Edilgen Fiil: Sözde Özne, Çatı Ekleri ve Örnekler

Bir cümlede yapılan iş, işi gerçekleştiren kişiden daha önemli olabilir. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde kapıyı açan görevli öne çıkarken “Kapı görevli tarafından açıldı.” cümlesinde anlatımın odağı kapıdır. İkinci cümlede işi yapan anlam bakımından belirtilmiş olsa da gerçek özne görevinde değildir; “açıldı” yüklemi edilgendir.

Edilgen fiiller çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur. Ancak bu ekleri taşıyan her fiil edilgen değildir. “Çamaşırlar görevli tarafından yıkandı.” cümlesindeki yüklem edilgenken “Çocuk kimse yardım etmeden yıkandı.” cümlesindeki yüklem dönüşlüdür. Ayrımı yalnızca ek değil, öznenin eylemle kurduğu ilişki belirler.

İçindekiler

1. Edilgen Fiil Nedir?
2. Edilgen Fiilin Özellikleri
3. Edilgen Fiil Nasıl Bulunur?
4. Edilgenlik Ekleri
5. Edilgen Cümlede Özne Düzeni
   5.1. Gerçek ve Gizli Özne
   5.2. Sözde Özne
   5.3. Örtülü Özne
   5.4. Sözde Öznesi Bulunmayan Edilgen Cümleler
6. Edilgen Fiil Örnekleri
   6.1. Olumlu Edilgen Fiiller
   6.2. Olumsuz Edilgen Fiiller
   6.3. Soru Biçimindeki Edilgen Fiiller
7. Etken ve Edilgen Fiil Arasındaki Fark
8. Etken Cümle Edilgen Cümleye Nasıl Dönüştürülür?
9. Edilgen ve Dönüşlü Fiil Nasıl Ayırt Edilir?
10. Edilgen Fiillerde Nesne ve Geçişlilik
11. Fiilimsilerde Edilgenlik
12. Edilgen Çatının Kullanım Amaçları
13. Edilgen Anlatımda Açıklık
14. TYT Türkçe’de Edilgen Fiil
    14.1. Çatı Bakımından Özdeş Edilgen Cümleler
15. Edilgen Fiilde Sık Yapılan Hatalar
16. Edilgen Fiil Konu Özeti
17. Açıklamalı Mini Test
18. Sık Sorulan Sorular
19. Sonuç

1. Edilgen Fiil Nedir?

Yüklemde bildirilen işi yapanın gerçek veya gizli özne görevinde bulunmadığı; yapılan işin ya da işten etkilenen ögenin öne çıkarıldığı fiile edilgen fiil denir.

Belediye ekipleri yolları temizledi.

Temizleme işini yapan “belediye ekipleri” gerçek öznedir. Bu nedenle “temizledi” etken fiildir.

Yollar belediye ekiplerince temizlendi.

“Yollar” temizleme işini yapmamış, yapılan işten etkilenmiştir. “Belediye ekiplerince” işi yapanları bildirse de gerçek özne değildir. Bu nedenle “temizlendi” edilgen fiildir.

Edilgen cümlede işi yapan bilinmeyebilir, bilindiği hâlde söylenmeyebilir veya “tarafından”, “-ca/-ce” gibi yapılarla belirtilebilir. Dolayısıyla edilgenliği yalnızca “İşi yapan belli mi?” sorusuyla belirlemek doğru değildir. Asıl ölçüt, işi yapanın gerçek veya gizli özne olarak bulunup bulunmamasıdır.

Edilgenlik, fiillerin özneyle kurduğu ilişkiyi inceleyen Fiilde Çatı konusunun bir parçasıdır. Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş yapılar arasındaki genel sınıflandırma Öznesine Göre Fiiller başlığında birlikte görülebilir.

