“Ben ve kardeşim dün akşam sinemaya gittim.” cümlesini okuduğumuzda anlatılmak istenen düşünceyi anlayabiliriz; ancak cümlenin kuruluşunda bir sorun vardır. “Ben ve kardeşim” birlikte düşünüldüğünde biz anlamı taşırken yüklem “gittim” biçiminde yalnızca birinci tekil kişiye göre çekimlenmiştir.
Cümlenin doğrusu şöyledir:
Ben ve kardeşim dün akşam sinemaya gittik.
İşte özne ile yüklem arasında kişi veya sayı bakımından ortaya çıkan bu tür uyumsuzluklar özne yüklem uyumsuzluğu olarak adlandırılır.
Özne yüklem uyumsuzluğu, [yapısal anlatım bozuklukları] içinde değerlendirilir. Ancak konu yalnızca “tekil özneye tekil, çoğul özneye çoğul yüklem gelir” biçiminde basit bir kurala indirgenemez. Öznenin insanı mı yoksa insan dışındaki bir varlığı mı karşıladığı, birden fazla kişiden oluşup oluşmadığı, “herkes, hiçbiri” gibi sözcüklerle kurulup kurulmadığı da yüklemin biçimini etkiler.
Bu nedenle özne yüklem uyumsuzluğunu doğru belirleyebilmek için önce özneyi, ardından öznenin kişi ve sayı özelliklerini, son olarak da yüklemin bu özneye uygun çekimlenip çekimlenmediğini incelemek gerekir.
İçindekiler
- Özne Yüklem Uyumsuzluğu Nedir?
- Özne ile Yüklem Arasındaki İlişki Nasıldır?
- Özne Yüklem Uyumsuzluğu Hangi Durumlarda Oluşur?
- Kişi Bakımından Özne Yüklem Uyumsuzluğu
- Tekillik Çoğulluk Bakımından Özne Yüklem Uyumsuzluğu
- Özel Durumlarda Özne Yüklem Uyumu
- Olumluluk Olumsuzluk Bakımından Uyum
- Özne Eksikliği ile Özne Yüklem Uyumsuzluğu Arasındaki Fark
- Özne Yüklem Uyumsuzluğu Nasıl Bulunur?
- Özne Yüklem Uyumsuzluğu Örnekleri
- En Çok Karıştırılan Özne Yüklem Uyumu Kuralları
- Özne Yüklem Uyumsuzluğu Mini Test
1. Özne Yüklem Uyumsuzluğu Nedir?
Özne yüklem uyumsuzluğu, cümlenin öznesi ile yüklemi arasında kişi veya tekillik çoğulluk bakımından bulunması gereken uyumun sağlanmamasından doğan anlatım bozukluğudur.
Bu bozuklukta özne çoğu zaman cümlede vardır. Sorun, yüklemin o öznenin özelliklerine uygun biçimde çekimlenmemesidir.
Örneğin:
Yanlış: Ben ve kuzenim hafta sonu müzeye gittim.
Doğru: Ben ve kuzenim hafta sonu müzeye gittik.
Cümlenin öznesi “ben ve kuzenim” söz grubudur.
Bunu kişi bakımından düşündüğümüzde:
ben + kuzenim → biz
sonucuna ulaşırız. Bu nedenle yüklemin “gittim” değil, “gittik” olması gerekir.
Başka bir örneğe bakalım:
Yanlış: Sen ve arkadaşın bizi dışarıda bekleyecekler.
Doğru: Sen ve arkadaşın bizi dışarıda bekleyeceksiniz.
Burada da:
sen + arkadaşın → siz
ilişkisi vardır.
Dolayısıyla özne yüklem uyumsuzluğunu bulmanın temel mantığı oldukça açıktır:
Önce özneyi bul → öznenin özelliklerini belirle → yüklemi kontrol et.
Bu konu, genel anlatım bozukluğu başlığının yapıya dayalı bölümünde ele alınır.
2. Özne ile Yüklem Arasındaki İlişki Nasıldır?
