Etken Fiil: Gerçek Özne ve Etken Çatı Örnekleri

Bir cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan gerçek bir özne varsa fiil etken çatılıdır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesinde çözme işini yapan “öğrenci”, “Yarın erkenden geleceğim.” cümlesinde gelme işini yapacak olan gizli “ben” öznesidir. Her iki cümlede de eylemi gerçekleştiren kişi belli olduğu için yüklemler etkendir.

Etken fiili bulmak için yalnızca fiilin aldığı eklere bakmak yeterli değildir. Asıl ölçüt, yüklemdeki eylemi yapan gerçek veya gizli bir öznenin bulunmasıdır. Etken fiiller nesne alabilir veya almayabilir; işi yapan insan, hayvan, bitki, doğa varlığı ya da cansız bir varlık olabilir. Bu nedenle etkenlik ile geçişlilik ve öznenin canlı olması birbirine karıştırılmamalıdır.

Bu yazıda etken fiilin özellikleri, nasıl bulunduğu, gerçek ve gizli özneyle ilişkisi, edilgen fiilden farkı ve sınavlarda nasıl sorulduğu örneklerle açıklanacaktır. Konunun bütün çatı türlerini kapsayan genel anlatımı Fiilde Çatı, özne-yüklem ilişkisine dayanan sınıflandırması ise [Öznesine Göre Fiiller] yazısında yer alır.

İçindekiler

1. Etken Fiil Nedir?
2. Etken Fiilin Özellikleri
3. Etken Fiil Nasıl Bulunur?
4. Etken Fiilde Gerçek Özne
5. Etken Fiilde Gizli Özne
6. Etken Fiilde Özne Canlı Olmak Zorunda mı?
7. Etken Fiillerde Çatı Eki Bulunur mu?
8. Etken Fiil Örnekleri
9. Etken Fiil ile Edilgen Fiil Arasındaki Fark
10. Etken Fiil ile Dönüşlü Fiil Arasındaki Fark
11. Etken Fiil ile İşteş Fiil Arasındaki Fark
12. Etken Fiiller Geçişli veya Geçişsiz Olabilir mi?
13. Etken Cümle Nasıl Edilgen Yapılır?
14. Fiilimsilerde Etkenlik
15. Etken Fiillerin Cümledeki Görevi
16. Çatı Bakımından Özdeş Etken Cümleler
17. TYT Türkçe’de Etken Fiil
18. Etken Fiilde Sık Yapılan Hatalar
19. Etken Fiil Konu Özeti
20. Açıklamalı Mini Test
21. Sık Sorulan Sorular
22. Sonuç

1. Etken Fiil Nedir?

Yüklemde bildirilen işi, oluşu veya hareketi gerçekleştiren gerçek bir öznenin bulunduğu fiile etken fiil denir. Etken çatıda özne, eylemin doğrudan yapanıdır.

Bahçıvan kuruyan dalları budadı.

Budama işini yapan “bahçıvan” gerçek öznedir. Bu nedenle “budadı” etken fiildir.

Kuşlar birden havalandı.

Havalanma hareketini gerçekleştiren “kuşlar” gerçek öznedir. “Havalandı” etken çatılıdır.

Soruyu dikkatle dinledim.

Dinleme işini yapan kişi cümlede ayrı bir sözcükle verilmemiştir. Yüklemdeki “-m” kişi ekinden öznenin “ben” olduğu anlaşılır. Gizli özne de gerçek özne sayıldığı için “dinledim” etkendir.

Etken fiilin temel özelliği, eylemi gerçekleştirenin bilinmesidir. Öznenin cümlede açıkça yazılması şart değildir.