2. Edilgen Fiilin Özellikleri

Edilgen fiillerin başlıca özellikleri şunlardır:

• Yüklemde bildirilen işi yapan, gerçek veya gizli özne görevinde değildir.
• Yapılan iş, işlemin sonucu veya işten etkilenen öge anlatımın odağına alınır.
• Geçişli bir etken cümlenin nesnesi, edilgen cümlede sözde özneye dönüşebilir.
• Edilgenlik çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur.
• Ek, ses uyumuna göre “-ıl, -il, -ul, -ül” ve “-ın, -in, -un, -ün” biçimlerinde görülebilir.
• Edilgen cümlede sözde özne bulunabilir; ancak her edilgen cümlede sözde özne bulunması gerekmez.
• İşi yapan “tarafından” sözü veya “-ca/-ce” ekiyle kurulan örtülü özneyle bildirilebilir.
• Örtülü öznenin bulunması, yüklemi etken hâle getirmez.
• Okul dil bilgisi sınıflandırmasında edilgen fiiller nesne almadıkları için geçişsiz kabul edilir.
• Edilgen fiil olumlu, olumsuz, soru ya da birleşik zamanlı biçimde kullanılabilir.
• “-l” ve “-n” eklerini görmek, bir fiili edilgen saymak için tek başına yeterli değildir.
• İsim soylu yüklemlerde fiil çatısı aranmaz.

Başvurular henüz değerlendirilmedi.

Olumsuzluk, yüklemin çatı özelliğini değiştirmemiştir. Değerlendirme işini yapan gerçek veya gizli özne bulunmadığı, “başvurular” ise işten etkilendiği için “değerlendirilmedi” edilgendir.

3. Edilgen Fiil Nasıl Bulunur?

Edilgen fiili belirlerken ekten önce cümlenin yüklemi ve özne ilişkisi incelenmelidir.

3.1. Yüklemi belirleyin

Bütün pencereler dün silindi.

Cümlenin yüklemi “silindi” fiilidir.

3.2. Yüklemin fiil olduğunu kontrol edin

Çatı, fiillere özgü bir özelliktir:

Pencereler dün oldukça kirliydi.

“Kirliydi” isim soylu bir yüklemdir. Bu nedenle etken veya edilgen olarak değerlendirilmez.

3.3. İşi yapan gerçek veya gizli özneyi arayın

“Pencereleri kim sildi?” sorusunun cevabı cümlede gerçek ya da gizli özne olarak bulunmaz. Yüklemin üçüncü tekil kişi biçiminde olması da silme işini yapan bir gizli özne bulunduğunu göstermez.

3.4. Cümledeki öznenin eylemle ilişkisini inceleyin

“Pencereler” silme işini yapan değil, bu işten etkilenen ögedir. Dolayısıyla gerçek özne değil, sözde öznedir.

3.5. Fiilin aldığı eki kontrol edin

“Silmek” fiili “-n” edilgenlik eki alarak “silinmek” biçimine gelmiştir:

sil-in-di

3.6. Eki cümlenin anlamıyla birlikte değerlendirin

Çocuk kimse yardım etmeden giyindi.

“Giyindi” fiilinde “-n” görünse de giyinme işini yapan gerçek özne “çocuk”tur. Eylem yine öznenin üzerinde gerçekleştiği için bu fiil edilgen değil, dönüşlüdür.

Kısa yöntem şu şekilde uygulanabilir:

Yüklemi bul → işi yapan gerçek veya gizli özneyi ara → cümledeki öznenin işi yapıp yapmadığını belirle → “-l/-n” ekini anlamla birlikte incele → işi yapan gerçek ya da gizli özne yoksa fiili edilgen kabul et.

Gizli öznenin yüklemdeki kişi biçiminden nasıl anlaşıldığını belirlemek için Kişi Ekleri konusundan yararlanabilirsiniz.

4. Edilgenlik Ekleri

Türkçede edilgenlik çoğunlukla “-l” ve “-n” ekleriyle kurulur. Bu ekler fiilin son sesine ve ünlü uyumuna göre farklı biçimler alır.

