir.
Bu nedenle “anlatmak” geçişlidir.
Hata 2: Yalnızca “neyi?” sorusunu kullanmak
Belirtisiz nesneler çoğu zaman “ne?” sorusuyla bulunur:
Çocuk süt içti.
Ne içti?
Süt.
Fiil geçişlidir.
Hata 3: Her tamamlayıcıyı nesne sanmak
Ali bahçeye çıktı.
Nereye çıktı?
Bahçeye.
“Bahçeye” nesne değildir. Dolayısıyla bu sözcüğün varlığı “çıkmak” fiilini geçişli yapmaz.
Hata 4: Etkenliği geçişlilikle eşitlemek
Kuşlar uçtu.
Eylemi kuşlar yaptığı için fiil etkendir. Ancak “uçmak” bu kullanımda nesne alamadığı için geçişsizdir.
Hata 5: Oldurgan ve ettirgenliği yalnızca ekten belirlemek
Uyumak → uyutmak
ile
Yazmak → yazdırmak
aynı şekilde değerlendirilmez.
İlkinde başlangıç fiili geçişsiz, ikincisinde geçişlidir. Bu yüzden geçişlilik bilgisi [Oldurgan Fiil] ve [Ettirgen Fiil] ayrımının da temelini oluşturur.
12. TYT Türkçe’de Geçişli Fiil Soruları
Geçişli fiil bilgisi bir soruda doğrudan sorulabileceği gibi fiilde çatı, cümlenin ögeleri veya fiilin diğer özellikleriyle birlikte de değerlendirilebilir.
Soruyu çözerken şu kontrol sırası kullanılabilir:
- Yüklemi bulun.
- Yüklemin fiil olduğundan emin olun.
- Fiile “ne, neyi, kimi?” sorularından uygun olanını yöneltin.
- Alınan cevabın gerçekten nesne olup olmadığını kontrol edin.
- Cümlede nesne yoksa fiilin nesne alabilme özelliğini değerlendirin.
- Etken-edilgen ile geçişli-geçişsiz ayrımını birbirine karıştırmayın.
- Fiil oldurganlık veya ettirgenlik eki taşıyorsa ekten önceki biçimini inceleyin.
Özellikle “Cümlede nesne yoktur, öyleyse fiil geçişsizdir.” biçimindeki hızlı çıkarım yanıltıcı olabilir.
13. Geçişli Fiili Hatırlamanın Kısa Yolu
Geçişli fiilde temel ölçüt, yüklemin nesne alabilmesidir. “Ne, neyi, kimi?” soruları bu ilişkiyi belirlemeye yardımcı olur. Ancak cümlede açık bir nesne bulunmaması fiili otomatik olarak geçişsiz yapmaz.
Kitabı okudu. → geçişli
Bir süre okudu. → yine geçişli
Eve gitti. → geçişsiz
Kısacası yalnızca “Bu cümlede nesne var mı?” sorusuna değil, “Bu fiil nesne alabilir mi?” sorusuna odaklanmak gerekir.
14. Açıklamalı Uygulama
Aşağıdaki cümlelerde yüklemin geçişli olup olmadığını belirleyelim.
1. “Merve çantasını masaya bıraktı.”
Neyi bıraktı?
Çantasını.
Cevap: Geçişli
“Çantasını” belirtili nesnedir.
2. “Çocuklar bahçede koştu.”
Neyi koştu? Kimi koştu?
Bu sorulara nesne niteliğinde bir cevap verilemez.
Cevap: Geçişsiz
3. “Öğrenci teneffüste biraz okudu.”
Cümlede nesne görünmemektedir. Ancak:
Öğrenci kitabı okudu.
denilebilir.
Cevap: Geçişli
Bu örnek, cümlede nesne bulunmaması ile fiilin nesne alamamasının aynı şey olmadığını gösterir.
4. “Misafirler erkenden geldi.”
“Neyi geldi?” veya “kimi geldi?” sorularıyla nesne bulunamaz.
Cevap: Geçişsiz
5. “Görevli bütün sandalyeleri taşıdı.”
Neyi taşıdı?
Bütün sandalyeleri.
Cevap: Geçişli
6. “Annem pazardan ekmek aldı.”
Ne aldı?
Ekmek.
Cevap: Geçişli
Burada “ekmek” belirtisiz nesnedir.
15. Sık Sorulan Sorular
Geçişli fiil hangi sorularla bulunur?
Yükleme “ne?”, “neyi?” ve “kimi?” sorularından uygun olanı yöneltilir. Bununla birlikte yalnızca cümlede açık bir nesne aramak yeterli değildir; fiilin nesne alabilme özelliği de değerlendirilmelidir.
Bir fiil hem etken hem geçişli olabilir mi?
Evet. Etkenlik özneyle, geçişlilik nesneyle ilgilidir. Örneğin “Ayşe mektubu yazdı.” cümlesinde “yazdı” hem etkendir hem de “Neyi yazdı?” sorusuna cevap verdiği için geçişlidir.
Aynı fiil hem geçişli hem geçişsiz olabilir mi?
Bazı fiiller farklı anlamlarda kullanıldığında geçişlilik özellikleri değişebilir. Örneğin “Toplantı üç saat sürdü.” cümlesinde “sürmek” geçişsizken “Çiftçi tarlayı sürdü.” cümlesinde nesne aldığı için geçişlidir.
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı, OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiilde Çatı