2. Etken Fiilin Özellikleri

Etken fiillerin başlıca özellikleri şunlardır:

• Yüklemdeki işi yapan gerçek bir özne vardır.
• Özne cümlede açıkça yazılabilir veya kişi ekinden anlaşılabilir.
• Gizli öznesi bulunan fiiller de etken olabilir.
• Etken fiilin öznesi insan olmak zorunda değildir.
• Hayvanlar, bitkiler, doğa olayları ve cansız varlıklar gerçek özne olabilir.
• Etken fiiller nesne alabilen geçişli fiiller olabilir.
• Nesne alamayan geçişsiz fiiller de etken olabilir.
• Etkenlik, fiilin nesne alıp almamasına göre değil özneyle ilişkisine göre belirlenir.
• Etken fiillerde işi yapan özne ile işten etkilenen nesne farklı olabilir.
• Bir fiilin etken sayılması için mutlaka yalın kök hâlinde olması gerekmez.
• Yapım eki almış veya birleşik yapılı bir fiil de gerçek öznesi varsa etken olabilir.
• Fiilin “-l” veya “-n” sesleriyle bitmesi, onu kendiliğinden edilgen yapmaz.
• Etken fiiller olumlu, olumsuz, soru veya birleşik zamanlı biçimlerde kullanılabilir.
• Bir cümlenin yüklemi isim soyluysa etkenlik ve edilgenlik aranmaz.

Çocuk soruyu anlamadı.

Fiilin olumsuz olması çatı özelliğini değiştirmez. Anlamama durumunun gerçek öznesi “çocuk” olduğu için “anlamadı” etkendir.

Siz de bizimle gelecek misiniz?

Soru biçiminde kullanılan “gelecek misiniz” yükleminin gerçek öznesi “siz”dir. Fiil etkendir.

3. Etken Fiil Nasıl Bulunur?

Etken fiili bulurken aşağıdaki adımlar izlenebilir.

3.1. Cümlenin yüklemini belirleyin

Önce cümlenin temel yargısını taşıyan sözcüğü bulun:

Sporcular yarıştan önce ısındı.

Yüklem “ısındı” fiilidir.

3.2. Yüklemin fiil olduğundan emin olun

Etkenlik, fiil çatısına ait bir özelliktir. Yüklem isim soyluysa çatı aranmaz:

Sporcular yarıştan önce oldukça heyecanlıydı.

“Heyecanlıydı” isim soylu yüklem olduğu için bu cümlede etken veya edilgen çatıdan söz edilmez.

3.3. Yükleme “Kim?” veya “Ne?” sorusunu sorun

Çocuklar bahçede oynuyor.

Oynayan kim? “Çocuklar.” Eylemi yapan gerçek özne bulunduğu için fiil etkendir.

3.4. Gizli özneyi kontrol edin

Bu kitabı geçen hafta okudum.

Okuyan kim? Yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan “ben.” Fiil etkendir.

3.5. Bulduğunuz öznenin işi gerçekten yapıp yapmadığını inceleyin

Kapılar görevli tarafından kapatıldı.

“Kapılar” kapatma işini yapmadığı için gerçek özne değildir. İşi yapan cümlede yardımcı bir ögeyle belirtilmiş olsa da yüklem edilgendir.

Etken fiili bulmanın kısa formülü şöyledir:

Yüklemi bul → işi yapanı belirle → gerçek veya gizli özne işi yapıyorsa fiili etken kabul et.

4. Etken Fiilde Gerçek Özne

Yüklemde bildirilen işi doğrudan yapan veya oluşu üzerinde taşıyan ögeye gerçek özne denir. Etken fiilin ayırt edici özelliği gerçek özneye sahip olmasıdır.

Öğretmen konuyu yeniden anlattı.

Anlatma işini yapan “öğretmen” gerçek öznedir.

Rüzgâr çatıdaki kiremitleri uçurdu.

Uçurma etkisini meydana getiren “rüzgâr” gerçek öznedir.

Yapraklar sonbaharda sarardı.

Sararma oluşunu yaşayan “yapraklar” gerçek öznedir. Bir işin bilinçli biçimde yapılmaması etkenliği ortadan kaldırmaz.