Genel eğilim şöyledir:

• Ünsüzle biten birçok fiile “-l” ekinin uygun ünlülü biçimi gelir: yaz-ıl-mak, gör-ül-mek, çöz-ül-mek.
• Ünlüyle biten fiillerde çoğunlukla “-n” kullanılır: oku-n-mak, tara-n-mak.
• Son sesi “l” olan fiillerde genellikle “-n” eki görülür: sil-in-mek.

Bu ekler çatı ilişkisini değiştiren fiilden fiil yapım ekleri arasında değerlendirilir. Ancak “inanmak”, “dinlenmek”, “saklanmak” gibi fiiller yalnızca sonlarındaki seslere bakılarak edilgen sayılamaz. Kimi fiillerde “-l” veya “-n” kökün ya da kalıplaşmış gövdenin bir parçasıdır; kimi kullanımlarda ise aynı biçim dönüşlülük bildirir.

Çocuk kendi kendine tarandı. → Dönüşlü

Halılar temizlik görevlilerince tarandı. → Edilgen

Aynı biçimin iki farklı çatı özelliği göstermesi, ek incelemesinin cümle anlamıyla desteklenmesi gerektiğini gösterir.

5. Edilgen Cümlede Özne Düzeni

Edilgen çatının anlaşılmasındaki temel nokta; gerçek, gizli, sözde ve örtülü öznenin birbirinden ayrılmasıdır. Bu kavramların cümledeki bütün görevleri [Özne] yazısında ayrıca ele alınır.

5.1. Gerçek ve Gizli Özne

Edilgen yüklemde işi yapan kişi ya da varlık gerçek veya gizli özne görevinde bulunmaz.

Görevli kapıyı kapattı.

“Görevli” kapatma işini yapan gerçek öznedir; yüklem etkendir.

Kapı kapatıldı.

“Kapı” kapatma işini yapmamıştır. Kapatma işini yapan gerçek ya da gizli özne cümlede yoktur; yüklem edilgendir.

“Kapatıldı” üçüncü tekil kişi biçimindedir. Üçüncü tekil kişide görünür bir kişi ekinin bulunmaması, edilgenliği tek başına kanıtlamaz. Buradaki önemli nokta, kişi biçiminin kapatma işini yapan bir gerçek veya gizli özne göstermemesi ve “kapı”nın işten etkilenmesidir.

Karşılaştırma:

• “Kapıyı kapattım.” → Gizli “ben” öznesi işi yapar; etken.
• “Kapı kapatıldı.” → İşi yapan gerçek veya gizli özne yoktur; edilgen.

5.2. Sözde Özne

Edilgen cümlede işi yapmadığı hâlde yapılan işten etkilenen ve özne görevine geçen ögeye sözde özne denir.

Öğrenciler sınıfı süsledi.
Sınıf öğrenciler tarafından süslendi.

İlk cümlede “sınıfı” belirtili nesnedir. Cümle edilgenleştirildiğinde yalın hâle gelen “sınıf”, süsleme işinden etkilenen sözde özne olmuştur.

Sözde özne, cümlede “ne?” veya “kim?” sorusuna cevap verebilir; fakat anlam bakımından eylemi gerçekleştirmez. Bu nedenle yalnızca özne sorusuna cevap vermek, bir ögeyi gerçek özne saymak için yeterli değildir.

5.3. Örtülü Özne

Edilgen cümlede işi yapan, “tarafından” sözü veya “-ca/-ce” ekiyle bildirilebilir. Bu ögeye örtülü özne denir.

Rapor uzmanlar tarafından hazırlandı.

“Uzmanlar tarafından” hazırlama işini yapanları bildirir; ancak gerçek özne değildir. Geleneksel öge çözümlemesinde zarf tümleci olarak değerlendirilir.

Karar kurulca onaylandı.

“Kurulca” onaylama işini yapan topluluğu bildiren örtülü öznedir. “Karar” sözde özne, “onaylandı” ise edilgen yüklemdir.

Bu görüş toplumca benimsendi.