Bir cümlede yüklem temel yargıyı taşır. Özne ise bu yargıyla ilgili olan, yüklemde bildirilen işi yapan ya da durumu üstlenen ögedir.
Örneğin:
Çocuklar bahçede oynuyor.
Yüklem: oynuyor
Kim oynuyor?
Çocuklar
Özne: çocuklar
Özne yüklem ilişkisini incelerken özneyi bulduktan sonra birkaç özelliği daha kontrol etmek gerekir:
| Kontrol | Bakılacak özellik |
|---|---|
| Özne | Cümlenin öznesi kim veya ne? |
| Kişi | Ben, sen, o; biz, siz, onlar |
| Sayı | Tekil mi, çoğul mu? |
| Varlık | İnsan mı, insan dışı mı? |
| Yüklem | Hangi kişi ve sayıya göre çekimlenmiş? |
Örneğin:
Babam ve ben sabah erkenden yola çıktık.
Özne: babam ve ben
Bu öznenin kişi karşılığı:
babam + ben → biz
Yüklem ise “çıktık” biçiminde birinci çoğul kişiye göre çekimlenmiştir.
Dolayısıyla özne ile yüklem arasında uyum vardır.
Buna karşılık:
Babam ve ben sabah erkenden yola çıktı.
cümlesinde özne yine “babam ve ben”dir fakat yüklem üçüncü tekil kişiyle kurulmuştur. Bu nedenle kişi bakımından uyumsuzluk oluşmuştur.
Öznenin cümlede nasıl bulunduğu ve diğer ögelerle ilişkisi cümlenin ögeleri konusunda ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Burada önemli olan, öznenin türünü belirlemekten çok yüklemle kurduğu uyumu incelemektir.
3. Özne Yüklem Uyumsuzluğu Hangi Durumlarda Oluşur?
Özne yüklem uyumsuzluğunun temelinde iki ilişki bulunur:
- Kişi bakımından uyum
- Tekillik çoğulluk bakımından uyum
Ancak bu iki başlığı bilmek her cümleyi çözmek için yeterli değildir.
Özellikle şu durumlara dikkat edilmelidir:
- Birden fazla kişinin birlikte özne olması
- İnsan bildiren çoğul özneler
- İnsan dışındaki çoğul özneler
- Kişileştirilmiş varlıklar
- “Herkes, hiçbiri” gibi belgisiz sözcükler
- Topluluk adları
- Birden fazla yargının bulunduğu cümleler
Bu ayrıntılar gözden kaçırıldığında özne ve yüklem ayrı ayrı doğru görünse bile cümlenin bütünü yapısal olarak bozulabilir.
4. Kişi Bakımından Özne Yüklem Uyumsuzluğu
Özne tek bir kişiden oluştuğunda kişi uyumunu belirlemek genellikle kolaydır:
Ben geldim.
Sen geldin.
O geldi.
Biz geldik.
Siz geldiniz.
Onlar geldiler.
Asıl dikkat edilmesi gereken durum, birden fazla kişinin birlikte özne olmasıdır.
4.1. Birden Fazla Kişi Özne Olduğunda Yüklem Nasıl Olur?
Temel kişi ilişkileri şöyledir:
| Öznede bulunan kişiler | Yüklemin kişi karşılığı |
|---|---|
| Ben + sen | Biz |
| Ben + o | Biz |
| Ben + siz | Biz |
| Ben + onlar | Biz |
| Sen + o | Siz |
| Sen + onlar | Siz |
| O + onlar | Onlar |
Buradaki mantık basittir.
Öznenin içinde birinci kişi bulunuyorsa yüklem birinci çoğul kişiye göre kurulur.
Birinci kişi bulunmuyor ancak ikinci kişi bulunuyorsa yüklem ikinci çoğul kişiye göre kurulur.
4.2. “Ben”in Bulunduğu Öznelerde Yüklem
Şu cümleye bakalım:
Yanlış: Sen ve ben bu konuyu daha önce konuşmuştunuz.