Gerçek özne yalnızca bir kişi adı veya kişi zamiri değildir. Eylemi yapan ya da oluşu taşıyan her varlık gerçek özne olabilir. Öznenin cümledeki görevleri ve farklı türleri [Özne] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.

5. Etken Fiilde Gizli Özne

Cümlede ayrı bir sözcük olarak bulunmayan, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan özneye gizli özne denir. Gizli özne de eylemi gerçekleştirdiği için gerçek öznedir.

Akşam sizi arayacağım.

“Arayacağım” yüklemindeki “-ım” eki, öznenin “ben” olduğunu gösterir.

Toplantıya biraz geç kaldık.

“Kaldık” yüklemindeki “-k” eki, gizli öznenin “biz” olduğunu bildirir.

Ödevlerinizi zamanında tamamlayınız.

Emir anlamındaki yüklemin öznesi gizli “siz”dir.

Yüklemdeki kişi ekleri, eylemin kim tarafından gerçekleştirildiğini gösterebilir. Bu eklerin çekim sistemindeki yeri Kişi Ekleri yazısında ayrıntılı olarak incelenir.

Gizli özne ile öznesiz edilgen cümle birbirine karıştırılmamalıdır:

• “Yarın yola çıkacağız.” → Gizli “biz” öznesi vardır; etken.
• “Yarın yola çıkılacak.” → İşi yapan belli değildir; edilgen.

6. Etken Fiilde Özne Canlı Olmak Zorunda mı?

Etken fiilin öznesi canlı veya bilinçli olmak zorunda değildir. Doğa olayları, bitkiler ve cansız varlıklar cümlede gerçek özne olabilir.

“Kitap anlatamaz.” gibi yalnızca gerçek hayattaki bilinç ölçütüne dayanan bir yaklaşım dil bilgisi çözümünde doğru değildir. Cümlede anlatma işlevi “kitap”a yüklenmiş ve kitap gerçek özne olarak kullanılmıştır.

7. Etken Fiillerde Çatı Eki Bulunur mu?

Etken fiiller için edilgenlikteki “-l/-n” veya işteşlikteki “-ş” gibi zorunlu ve tek bir çatı eki yoktur. Bununla birlikte etken fiilin hiç yapım eki alamayacağı düşünülmemelidir.

Çocuk annesini güldürdü.

“Güldürdü” oldurgan yapılıdır; ancak güldürme işini gerçekleştiren gerçek özne “çocuk” olduğu için öznesine göre etkendir.

Müdür raporu görevliye yazdırdı.

“Yazdırdı” ettirgen yapılıdır. Yazdırma işini sağlayan gerçek özne “müdür” olduğu için fiil öznesine göre etkendir.

Hava akşama doğru serinleşti.

“Serinleşti” sözcüğündeki “-ş”, birlikte veya karşılıklı yapma anlamı taşımadığı için işteşlik eki değildir. Serinleşme oluşunun gerçek öznesi “hava” olduğundan fiil etkendir.

Dolayısıyla “Etken fiil hiçbir çatı eki almaz.” biçimindeki kesin bir genelleme doğru değildir. Etkenlik belirlenirken fiilin biçiminden önce gerçek özneyle kurduğu ilişki esas alınır.

8. Etken Fiil Örnekleri

Olumlu etken fiil örnekleri

• Çocuk defterine güzel bir resim çizdi.
• Babam bozulan radyoyu onardı.
• Öğrenciler sınıfa sessizce girdi.
• Güneş sabah erkenden doğdu.

Olumsuz etken fiil örnekleri

• Çocuk sorunun cevabını bulamadı.
• Bugün toplantıya katılmayacağım.
• Kuşlar henüz yuvalarına dönmedi.
• Rüzgâr gece boyunca dinmedi.

Soru biçimindeki etken fiil örnekleri

• Bu kitabı sen mi aldın?
• Yarın bizimle gelecek misiniz?
• Çocuklar ödevlerini tamamladı mı?
• Bu çiçekler neden soldu?