“Toplumca” işi yapanı anlam bakımından belirtse de yüklemin çatısı değişmez. Örtülü özne ile gerçek özne arasındaki temel fark, işi yapanın cümlede hangi görevle kurulduğudur.

5.4. Sözde Öznesi Bulunmayan Edilgen Cümleler

Her edilgen cümlede sözde özne bulunmaz. Özellikle geçişsiz fiiller edilgenleştirildiğinde sözde özneye dönüşebilecek bir nesne olmadığı için öznesiz edilgen yapılar ortaya çıkar.

Bu odada sigara içilmez.
Buradan karşıya geçilmez.
Akşam erkenden yola çıkılacak.
Bu sıcakta uzun süre yürünmez.
Toplantıda bu konuya değinildi.

“Bu odada”, “buradan”, “akşam erkenden” ve “toplantıda” gibi ifadeler özne değildir; yer, yön veya zaman bildirir. Bu cümlelerde işi yapan gerçek özne de işten etkilenen sözde özne de bulunmaz.

Öznesiz edilgen yapılar genel kural, yasak, gereklilik, alışkanlık veya belirsiz kişilerce yapılan eylem anlamı verebilir.

6. Edilgen Fiil Örnekleri

6.1. Olumlu Edilgen Fiiller

• Parktaki ağaçlar geçen hafta budandı.
• Yeni kurallar bütün çalışanlara duyuruldu.
• Bozulan bilgisayar teknik ekip tarafından onarıldı.
• Toplantının tarihi yeniden değiştirildi.

6.2. Olumsuz Edilgen Fiiller

• Başvurular henüz değerlendirilmedi.
• Bu konu toplantıda görüşülmedi.
• Kayıp eşyalar bulunamadı.
• Soruların tamamı cevaplanmadı.

Olumsuzluk eki, edilgenlik ekinden sonra gelir: “değerlendir-il-me-di”. Fiil olumsuzlaşsa da özne-yüklem ilişkisi değişmez.

6.3. Soru Biçimindeki Edilgen Fiiller

• Sonuçlar açıklandı mı?
• Bu bina geçen yıl mı yapıldı?
• Evraklar müdür tarafından imzalandı mı?
• Yeni karar çalışanlara duyurulacak mı?

Soru parçacığı veya soru anlamı, fiilin çatı özelliğini değiştirmez. “Rapor hazırlandı.”, “Rapor hazırlanmadı.”, “Rapor hazırlandı mı?” ve “Rapor hazırlanmadı mı?” cümlelerinin yüklemleri edilgendir.

7. Etken ve Edilgen Fiil Arasındaki Fark

Etken fiilde işi yapan, gerçek veya gizli özne görevindedir. Edilgen fiilde ise işi yapan gerçek ya da gizli özne değildir; belirtilmeyebilir veya örtülü özneyle bildirilebilir.

Öğrenciler soruları çözdü. → Etken
Sorular öğrenciler tarafından çözüldü. → Edilgen

İkinci cümlede işi yapan öğrenciler anlam bakımından bellidir. Ancak “öğrenciler tarafından” gerçek özne değil, örtülü öznedir. Bu nedenle “çözüldü” edilgen kalır. Etken yapıda gerçek ve gizli öznenin işlevi Etken Fiil yazısında ayrıntılı biçimde gösterilir.

8. Etken Cümle Edilgen Cümleye Nasıl Dönüştürülür?

Geçişli ve etken bir cümleyi edilgenleştirirken genellikle dört işlem yapılır:

1. Gerçek özne cümleden çıkarılır veya örtülü özneye dönüştürülür.
2. Nesne yalın hâle getirilerek sözde özne yapılır.
3. Fiile uygun “-l” veya “-n” edilgenlik eki getirilir.
4. Yüklem, yeni özne düzenine uygun biçimde çekimlenir.

Belediye yolları onardı.
Yollar belediye tarafından onarıldı.
Yollar onarıldı.