Doğru: Sen ve ben bu konuyu daha önce konuşmuştuk.
Çünkü:
sen + ben → biz
Aynı durum şu cümlede de görülür:
Yanlış: Ablam ve ben sizi istasyonda karşılayacak.
Doğru: Ablam ve ben sizi istasyonda karşılayacağız.
“Ablam ve ben” öznesi “biz” karşılığındadır.
4.3. “Sen”in Bulunduğu Öznelerde Yüklem
Öznenin içinde birinci kişi yok ancak ikinci kişi bulunuyorsa yüklem ikinci çoğul kişiye göre çekimlenir.
Yanlış: Sen ve Ece belgeleri yarın getirecekler.
Doğru: Sen ve Ece belgeleri yarın getireceksiniz.
Çünkü:
sen + Ece → siz
Başka bir örnek:
Yanlış: Sen ve kardeşin biraz daha dikkatli olmalılar.
Doğru: Sen ve kardeşin biraz daha dikkatli olmalısınız.
Bu tür cümlelerde yüklemi öznenin sonundaki sözcüğe göre çekimlemek yanıltıcıdır. Birleşik öznenin tamamı değerlendirilmelidir.
5. Tekillik Çoğulluk Bakımından Özne Yüklem Uyumsuzluğu
Özne yüklem uyumunun ikinci önemli yönü tekillik ve çoğulluktur.
Ancak burada sık yapılan bir genellemeden kaçınmak gerekir:
“Özne çoğulsa yüklem de mutlaka çoğul olur.”
Bu her durumda geçerli değildir.
Öznenin insan bildirip bildirmemesi sonucu değiştirebilir.
5.1. İnsan Bildiren Çoğul Öznelerde Yüklem
Özne birden fazla insanı bildiriyorsa yüklem tekil veya çoğul kullanılabilir.
Örneğin:
Öğrenciler tören başlamadan salona girdi.
ve
Öğrenciler tören başlamadan salona girdiler.
Her iki kullanım da mümkündür.
Benzer biçimde:
Sporcular yarıştan sonra dinlendi.
Sporcular yarıştan sonra dinlendiler.
Bu nedenle insan bildiren çoğul bir öznenin yanında tekil yüklem görmek, tek başına özne yüklem uyumsuzluğu bulunduğunu göstermez.
5.2. İnsan Dışındaki Çoğul Öznelerde Yüklem
İnsan dışındaki varlıkları bildiren çoğul öznelerde yüklem tekil kullanılır.
Örneğin:
Yanlış: Şiddetli dalgalar kıyıdaki kayalara çarpıyorlardı.
Doğru: Şiddetli dalgalar kıyıdaki kayalara çarpıyordu.
Özne:
şiddetli dalgalar
“Dalgalar” insan dışındaki varlıkları karşıladığı için yüklem tekil kurulmuştur.
Başka bir örnek:
Yanlış: Fabrikanın önündeki lambalar sabaha karşı söndüler.
Doğru: Fabrikanın önündeki lambalar sabaha karşı söndü.
Bir tane daha:
Yanlış: Eski makineler çalışırken çok fazla ses çıkarıyorlardı.
Doğru: Eski makineler çalışırken çok fazla ses çıkarıyordu.
Burada önemli olan yalnızca “lar, ler” ekini görmek değildir. Önce çoğul öznenin neyi karşıladığına bakılmalıdır.
6. Özel Durumlarda Özne Yüklem Uyumu
Bazı öznelerde genel tekillik çoğulluk kuralını doğrudan uygulamak yeterli olmaz. Özellikle kişileştirme, belgisiz sözcükler ve topluluk adları dikkat gerektirir.
6.1. Kişileştirilmiş Öznelerde Yüklem
İnsan dışındaki çoğul öznelerde yüklemin tekil kullanılması temel kuraldır. Ancak insan dışındaki varlıklara insana özgü davranış veya özellikler kazandırılmışsa durum değişebilir.
Örneğin:
Yıldızlar bütün gece bize göz kırpıyorlardı.
Burada yıldızlara insana özgü “göz kırpma” davranışı verilmiştir. Bu nedenle çoğul yüklem kullanımı mümkündür.
Başka bir örnek:
Ağaçlar rüzgâra karşı direniyor, birbirlerine destek oluyorlardı.
“Ağaçlar” insan dışındaki varlıklardır ancak anlatımda insan davranışı kazanmıştır.
Dolayısıyla bir soruda yalnızca öznenin insan olup olmadığına değil, cümlede nasıl anlamlandırıldığına da bakmak gerekir.
6.2. “Herkes, Hiçbiri” Gibi Öznelerde Yüklem
“Herkes” ve “hiçbiri” gibi belgisiz zamirler anlam bakımından birden fazla kişiyi düşündürebilir. Buna rağmen özne olduklarında yüklem tekil kullanılır.
Yanlış: Herkes açıklamayı dikkatle dinliyorlardı.
Doğru: Herkes açıklamayı dikkatle dinliyordu.
Bir başka örnek:
Yanlış: Hiçbiri son sorunun cevabını bilmiyorlardı.
Doğru: Hiçbiri son sorunun cevabını bilmiyordu.
Benzer biçimde:
Herkes kendi yerine oturdu.
cümlesinde yüklem “oturdular” biçiminde çoğullaştırılmaz.
Burada sözcüğün anlamındaki çokluk ile dil bilgisel yapısı birbirine karıştırılmamalıdır.
6.3. Topluluk Adlarında Yüklem
“Ekip, kurul, ordu, takım, topluluk” gibi sözcükler birden fazla kişiyi veya varlığı bir arada karşılayabilir. Ancak çoğul eki almamış bu tür topluluk adları biçim bakımından tekildir.
Örneğin:
Araştırma ekibi sabaha kadar çalıştı.
“Ekip” birçok kişiden oluşabilir fakat cümledeki özne tekil bir topluluk adıdır.
Benzer biçimde:
Kurul yeni öneriyi kabul etti.
Takım sahaya erken çıktı.
Bu örneklerde öznenin bir topluluğu karşılaması, yüklemin otomatik olarak çoğul olması gerektiği anlamına gelmez.
7. Olumluluk Olumsuzluk Bakımından Uyum
Bazı anlatım bozuklukları ilk bakışta kişi veya tekillik çoğulluk sorununa benzemez. Özellikle birden fazla yargının bulunduğu cümlelerde bir öznenin iki yükleme birden ortaklaştırılması sorun oluşturabilir.
Örneğin anlatılmak istenen düşünce şu olsun:
Herkes yarışmaya katıldı fakat kimse ödül alamadı.
Bunu:
Herkes yarışmaya katıldı fakat ödül alamadı.
biçiminde söylediğimizde “herkes” sözcüğü ikinci yüklemin de öznesiymiş gibi anlaşılabilir.
Oysa ilk yargı:
Herkes yarışmaya katıldı.
İkinci yargı ise:
Kimse ödül alamadı.
şeklindedir.
Dolayısıyla doğru cümle:
Herkes yarışmaya katıldı fakat kimse ödül alamadı.
olmalıdır.
Bu tür cümlelerde sorun, klasik anlamdaki kişi veya sayı uyumsuzluğundan çok özne eksikliğiyle kesişir. Bu nedenle cümlede birden fazla yüklem varsa her yüklemin öznesi ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
8. Özne Eksikliği ile Özne Yüklem Uyumsuzluğu Arasındaki Fark
Özne eksikliği ile özne yüklem uyumsuzluğu birbirine yakın görünse de aynı anlatım bozukluğu değildir.
Özne Yüklem Uyumsuzluğunda
Özne vardır fakat yüklem bu özneye uygun değildir.
Örneğin:
Yanlış: Annem ve ben alışverişe gittim.
Doğru: Annem ve ben alışverişe gittik.
Özne açıkça bellidir:
annem ve ben → biz
Sorun, yüklemin “gittim” biçiminde birinci tekil kişiyle kurulmasıdır.
Özne Eksikliğinde
Birden fazla yargının bulunduğu yapılarda yüklemlerden biri kendisine uygun bir özneye ihtiyaç duyduğu hâlde bu özne cümlede bulunmayabilir.
Örneğin anlatılmak istenen:
Herkes onu destekliyor, kimse ona kötü söz söylemiyordu.
olsun.
Cümle:
Herkes onu destekliyor, kötü söz söylemiyordu.
biçiminde kurulduğunda “herkes” iki yükleme birden ortak özne hâline gelir ve amaçlanan anlam bozulur.
Aradaki farkı şöyle özetleyebiliriz:
| Durum | Sorun |
|---|---|
| Özne var ancak yüklem özneye uygun değil | Özne yüklem uyumsuzluğu |
| Bir yüklemin ihtiyaç duyduğu özne bulunmuyor | Özne eksikliği |
Bu ayrım özellikle uzun ve birden fazla yargı taşıyan cümlelerde önemlidir.
9. Özne Yüklem Uyumsuzluğu Nasıl Bulunur?
Özne yüklem uyumsuzluğu sorularında yalnızca cümlenin kulağa doğru gelip gelmediğine bakmak yerine belirli bir kontrol sırası izlemek daha güvenlidir.
1. Yüklemi Bulun
Önce cümlenin temel yargısını belirleyin.
2. Özneyi Belirleyin
Yükleme uygun biçimde “kim?” veya “ne?” sorusunu yönelterek özneyi bulun.
3. Öznenin Kişisini Belirleyin
Özne hangi kişiyi karşılıyor?
ben → 1. tekil kişi
sen → 2. tekil kişi
o → 3. tekil kişi
Birden fazla kişi varsa bunları birlikte değerlendirin.
4. Öznenin Tekil mi Çoğul mu Olduğuna Bakın
Özne çoğulsa bir sonraki kontrol özellikle önemlidir.
5. İnsan mı, İnsan Dışı mı Olduğunu Belirleyin
Çoğul öznelerde yüklemin kullanımı bu ayrıma göre değişebilir.
6. Birleşik Özne Varsa Kişileri Birlikte Değerlendirin
“Ben ve kardeşim” öznesinde yalnızca “kardeşim” sözcüğüne bakılmaz.
ben + kardeşim → biz
ilişkisi dikkate alınır.
7. Özel Bir Özne Olup Olmadığını Kontrol Edin
Özne “herkes” veya “hiçbiri” gibi bir sözcük mü?
Bir topluluk adı mı?
İnsan dışındaki bir varlık kişileştirilmiş mi?
Bu ayrıntılar yüklemin biçimini değiştirebilir.
8. Yüklemi Özneyle Karşılaştırın
Son aşamada yüklemin kişi ve sayı özelliğiyle öznenin özelliklerini karşılaştırın.
Şimdi yöntemi bir cümlede uygulayalım:
Ben ve komşum geçen hafta bu sergiyi gezdi.
Yüklem:
gezdi
Özne:
ben ve komşum
Öznenin kişi karşılığı:
ben + komşum → biz
Ancak “gezdi” üçüncü tekil kişiye göre çekimlenmiştir.
Bu nedenle cümlede kişi bakımından özne yüklem uyumsuzluğu vardır.
Doğru kullanım:
Ben ve komşum geçen hafta bu sergiyi gezdik.
Bu sekiz adımlık kontrol özellikle özne ile yüklemin birbirinden uzaklaştığı uzun cümlelerde oldukça kullanışlıdır.