Cümlenin olumlu, olumsuz veya soru biçiminde olması etkenlik özelliğini değiştirmez.

9. Etken Fiil ile Edilgen Fiil Arasındaki Fark

Etken ve edilgen fiil arasındaki temel fark, işi yapan gerçek öznenin bulunup bulunmamasıdır.

Öğrenciler sınıfı süsledi.

Süsleme işini yapan “öğrenciler” gerçek özne olduğu için fiil etkendir.

Sınıf öğrenciler tarafından süslendi.

“Sınıf” süsleme işini yapmamış, yapılan işten etkilenmiştir. “Öğrenciler tarafından” ifadesi işi yapanı belirtse de yüklem edilgen biçimdedir.

Sınıf süslendi.

İşi yapan tamamen kaldırılmış, etken cümlenin nesnesi sözde özne durumuna gelmiştir. Etkenliğin karşıtı olan bu yapının ayrıntıları [Edilgen Fiil] konusunda açıklanır.

10. Etken Fiil ile Dönüşlü Fiil Arasındaki Fark

Etken ve dönüşlü fiillerin ikisinde de gerçek özne bulunur. Aralarındaki fark, eylemin özneye dönüp dönmemesidir.

Anne çocuğu giydirdi. → Etken
Çocuk giyindi. → Dönüşlü

İlk cümlede giydirme işini yapan “anne”, işten etkilenen “çocuk”tur. İkinci cümlede ise giyinme işini yapan ve bu işten etkilenen aynı öznedir.

Sporcu madalyasını gösterdi. → Etken
Sporcu başarısıyla övündü. → Dönüşlü

Dönüşlü fiilde gerçek özne işi kendi üzerinde gerçekleştirir veya eylemin etkisini kendisi taşır. Bu ilişkinin ayrıntıları [Dönüşlü Fiil] yazısında ele alınır.

11. Etken Fiil ile İşteş Fiil Arasındaki Fark

Etken fiilde eylemi yapan gerçek özne vardır; ancak eylemin mutlaka birden fazla özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapılması gerekmez. İşteş fiilde ise eylem birden fazla tarafın katılımıyla gerçekleşir.

İki öğrenci kitap okudu. → Etken
İki öğrenci uzun süre tartıştı. → İşteş

İlk cümlede her öğrenci okuma işini tek başına yapabilir. İkinci cümlede tartışma eylemi karşılıklı gerçekleşmiştir.

Kuşlar ağaca kondu. → Etken
Kuşlar gökyüzünde uçuştu. → İşteş

Öznenin çoğul olması tek başına işteşlik oluşturmaz. Birlikte ve karşılıklı yapma anlamları [İşteş Fiil] konusunda ayrıntılı biçimde incelenir.

12. Etken Fiiller Geçişli veya Geçişsiz Olabilir mi?

Etkenlik özne-yüklem ilişkisine, geçişlilik ise nesne-yüklem ilişkisine aittir. Bu nedenle etken fiiller geçişli veya geçişsiz olabilir.

Etken ve geçişli fiiller

Nesne alabilen ve gerçek öznesi bulunan fiillerdir:

Öğrenci kitabı okudu.

• Gerçek özne: öğrenci
• Nesne: kitabı
• Öznesine göre: etken
• Nesnesine göre: geçişli

Annem çiçekleri suladı.

“Çiçekleri” nesnesini alan “suladı” fiili etken ve geçişlidir. Nesne alabilen fiiller [Geçişli Fiil] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.

Etken ve geçişsiz fiiller

Nesne alamayan ve gerçek öznesi bulunan fiillerdir:

Bebek öğlene kadar uyudu.

• Gerçek özne: bebek
• Nesne: yok; fiil nesne alamaz
• Öznesine göre: etken
• Nesnesine göre: geçişsiz

Çocuklar parka doğru koştu.