İlk cümlede “belediye” gerçek özne, “yolları” belirtili nesnedir. İkinci cümlede “yollar” sözde özneye, “belediye tarafından” ise örtülü özneye dönüşmüştür. Son cümlede işi yapan hiç belirtilmemiştir.

Her etken cümle bu yolla sözde özneli edilgen cümleye dönüştürülemez. Nesnesi bulunmayan geçişsiz fiillerde sözde özneye dönüşecek bir öge yoktur. Bu fiiller edilgen kullanıldığında “Burada beklenir.” örneğindeki gibi öznesiz yapılar ortaya çıkar.

9. Edilgen ve Dönüşlü Fiil Nasıl Ayırt Edilir?

Edilgen ve dönüşlü fiiller çoğunlukla aynı eklerle kurulduğu için karıştırılır. Ayrımda gerçek öznenin bulunup bulunmadığı ve eylemin özneye dönüp dönmediği incelenir.

Araba görevli tarafından yıkandı.

“Araba” yıkama işini yapmamış, yapılan işten etkilenmiştir. “Görevli tarafından” örtülü öznedir. Bu nedenle “yıkandı” edilgendir.

Çocuk kimse yardım etmeden yıkandı.

Yıkanma işini yapan gerçek özne “çocuk”tur ve eylem öznenin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu nedenle “yıkandı” dönüşlüdür.

Dosyalar görevli tarafından dolaba yerleştirildi. → Edilgen
Çocuk kendi kendine tarandı. → Dönüşlü

Yalnızca “-l” veya “-n” ekine bakmak yerine “İşi yapan kim?” ve “Eylem öznenin kendisine mi dönüyor?” soruları birlikte sorulmalıdır. Dönüşlülüğün anlam özellikleri [Dönüşlü Fiil ] konusunda incelenir.

10. Edilgen Fiillerde Nesne ve Geçişlilik

Okul dil bilgisi sınıflandırmasında edilgen fiiller nesne almadıkları için geçişsiz kabul edilir.

Usta kapıyı boyadı.

“Kapıyı” nesnesini alan “boyadı” fiili geçişlidir.

Kapı usta tarafından boyandı.

“Kapı” artık nesne değil, sözde öznedir. “Usta tarafından” ise örtülü öznedir. Edilgen yüklem nesne almadığı için geçişsiz kabul edilir.

Bu dönüşüm üç farklı kavramın birlikte incelenmesini gerektirir:

• Fiillerin nesne alıp almamasına dayanan genel yapı [Nesnesine Göre Fiiller] başlığında gösterilir.
• Nesne alabilen etken yüklemler [Geçişli Fiil] konusunda ele alınır.
• Nesne alamayan yüklemlerin özellikleri [Geçişsiz Fiil] yazısında açıklanır.

Geçişsiz fiiller de edilgen biçimde kullanılabilir:

İnsanlar bu yoldan gitmez. → Etken ve geçişsiz
Bu yoldan gidilmez. → Edilgen ve geçişsiz

İkinci cümlede sözde özne yoktur; çünkü ilk cümlede sözde özneye dönüşebilecek bir nesne bulunmaz.

11. Fiilimsilerde Edilgenlik

Fiilimsiler kip ve kişi eki almamalarına rağmen fiil anlamlarını ve çatı özelliklerini koruyabilir.

Yarışmada seçilen eserler sergilenecek.

“Seçilen”, seçme işini yapanın gerçek özne olarak bulunmadığı edilgen çatılı bir sıfat-fiildir.

Evrakları imzalamadan çıkmayın.

“İmzalamadan” etken anlamlı bir zarf-fiildir; imzalama eylemini gerçekleştirecek kişi cümlenin gizli “siz” öznesidir.

Evrakların imzalanması uzun sürdü.

“İmzalanması” edilgen çatılı bir isim-fiildir. İmzalama işini yapan belirtilmemiş, işlem öne çıkarılmıştır.