10. Özne Yüklem Uyumsuzluğu Örnekleri
Farklı özne yüklem uyumsuzluğu türlerini aynı tabloda karşılaştıralım:
| Yanlış cümle | Doğru cümle | Neden? |
|---|---|---|
| Ben ve teyzem akşam size uğrayacak. | Ben ve teyzem akşam size uğrayacağız. | Ben + o → biz |
| Sen ve Murat bizi kapıda bekleyecekler. | Sen ve Murat bizi kapıda bekleyeceksiniz. | Sen + o → siz |
| Sokak lambaları gün doğunca söndüler. | Sokak lambaları gün doğunca söndü. | İnsan dışı çoğul özne |
| Dalgalar kayalıklara sertçe çarpıyorlardı. | Dalgalar kayalıklara sertçe çarpıyordu. | İnsan dışı çoğul özne |
| Herkes sessizce yerlerine oturdular. | Herkes sessizce yerine oturdu. | “Herkes” ile tekil yüklem |
| Hiçbiri bu değişikliği fark etmemişler. | Hiçbiri bu değişikliği fark etmemiş. | “Hiçbiri” ile tekil yüklem |
| Babamla ben sizi karşılayacağım. | Babamla ben sizi karşılayacağız. | Özne “biz” karşılığındadır. |
| Sen ve kardeşin daha dikkatli olmalılar. | Sen ve kardeşin daha dikkatli olmalısınız. | Sen + o → siz |
Tablo önemli bir noktayı gösteriyor: Özne yüklem uyumsuzluğu her zaman aynı şekilde düzeltilmez.
Örneğin:
Ben ve teyzem size uğrayacak.
cümlesinde yüklemin kişi bakımından değiştirilmesi gerekir:
Ben ve teyzem size uğrayacağız.
Buna karşılık:
Sokak lambaları söndüler.
cümlesinde çözüm yüklemi tekilleştirmektir:
Sokak lambaları söndü.
Dolayısıyla önce hatanın kişi bakımından mı yoksa tekillik çoğulluk bakımından mı ortaya çıktığı belirlenmelidir.
11. En Çok Karıştırılan Özne Yüklem Uyumu Kuralları
Özne yüklem uyumsuzluğu sorularında birkaç nokta diğerlerinden daha fazla karıştırılır.
Çoğul Özne Her Zaman Çoğul Yüklem Almaz
Bu konudaki en yaygın yanılgılardan biridir.
İnsan bildiren çoğul öznelerde:
Öğrenciler sınıfa girdi.
Öğrenciler sınıfa girdiler.
kullanımları mümkündür.
İnsan dışındaki çoğul öznelerde ise:
Yapraklar sarardı.
biçimindeki tekil yüklem kullanımı esas alınır.
“Ben ve O” Özne Olduğunda Yüklem “Biz”e Göre Kurulur
Doğru:
Ben ve kardeşim eve döndük.
Yanlış:
Ben ve kardeşim eve döndüler.
“Ben”in bulunduğu birleşik özne birinci çoğul kişiyi gerektirir.
“Sen ve O” Özne Olduğunda Yüklem “Siz”e Göre Kurulur
Doğru:
Sen ve kardeşin eve döndünüz.
Yanlış:
Sen ve kardeşin eve döndüler.
Çünkü:
sen + kardeşin → siz
ilişkisi vardır.
“Herkes” Çok Kişiyi Anlatsa da Yüklem Tekildir
“Herkes” sözcüğü anlam bakımından bir topluluğu düşündürür. Buna rağmen:
Herkes salona girdi.
denir.
Herkes salona girdiler.
biçimindeki kullanım özne yüklem uyumuna aykırıdır.
Özne Eksikliği ile Özne Yüklem Uyumsuzluğu Aynı Değildir
Şu cümlede:
Annem ve ben geldim.
özne eksik değildir. “Annem ve ben” öznesi vardır; yanlış olan yüklemin kişisidir.
Buna karşılık birden fazla yargının bulunduğu cümlede ikinci yüklemin ihtiyaç duyduğu özne bulunmuyorsa özne eksikliği ortaya çıkabilir.
Bu ayrım, diğer [yapısal anlatım bozuklukları] ile özne yüklem uyumsuzluğunu birbirinden ayırmayı kolaylaştırır.
12. Özne Yüklem Uyumsuzluğu Mini Test
1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne yüklem uyumsuzluğu vardır?
A) Çocuklar bahçede uzun süre oynadı.
B) Ben ve arkadaşım seni kapıda bekleyeceğim.
C) Öğretmenler toplantı salonuna geçti.
D) Babam sabah erkenden işe çıktı.
E) Komşular akşam bize uğradılar.
Cevap: B
Açıklama: “Ben ve arkadaşım” öznesi “biz” karşılığındadır. Yüklem “bekleyeceğim” değil, “bekleyeceğiz” olmalıdır.
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde insan dışındaki çoğul özne nedeniyle özne yüklem uyumsuzluğu vardır?
A) Misafirler erkenden salona girdiler.
B) Öğrenciler öğretmenlerini dikkatle dinledi.
C) Eski saatler gece yarısında birden çaldılar.
D) Sporcular yarıştan sonra dinlendi.
E) Çocuklar parkta uzun süre oynadılar.
Cevap: C
Açıklama: “Eski saatler” insan dışındaki çoğul bir öznedir. Yüklem tekil olmalıdır:
Eski saatler gece yarısında birden çaldı.
3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne ile yüklem kişi bakımından uyumludur?
A) Sen ve ben yarın tekrar görüşeceksiniz.
B) Ben ve kardeşim sizi arayacak.
C) Sen ve arkadaşın bize yardım edecekler.
D) Babam ve ben hazırlıkları tamamladık.
E) Ben, sen ve Ali bu işi bitireceksiniz.
Cevap: D
Açıklama: “Babam ve ben” öznesi “biz” karşılığındadır. “Tamamladık” yüklemi de birinci çoğul kişiye göre çekimlenmiştir.
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne yüklem uyumsuzluğu vardır?
A) Herkes açıklamayı dikkatle dinledi.
B) Hiçbiri soruya cevap vermedi.
C) Herkes kendi düşüncesini söylediler.
D) Araştırma ekibi dün yola çıktı.
E) Öğrenciler sonuçları merakla bekledi.
Cevap: C
Açıklama: “Herkes” öznesiyle yüklem tekil kullanılmalıdır:
Herkes kendi düşüncesini söyledi.
5. Aşağıdaki cümlenin doğru biçimi hangisidir?
“Sen ve kardeşin toplantıya biraz geç geldiler.”
A) Sen ve kardeşin toplantıya biraz geç geldi.
B) Sen ve kardeşin toplantıya biraz geç geldiniz.
C) Sen ve kardeşin toplantıya biraz geç geldik.
D) Sen ve kardeşin toplantıya biraz geç geldin.
E) Sen ve kardeşin toplantıya biraz geç gelmiş.
Cevap: B
Açıklama: “Sen + o” biçimindeki birleşik özne “siz” karşılığındadır. Bu nedenle yüklem “geldiniz” olmalıdır.
Özne yüklem uyumsuzluğunu belirlemenin en güvenilir yolu, yüklemin sonundaki eke bakıp hızlıca karar vermek değil; özneyi bulmak ve öznenin kişi, sayı ve anlam özelliklerini yüklemle karşılaştırmaktır.
Özellikle birden fazla kişinin birlikte özne olduğu cümlelerde, insan dışındaki çoğul öznelerde ve “herkes, hiçbiri” gibi yapılarda bu kontrol daha da önem kazanır.
Cümledeki sorun özne ile yüklemin uyumundan değil, gerekli bir ögenin bulunmamasından kaynaklanıyorsa [nesne eksikliği ], [tümleç eksikliği] veya [yüklem eksikliği] gibi diğer yapısal sorunlar değerlendirilmelidir. Böylece özne yüklem uyumsuzluğu, bağlı bulunduğu [yapısal anlatım bozuklukları] konusu içindeki yerini korurken diğer alt pillarların alanına da taşmaz.
Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – 12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı, Anlatım Bozuklukları
OGM Materyal – Türk Dili ve Edebiyatı 11. Sınıf Kavram Öğretimi Kitabı