“Parka doğru” yön bildiren bir ögedir, nesne değildir. “Koştu” etken ve geçişsizdir. Nesne alamayan fiillerin özellikleri [Geçişsiz Fiil] yazısında ele alınır.

13. Etken Cümle Nasıl Edilgen Yapılır?

Geçişli ve etken bir cümle edilgenleştirilirken genellikle şu değişiklikler gerçekleşir:

1. Gerçek özne cümleden çıkarılır veya “tarafından” sözüyle belirtilir.
2. Etken cümlenin nesnesi, edilgen cümlenin sözde öznesi olur.
3. Fiile uygun edilgenlik eki getirilir.

İşçiler yolu onardı.
Yol işçiler tarafından onarıldı.
Yol onarıldı.

Her etken fiil kolayca edilgenleştirilemez. Geçişsiz fiillerin nesnesi bulunmadığı için “Çocuk uyudu.” cümlesi, nesnenin sözde özneye dönüştüğü olağan bir edilgen yapıya çevrilemez. Bununla birlikte Türkçede “Burada uyunmaz.” gibi öznesiz edilgen yapılar kurulabilir.

14. Fiilimsilerde Etkenlik

Fiilimsiler kip ve kişi eki almamış olsalar da fiil anlamlarını ve çatı özelliklerini koruyabilir.

Soruları dikkatle çözen öğrenci dışarı çıktı.

“Çözen” sıfat-fiilinde çözme işini yapan “öğrenci”dir. Fiilimsi etken anlam taşır.

Kitabı okuyarak notlar aldı.

“Okuyarak” zarf-fiilinin gizli öznesi, temel cümlenin öznesiyle aynıdır ve fiilimsi etkendir.

Yeni yerler görmek onu heyecanlandırıyordu.

“Görmek” isim-fiili etken yapıdadır.

Bir cümlenin yükleminin çatısı sorulduğunda ise yüklem görevindeki Çekimli Fiil esas alınır; cümlede bulunan her fiilimsiye göre ayrı bir cümle çatısı belirlenmez.

15. Etken Fiillerin Cümledeki Görevi

Etkenlik bir cümle ögesi değil, yüklemdeki fiilin çatı özelliğidir. “Etken fiil cümlede özne olur.” veya “Etken fiil nesnedir.” biçimindeki ifadeler doğru değildir.

Öğrenci soruyu çözdü.

• “Öğrenci” özne,
• “soruyu” nesne,
• “çözdü” yüklemdir.

“Çözdü” yüklem görevindedir ve öznesine göre etken çatılıdır. Yüklemin cümledeki görevi ile çatı özelliği farklı inceleme alanlarıdır.

16. Çatı Bakımından Özdeş Etken Cümleler

İki cümlenin çatı bakımından özdeş sayılması için yüklemlerinin hem öznesine hem nesnesine göre aynı özellikleri taşıması gerekir.

Öğrenci soruyu çözdü.
Yazar romanını tamamladı.

Her iki yüklem de etken ve geçişlidir.

Çocuk erkenden uyudu.
Kuşlar uzaklara uçtu.

Her iki yüklem de etken ve geçişsizdir.

Öğrenci kitabı okudu.
Çocuk parkta koştu.

İki yüklem de etken olmasına rağmen ilki geçişli, ikincisi geçişsizdir. Bu nedenle cümleler çatı bakımından tam olarak özdeş değildir.

17. TYT Türkçe’de Etken Fiil

Etken fiil sorularında çoğunlukla gerçek özne, gizli özne ve edilgenlik ayrımı ölçülür. Karşılaşılabilecek soru biçimleri şunlardır:

• Hangisinin yüklemi etken çatılıdır?
• Hangi cümlede gerçek özne vardır?
• Hangi cümlede gizli özne kullanılmıştır?
• Hangi yüklem edilgen değildir?
• Hangi cümleler çatı bakımından özdeştir?
• Hangi cümlede işi yapan özne bellidir?