Bir cümlenin yükleminin çatısı sorulduğunda yüklem görevindeki Çekimli Fiil esas alınır. Cümlede edilgen fiilimsi bulunması, yüklemin de edilgen olduğu anlamına gelmez:

Dün onarılan bilgisayarı bugün teslim aldım.

“Onarılan” edilgen sıfat-fiildir; ancak cümlenin yüklemi “aldım”dır. Alma işini yapan gizli “ben” öznesi bulunduğu için yüklem etkendir.

12. Edilgen Çatının Kullanım Amaçları

Edilgen çatı, yalnızca bir dil bilgisi dönüşümü değildir. Anlatımın odağını ve bilgilerin cümledeki sırasını da değiştirir.

• İşi yapan bilinmiyorsa: “Mağazanın camı kimliği belirsiz kişilerce kırıldı.”
• İşi yapan önemli değilse: “Başvurular cuma günü açıklanacak.”
• Yapılan iş öne çıkarılmak isteniyorsa: “Tarihî yapı aslına uygun biçimde onarıldı.”
• Genel kural veya yasak bildiriliyorsa: “Bu alanda fotoğraf çekilmez.”
• Bilimsel ya da resmî anlatımda işlem vurgulanıyorsa: “Veriler üç ayrı grupta incelendi.”
• Sonuç veya durum ön plana alınacaksa: “Bütün hazırlıklar tamamlandı.”
• Sorumluluk sahibi açıkça belirtilmeyecekse: “Bazı hatalar yapıldı.”

Edilgen yapı, özellikle işlem basamaklarını anlatan metinlerde yararlı olabilir. “Örnekler iki gruba ayrıldı, her grup ayrı ayrı incelendi ve sonuçlar tabloya aktarıldı.” cümlesinde araştırmacıdan çok uygulanan yöntem öne çıkarılmıştır.

13. Edilgen Anlatımda Açıklık

Edilgen çatı doğru kullanıldığında metnin odağını güçlendirir; gereksiz kullanıldığında ise sorumluluğu veya eylemin kaynağını belirsizleştirebilir.

Başvurular değerlendirildi.

Bu cümle yapılan işlemi öne çıkarır; ancak değerlendirmeyi kimin yaptığı açıklanmaz.

Başvuruları değerlendirme kurulu inceledi.

İkinci cümlede işi yapan kurum açıkça belirtilmiştir. Anlatıcının amacı sorumluyu göstermekse etken yapı daha açık bir seçimdir.

Buna karşılık aşağıdaki cümlede sonucu öne çıkarmak daha doğaldır:

Tarihî köprü iki yıllık çalışmanın ardından yeniden kullanıma açıldı.

Burada köprünün kullanıma açılması temel bilgidir; işlemi gerçekleştiren bütün kişi ve kurumların cümleye eklenmesi gerekmeyebilir. Bu nedenle etken veya edilgen yapı seçimi yalnızca dil bilgisel doğruluğa değil, anlatılmak istenen bilgiye de bağlıdır.

14. TYT Türkçe’de Edilgen Fiil

TYT Türkçe’de edilgen fiil soruları çoğunlukla gerçek özne, sözde özne, örtülü özne, çatı eki ve dönüşlülük ayrımını ölçer. Yaygın soru biçimleri şunlardır:

• Hangisinin yüklemi edilgen çatılıdır?
• Hangi cümlede sözde özne vardır?
• Hangi cümlede gerçek ve sözde özne yoktur?
• Hangi fiil dönüşlü değil, edilgendir?
• Hangi cümle etken yapıdan edilgen yapıya dönüştürülmüştür?
• Hangi iki cümle çatı bakımından özdeştir?
• Hangi cümlede işi yapan örtülü özneyle belirtilmiştir?

Soru çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin yüklemini bulun.
2. Yüklemin fiil olup olmadığını kontrol edin.
3. İşi yapan gerçek veya gizli özneyi arayın.
4. Cümledeki öznenin işi mi yaptığını, işten mi etkilendiğini belirleyin.
5. “-l” ve “-n” eklerini anlamla birlikte değerlendirin.
6. Sözde özne ile nesneyi karıştırmayın.
7. “Tarafından” veya “-ca/-ce” ile kurulan örtülü özneyi gerçek özne saymayın.
8. Dönüşlü olma ihtimalini kontrol edin.

Sınavlardaki en yaygın tuzak, “-l” veya “-n” ekini gören öğrencinin özne-yüklem ilişkisini incelemeden edilgen seçeneğini işaretlemesidir:

Çocuk kendi kendine tarandı.

“Tarandı” biçimce edilgen fiile benzese de tarama işini yapan gerçek özne “çocuk”tur. Eylem özneye döndüğü için fiil dönüşlüdür.

14.1. Çatı Bakımından Özdeş Edilgen Cümleler

Çatı bakımından özdeş cümlelerin yüklemleri hem öznesine hem de nesnesine göre aynı özelliği taşır.

Sorular kısa sürede çözüldü.
Belgeler dün imzalandı.

Her iki yüklem de edilgen ve geçişsizdir; iki cümlede de sözde özne bulunur.

Bu odada konuşulmaz.
Buradan karşıya geçilmez.

Bu iki yüklem de sözde öznesi bulunmayan edilgen ve geçişsiz fiildir.

Çatı bakımından özdeşlik sorularında yalnızca ek benzerliğine bakılmaz. Gerçek özne, sözde özne ve nesne ilişkisi birlikte incelenir.

15. Edilgen Fiilde Sık Yapılan Hatalar

İşi yapan anlam bakımından belliyse fiili etken saymak

“Rapor uzmanlar tarafından hazırlandı.” cümlesinde işi yapanlar bellidir; ancak “uzmanlar tarafından” gerçek özne değil, örtülü öznedir. Yüklem edilgendir.

Her “-l” veya “-n” ekli fiili edilgen kabul etmek

“Çamaşırlar görevli tarafından yıkandı.” edilgen, “Çocuk kimse yardım etmeden yıkandı.” dönüşlüdür. Ek kadar anlam ve gerçek özne ilişkisi de incelenmelidir.

Sözde özneyi gerçek özne sanmak

“Yollar onarıldı.” cümlesinde “yollar” onarma işini yapmamış, işten etkilenmiştir. Bu nedenle sözde öznedir.

Örtülü özneyi gerçek özne kabul etmek

“Karar kurulca onaylandı.” cümlesindeki “kurulca” işi yapanı bildirir; fakat gerçek özne değildir ve yüklemi etken yapmaz.

Edilgen cümlede mutlaka sözde özne aramak

“Burada yüksek sesle konuşulmaz.” cümlesinde sözde özne bulunmaz.

Görünür kişi eki yoksa fiili edilgen saymak

“Soruyu çözdü.” cümlesinde üçüncü tekil kişi biçimine bağlı gizli “o” öznesi işi yapar; fiil etkendir. Edilgenlik yalnızca görünür kişi ekinin yokluğuyla belirlenmez.

Edilgen fiilin nesne aldığını düşünmek

“Kapı açıldı.” cümlesindeki “kapı” nesne değil, sözde öznedir.

Olumsuzluk veya soru biçiminin çatıyı değiştirdiğini sanmak

“Rapor hazırlanmadı mı?” cümlesinin yüklemi hem olumsuz hem soru biçiminde olsa da edilgendir.

İsim soylu yüklemde edilgenlik aramak

“Bu rapor oldukça ayrıntılıydı.” cümlesinin yüklemi isim soyludur; çatı aranmaz.

16. Edilgen Fiil Konu Özeti

Edilgen fiili bulmak için yalnızca eke bakılmamalıdır. İşi yapanın gerçek veya gizli özne olup olmadığı, cümlede görülen öznenin işi yapıp yapmadığı ve “tarafından”, “-ca/-ce” gibi yapıların örtülü özne oluşturup oluşturmadığı birlikte değerlendirilmelidir.

17. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi edilgen çatılıdır?

A) Çocuk soruyu hemen çözdü.
B) Öğrenciler sınıfa sessizce girdi.
C) Başvurular dün yeniden incelendi.
D) Küçük çocuk kendi başına giyindi.
E) İki arkadaş uzun süre tartıştı.

Cevap: C

Açıklama: “İncelendi” fiilinde inceleme işini yapan gerçek veya gizli özne bulunmaz. “Başvurular” işten etkilenen sözde öznedir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözde özne yoktur?

A) Sokaklar sabah temizlendi.
B) Sonuçlar akşam açıklandı.
C) Bu odada yüksek sesle konuşulmaz.
D) Ağaçlar geçen hafta budandı.
E) Evraklar müdürce imzalandı.

Cevap: C

Açıklama: “Konuşulmaz” edilgen bir fiildir; ancak cümlede konuşma işinden etkilenen ve sözde özneye dönüşen bir öge bulunmaz. “Bu odada” yer bildiren zarf tümlecidir.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi dönüşlü değil, edilgendir?

A) Çocuk kimse yardım etmeden yıkandı.
B) Sporcu aynanın karşısında kendi kendine tarandı.
C) Küçük kız hızla giyindi.
D) Bütün çamaşırlar görevli tarafından yıkandı.
E) İki arkadaş karşılaşınca selamlaştı.

Cevap: D

Açıklama: “Çamaşırlar” yıkama işini yapmamış, bu işten etkilenmiştir. “Görevli tarafından” örtülü öznedir. Bu nedenle “yıkandı” edilgendir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinde işi yapan örtülü özneyle belirtilmiştir?

A) Yeni karar dün açıklandı.
B) Rapor uzmanlar tarafından hazırlandı.
C) Bütün sınıflar temizlendi.
D) Kayıp eşyalar sonunda bulundu.
E) Yarın erkenden yola çıkılacak.

Cevap: B

Açıklama: “Uzmanlar tarafından” hazırlama işini yapanları bildiren örtülü öznedir. Gerçek özne olmadığı için “hazırlandı” yüklemi edilgen kalır.

Soru 5 – Edilgen fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) İşi yapan gerçek veya gizli özne görevinde değildir.
B) Sözde özne yapılan işten etkilenir.
C) Genellikle “-l” veya “-n” ekiyle kurulur.
D) Her edilgen cümlede sözde özne bulunur.
E) İşi yapan örtülü özneyle belirtilebilir.

Cevap: D

Açıklama: “Burada sigara içilmez.” gibi bazı edilgen cümlelerde sözde özne bulunmaz.

18. Sık Sorulan Sorular

19. Sonuç

Edilgen fiilde yüklemde bildirilen işi yapan, gerçek veya gizli özne görevinde bulunmaz. Yapılan iş, işlemin sonucu veya işten etkilenen öge anlatımın odağına yerleşir. İşi yapanın “tarafından” ya da “-ca/-ce” ile belirtilmesi bu durumu değiştirmez; söz konusu ifade örtülü öznedir ve yüklem edilgen kalır.

Edilgenlik çoğunlukla “-l” ve “-n” ekleriyle kurulur. Bununla birlikte aynı ekler dönüşlü fiillerde de görülebildiği için yalnızca biçime bakarak karar verilmemelidir. Gerçek ve gizli özne, sözde özne, örtülü özne ve nesne ilişkileri birlikte incelenmelidir.

Edilgen fiili doğru bulmak için önce yüklem belirlenmeli, ardından işi yapan gerçek veya gizli özne aranmalıdır. Cümledeki özne işi yapmıyor, yapılan işten etkileniyorsa ve yüklem edilgenlik anlamı taşıyorsa fiil edilgendir. Bu yöntem, özellikle edilgen–dönüşlü ayrımında ve TYT Türkçe sorularında ek benzerliğinden doğan hataları önler.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı, OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiilde Çatı.
• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, Zeynep. Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.