Soru çözerken şu yöntemi kullanın:

1. Yüklemi bulun.
2. Yüklemin fiil olduğundan emin olun.
3. Eylemi yapanı “Kim?” veya “Ne?” sorusuyla belirleyin.
4. Özne görünmüyorsa kişi ekinden gizli özneyi çıkarın.
5. Bulduğunuz ögenin işi gerçekten yapıp yapmadığını kontrol edin.
6. “-l” ve “-n” eklerine tek başına güvenmeyin.
7. Çatı bakımından özdeşlik soruluyorsa geçişliliği de inceleyin.

En sık kullanılan sınav tuzağı, cümlede yazılı özne bulunmadığı için yüklemi edilgen sanmaktır:

Soruyu kısa sürede çözdüm.

“Çözdüm” yükleminin gizli öznesi “ben” olduğu için fiil etkendir.

18. Etken Fiilde Sık Yapılan Hatalar

Cümlede yazılı özne yoksa fiili edilgen saymak

“Yarın geleceğiz.” cümlesinde gizli “biz” öznesi vardır. Fiil etkendir.

Etken fiilin mutlaka nesne alacağını düşünmek

“Bebek uyudu.” cümlesinde “uyudu” nesne alamaz; ancak gerçek öznesi bulunduğu için etkendir.

Geçişli olan her fiili etken kabul etmek

“Kitabı okudu.” etken ve geçişliyken “Kitap okundu.” edilgen ve geçişsizdir. Etkenlik ile geçişlilik ayrı ölçütlere dayanır.

Cansız varlıkları gerçek özne kabul etmemek

“Bu kitap dönemi anlatıyor.” cümlesinde “bu kitap” gerçek öznedir ve fiil etkendir.

Çoğul öznesi olan fiili işteş sanmak

“Çocuklar uyudu.” cümlesinde eylem karşılıklı veya birlikte yapılmayı gerektirmez. Fiil etkendir, işteş değildir.

“-ş” eki bulunan her fiili işteş kabul etmek

“Hava soğuklaştı.” cümlesindeki fiil değişim bildirir; işteş değildir. Gerçek öznesi “hava” olduğu için etkendir.

İşi yapan “tarafından” sözüyle verilince fiili etken sanmak

“Sorular öğretmen tarafından hazırlandı.” cümlesinin yüklemi edilgendir. “Öğretmen tarafından” ifadesi edilgen yapıyı etkene dönüştürmez.

İsim cümlesinde etkenlik aramak

“Bu öğrenci oldukça çalışkandır.” cümlesinde yüklem isim soyludur; etken veya edilgen çatı aranmaz.

19. Etken Fiil Konu Özeti

• Eylemi yapan gerçek bir öznenin bulunduğu fiiller etkendir.
• Gerçek özne cümlede açıkça yazılabilir.
• Yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan gizli özne de gerçek öznedir.
• Etken fiilin öznesi insan veya canlı olmak zorunda değildir.
• Doğa olayları, bitkiler ve cansız varlıklar gerçek özne olabilir.
• Etken fiiller geçişli veya geçişsiz olabilir.
• Etkenlik ile geçişlilik aynı özellik değildir.
• Fiilin olumlu, olumsuz veya soru biçiminde olması çatıyı değiştirmez.
• Etken fiilin mutlaka yalın kök hâlinde olması gerekmez.
• Oldurgan veya ettirgen yapılı bir fiil öznesine göre etken olabilir.
• Etken ve dönüşlü fiillerde gerçek özne bulunur; dönüşlü fiilde eylem özneye döner.
• Öznenin çoğul olması fiili kendiliğinden işteş yapmaz.
• Etken cümle edilgenleştirildiğinde nesne sözde özneye dönüşebilir.
• İsim cümlelerinde etkenlik aranmaz.

20. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi etken çatılıdır?

A) Sokaklar sabah erkenden temizlendi.
B) Başvurular yeniden incelendi.
C) Öğrenci soruyu dikkatle çözdü.
D) Bütün kapılar akşam kilitlendi.
E) Sonuçlar internetten duyuruldu.

Cevap: C

Açıklama: “Çözdü” fiilindeki işi yapan gerçek özne “öğrenci”dir. Diğer seçeneklerde işi yapan belirtilmemiş ve yüklemler edilgen çatıda kullanılmıştır.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinde gizli özneye sahip etken bir fiil vardır?

A) Bu odada yüksek sesle konuşulmaz.
B) Yarın erkenden yola çıkacağız.
C) Evraklar dün imzalandı.
D) Sokak lambaları tamir edildi.
E) Kapılar görevli tarafından kapatıldı.

Cevap: B

Açıklama: “Çıkacağız” yüklemindeki kişi ekinden öznenin “biz” olduğu anlaşılır. Gizli özne işi gerçekleştireceği için fiil etkendir.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde etken ve geçişsiz bir fiil kullanılmıştır?

A) Çocuk kitabını dikkatle okudu.
B) Öğretmen soruyu yeniden açıkladı.
C) Bebek öğlene kadar uyudu.
D) Annem çiçekleri suladı.
E) Usta bozulan saati onardı.

Cevap: C

Açıklama: “Uyudu” fiilinin gerçek öznesi “bebek”tir; bu nedenle etkendir. “Uyumak” nesne alamadığı için fiil aynı zamanda geçişsizdir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yükleminde etkenlik özelliği aranmaz?

A) Kuşlar birden havalandı.
B) Bu roman oldukça sürükleyiciydi.
C) Öğrenciler sınıfa sessizce girdi.
D) Çocuk sorunun cevabını buldu.
E) Rüzgâr pencereyi hızla çarptı.

Cevap: B

Açıklama: “Sürükleyiciydi” isim soylu bir yüklemdir. İsim cümlelerinde fiilde çatı özelliği aranmaz.

Soru 5 – Etken fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Eylemi yapan gerçek bir özne vardır.
B) Gizli öznesi bulunan fiiller etken olabilir.
C) Etken fiilin öznesi cansız bir varlık olabilir.
D) Etken fiiller mutlaka nesne almak zorundadır.
E) Etken fiiller olumlu veya olumsuz kullanılabilir.

Cevap: D

Açıklama: Etken fiiller geçişli veya geçişsiz olabilir. “Çocuk uyudu.” cümlesindeki fiil nesne almadığı hâlde gerçek özneye sahip olduğu için etkendir.

21. Sık Sorulan Sorular

22. Sonuç

Etken fiil, yüklemde bildirilen eylemi gerçekleştiren gerçek veya gizli bir öznenin bulunduğu fiildir. Etkenliği belirleyen temel ölçüt, cümlede işi yapanın belli olmasıdır. Öznenin ayrı bir sözcükle yazılmaması, cansız olması veya eylemin bilinçli biçimde yapılmaması etkenliği ortadan kaldırmaz.

Etken fiiller nesne alabilen geçişli fiiller olabileceği gibi nesne alamayan geçişsiz fiiller de olabilir. Ayrıca oldurgan veya ettirgen yapılı bir fiil, işi gerçekleştiren ya da yaptıran gerçek özneye sahipse öznesine göre etken kabul edilir. Bu nedenle etkenlik ile geçişlilik ve fiilin yapısı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Etken fiili doğru bulmak için önce yüklemi, ardından gerçek veya gizli özneyi belirlemek gerekir. Bulunan özne yüklemdeki işi yapıyorsa fiil etkendir. Eklere bakmak yardımcı olsa da kesin karar her zaman özne-yüklem ilişkisine ve cümlenin anlamına göre verilmelidir.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı. Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitapları ve Dil Bilgisi Öğretim Materyalleri.
• Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü.