Birleşik Fiiller Nelerdir? Türleri ve Kuruluşları

Türkçede bazı hareketler tek bir fiil köküyle değil, birden fazla sözcük veya fiil unsurunun birleşmesiyle anlatılır. “Yardım etti”, “hissedebildi”, “bakakaldı” ve “gözden düştü” yüklemleri farklı yollarla kurulmuş olsa da her biri tek bir hareket veya durum anlamı verir. Bu tür yapılara birleşik fiil denir.

Birleşik fiili belirlerken sözcüklerin ayrı ya da bitişik yazılmasına tek başına bakmak yeterli değildir. “Yardım etmek” ayrı, “hissetmek” bitişik yazıldığı hâlde ikisi de yardımcı fiille kurulmuştur. Benzer şekilde “geliyordu” birden fazla zaman unsuru taşısa da birleşik yapılı fiil değil, birleşik zamanlı fiildir. Birleşik fiiller, Yapısına Göre Fiiller sınıflandırmasında basit ve türemiş fiillerle birlikte ele alınır.

İçindekiler

1. Birleşik Fiil Nedir?
2. Birleşik Fiillerin Özellikleri
3. Birleşik Fiil Nasıl Bulunur?
   3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme
   3.2. Yüklemi Oluşturan Unsurları İnceleme
   3.3. Sözcüklerin Birlikte Tek Anlam Verip Vermediğini Kontrol Etme
   3.4. Birleşik Yapıyla Birleşik Zamanı Ayırma
4. Birleşik Fiil Türleri
5. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller
   5.1. “Etmek” Yardımcı Fiiliyle Kurulanlar
   5.2. “Olmak” Yardımcı Fiiliyle Kurulanlar
   5.3. “Eylemek” ve “Kılmak” Yardımcı Fiilleriyle Kurulanlar
6. Kurallı Birleşik Fiiller
   6.1. Yeterlik Fiili
   6.2. Tezlik Fiili
   6.3. Süreklilik Fiili
   6.4. Yaklaşma Fiili
7. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller
8. Birleşik Fiillerin Yazımı
9. Birleşik Fiil ile Basit Fiil Arasındaki Fark
10. Birleşik Fiil ile Türemiş Fiil Arasındaki Fark
11. Birleşik Fiil ile Birleşik Zamanlı Fiil Arasındaki Fark
12. Yardımcı Fiil Her Kullanımda Birleşik Fiil Kurar mı?
13. Birleşik Fiiller Kip ve Kişi Eki Alabilir mi?
14. Birleşik Fiil Örnekleri
15. TYT Türkçe’de Birleşik Fiil Nasıl Sorulur?
16. Birleşik Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
17. Birleşik Fiil Konu Özeti
18. Açıklamalı Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular
20. Sonuç

1. Birleşik Fiil Nedir?

Birden fazla sözcüğün veya fiil unsurunun birleşerek tek bir hareketi, durumu ya da oluşu karşılamasıyla meydana gelen yapılara birleşik fiil denir.

Birleşik fiiller farklı biçimlerde kurulabilir:

• yardım etmek → İsim + yardımcı fiil
• hissedebilmek → Fiil + yeterlik fiili
• düşüvermek → Fiil + tezlik fiili
• bakakalmak → Fiil + süreklilik fiili
• düşeyazmak → Fiil + yaklaşma fiili
• gözden düşmek → Anlamca kaynaşmış yapı

Birleşik fiilde yapıyı oluşturan parçalar birlikte tek bir yüklem anlamı verir:

Öğrenci arkadaşına yardım etti.

Bu cümlede yardım sözcüğüyle etti fiili birlikte “yardımda bulunmak” hareketini anlatır. Yüklem yalnızca etti değil, yardım etti söz grubunun tamamıdır.

2. Birleşik Fiillerin Özellikleri

Birleşik fiillerin başlıca özellikleri şunlardır:

• Birden fazla sözcük veya fiil unsuruyla kurulur.
• Yapıyı oluşturan unsurlar birlikte tek hareket anlamı verir.
• Ayrı veya bitişik yazılabilir.
• Yardımcı fiille kurulabilir.
• İki fiilin belirli kurallarla birleşmesiyle oluşabilir.
• Sözcüklerin gerçek anlamından uzaklaşıp kaynaşmasıyla kurulabilir.
• Kip, kişi ve olumsuzluk unsurları alabilir.
• Cümlede çoğunlukla yüklem görevinde kullanılır.
• Birleşik zamanlı fiille aynı değildir.
• Yazım biçimi, ses olayı ve anlam özelliğine göre değişebilir.

Birleşik fiilin türünü belirleyen yalnızca biçim değildir. Sözcüklerin birlikte nasıl bir anlam oluşturduğu da incelenmelidir.

3. Birleşik Fiil Nasıl Bulunur?

Birleşik fiili doğru belirlemek için aşağıdaki sıra izlenebilir.

3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme

Önce cümlenin yargısını taşıyan bölüm bulunur:

Çocuk yaptığı hatayı fark etti.

Cümlenin yüklemi yalnızca etti değil, fark etti söz grubudur.

3.2. Yüklemi Oluşturan Unsurları İnceleme

Yüklemin hangi parçalardan kurulduğuna bakılır:

• fark + etmek
• kabul + olmak
• bak-a + kalmak
• düş-e + yazmak
• gözden + düşmek

Bu parçaların her biri tek başına farklı anlam taşıyabilir; birleştiğinde ise cümlenin tek hareketini karşılar.

3.3. Sözcüklerin Birlikte Tek Anlam Verip Vermediğini Kontrol Etme

Görevli dilekçeyi kabul etti.

Kabul ismi ve etti yardımcı fiili birlikte “uygun bulmak, onaylamak” anlamındaki tek hareketi oluşturur.

Bu araba yüz bin lira eder.

Bu cümlede etmek, “değerinde olmak” anlamıyla asıl fiil olarak kullanılmıştır. Bir isimle birlikte yeni bir birleşik fiil oluşturmamıştır.

3.4. Birleşik Yapıyla Birleşik Zamanı Ayırma

Öğrenci eve geliyordu.

Geliyordu, “gel-iyor idi” biçiminde şimdiki zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir. Birleşik zamanlıdır; ancak fiilin yapısında yardımcı fiille kurulmuş yeni bir sözlük anlamı yoktur. Gel- yapım eki almadığı için yapısına göre basittir.

Birleşik zamanın nasıl kurulduğu [Ek Fiil] konusunda açıklanır.

4. Birleşik Fiil Türleri

Birleşik fiiller üç ana grupta incelenir:

Bu üç grup aynı başlık altında yer alsa da kuruluş ve anlam özellikleri birbirinden farklıdır.

5. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isim veya isim soylu sözcüğün “etmek, olmak, eylemek, kılmak” yardımcı fiillerinden biriyle birleşmesiyle oluşur.

5.1. “Etmek” Yardımcı Fiiliyle Kurulanlar

• yardım etmek
• kabul etmek
• fark etmek
• ilan etmek
• terk etmek
• sabretmek
• affetmek
• hissetmek

Örnekler:

• Öğrenci arkadaşına yardım etti.
• Kurul öneriyi kabul etti.
• Çocuk hatasını fark etti.
• Yolcular uzun süre sabrettiler.

Bazı yapılarda ses düşmesi veya ses türemesi meydana gelir:

• sabır + etmek → sabretmek
• af + etmek → affetmek
• his + etmek → hissetmek
• emir + etmek → emretmek

5.2. “Olmak” Yardımcı Fiiliyle Kurulanlar

• mutlu olmak
• hasta olmak
• pişman olmak
• kabul olmak
• kaybolmak
• mahvolmak

Örnekler:

• Çocuk hediyeyi görünce mutlu oldu.
• Yolcu birden hasta oldu.
• Yaptığı davranıştan pişman oldu.
• Anahtar kalabalıkta kayboldu.

Ses olayı bulunmayan yapılar ayrı, ses düşmesi bulunan kaybolmak gibi örnekler bitişik yazılır.

5.3. “Eylemek” ve “Kılmak” Yardımcı Fiilleriyle Kurulanlar

Bu yardımcı fiiller günümüzde “etmek” ve “olmak” kadar sık kullanılmaz:

• arz eylemek
• sabreylemek
• namaz kılmak
• mecbur kılmak

Örnek:

Alınan karar herkesi dikkatli davranmaya mecbur kıldı.

Burada mecbur sözcüğüyle kıldı yardımcı fiili birlikte tek yüklem oluşturmuştur.

6. Kurallı Birleşik Fiiller

Bir fiile “bilmek, vermek, durmak, kalmak, gelmek, yazmak” gibi fiillerin belirli biçimlerde eklenmesiyle kurulan yapılara kurallı birleşik fiil denir. İki fiil arasına çoğunlukla “-a/-e” veya “-ı/-i/-u/-ü” zarf-fiil ünlüsü girer.

6.1. Yeterlik Fiili

Fiile “-a/-e + bilmek” getirilerek kurulur. Gücü yetme, olasılık veya izin anlamı verebilir:

• yapabilmek
• görebilmek
• gelebilmek
• anlayabilmek

Bu soruyu kolayca çözebilirim.

Yeterlik fiilinin olumsuzunda “bil-” bölümü genellikle düşer:

• yapabilmek → yapamamak
• gelebilmek → gelememek
• görebilmek → görememek

6.2. Tezlik Fiili

Fiile “-ı/-i/-u/-ü + vermek” getirilerek kurulur. Eylemin çabucak, ansızın veya kolayca gerçekleştiğini bildirir:

• yapıvermek
• koşuvermek
• düşüvermek
• söyleyivermek

Çocuk sorunun cevabını söyleyiverdi.

6.3. Süreklilik Fiili

Fiile “-a/-e + durmak, kalmak, gelmek” unsurları getirilir. Hareketin devam ettiğini bildirir:

• geledurmak
• bakakalmak
• süregelmek
• yazadurmak

Haberi duyunca şaşkınlıkla bakakaldı.

Bakakalmak eylemin bir süre devam ettiğini ve öznenin o durumda kaldığını anlatır.

6.4. Yaklaşma Fiili

Fiile “-a/-e + yazmak” getirilerek kurulur. Hareketin gerçekleşmesine çok yaklaşıldığını, fakat tamamlanmadığını bildirir:

• düşeyazmak
• öleyazmak
• devrileyazmak

Çocuk ıslak zeminde düşeyazdı.

Bu cümlede çocuk düşmeye çok yaklaşmış, ancak düşme eylemi tamamlanmamıştır.

7. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Bir veya birden fazla sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaşmasıyla oluşan fiillerdir. Bu yapıların önemli bir bölümü deyim niteliğindedir:

• göz atmak
• kulak vermek
• gözden düşmek
• baş koymak
• dili tutulmak
• etekleri zil çalmak
• küplere binmek
• göze batmak
• başına gelmek

Örnekler:

• Öğretmen ödevlere kısaca göz attı.
• Çocuk büyüklerinin sözlerine kulak verdi.
• Yaptığı davranışlardan sonra herkesin gözünden düştü.
• Haberi alınca sevinçten etekleri zil çaldı.

Bu fiiller sözcük sözcük yorumlanmamalıdır. Göz atmak gerçek anlamda gözün atılmasını değil “kısaca bakmak” hareketini bildirir. Deyimleşmiş yapıların anlam özellikleri Atasözleri ve Deyimler başlığında ele alınır.

8. Birleşik Fiillerin Yazımı

Birleşik fiillerin tamamı aynı biçimde yazılmaz.

Ayrı yazılan yardımcı fiil yapıları

İlk sözcükte ses düşmesi veya türemesi yoksa genellikle ayrı yazılır:

• yardım etmek
• fark etmek
• kabul etmek
• mutlu olmak
• hasta olmak

Bitişik yazılan yardımcı fiil yapıları

Birleşme sırasında ses düşmesi veya ses türemesi oluşursa bitişik yazılır:

• affetmek
• hissetmek
• emretmek
• sabretmek
• kaybolmak

Kurallı birleşik fiiller

Kurallı birleşik fiiller genellikle bitişik yazılır:

• yapabilmek
• düşüvermek
• bakakalmak
• süregelmek
• düşeyazmak

Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerin yazımı ise yapının kalıplaşma biçimine göre değerlendirilir. Birleşik fiil olup olmama ile bitişik yazılma aynı ölçüt değildir.

9. Birleşik Fiil ile Basit Fiil Arasındaki Fark

Basit fiil yapım eki almamış ve başka bir sözcükle birleşmemiştir. Birleşik fiil birden fazla unsurla kurulur:

Kip, kişi veya olumsuzluk eki almak basit fiili birleşik yapmaz. Basit fiillerin ayırt edilme yolları Basit Fiil yazısında açıklanır.

10. Birleşik Fiil ile Türemiş Fiil Arasındaki Fark

Türemiş fiil en az bir yapım ekiyle, birleşik fiil ise birden fazla unsurun tek hareket anlamı oluşturmasıyla kurulur:

• temizledi → Türemiş
• yardım etti → Birleşik
• güzelleşti → Türemiş
• mutlu oldu → Birleşik
• yazdırdı → Türemiş
• yazıverdi → Birleşik

Bir sözcükte birden fazla yapım eki bulunması onu birleşik fiil yapmaz. Güzelleştirdi birkaç türetme aşaması taşımasına rağmen tek kökten yapım ekleriyle oluşturulduğu için türemiştir. Yapım ekleriyle kurulan fiiller [Türemiş Fiil] konusunda ayrıntılı olarak incelenir.

11. Birleşik Fiil ile Birleşik Zamanlı Fiil Arasındaki Fark

Bu iki kavramın karıştırılması, fiilde yapı konusundaki en yaygın hatalardan biridir:

Örnekler:

• yardım etti → Birleşik yapılı, basit zamanlı
• temizliyordu → Türemiş yapılı, birleşik zamanlı
• geliyordu → Basit yapılı, birleşik zamanlı
• fark etmişti → Birleşik yapılı, birleşik zamanlı

Bir fiil hem birleşik yapılı hem birleşik zamanlı olabilir. Bu iki değerlendirme birbirinden bağımsızdır.

12. Yardımcı Fiil Her Kullanımda Birleşik Fiil Kurar mı?

Hayır. “Etmek” ve “olmak” bazı cümlelerde kendi anlamlarıyla asıl fiil olarak kullanılabilir:

• Bu ev beş milyon lira eder. → “Değerinde olmak”
• Dün bu kavşakta bir kaza oldu. → “Meydana gelmek”

Yardımcı fiil olarak kullanıldığında ise isimle birlikte tek hareket veya durum anlamı oluşturur:

• Yardım etti.
• Mutlu oldu.
• Kabul etti.

Karar verirken fiilin cümlede tek başına anlam taşıyıp taşımadığı ve önündeki isimle kalıplaşıp kalıplaşmadığı incelenmelidir.

13. Birleşik Fiiller Kip ve Kişi Eki Alabilir mi?

Birleşik fiiller farklı kip ve kişilerle çekimlenebilir:

• yardım etti
• yardım ediyor
• yardım edecek
• yardım etmiş
• yardım etmeliyiz
• yardım etseler

Kip ve kişi değişse de yardım etmek birleşik fiil olma özelliğini korur. Fiilin yargı bildirecek biçimde çekimlenmesi [Çekimli Fiil] konusunda açıklanır.

Geçmiş, şimdiki, gelecek ve geniş zamanla kurulan çekimler [Haber Kipleri]; istek, şart, gereklilik ve emir gibi tasarlama anlamları ise [Dilek Kipleri] başlığında incelenir.

14. Birleşik Fiil Örnekleri

Birleşik fiiller olumsuz biçimde de kullanılabilir:

• yardım etmedi
• fark edemedi
• söyleyivermedi
• gözden düşmedi

Olumsuzluk, yapının birleşik fiil olma özelliğini değiştirmez.

15. TYT Türkçe’de Birleşik Fiil Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de birleşik fiiller; fiilde yapı, yazım kuralları, ek fiil, kip ve deyimler konularıyla bağlantılı olarak sorulabilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenmelidir:

1. Cümlenin yüklemi bulunur.
2. Yüklemin tek veya birden fazla unsurdan oluştuğu belirlenir.
3. İsimle yardımcı fiilin birleşip birleşmediği incelenir.
4. Yeterlik, tezlik, süreklilik veya yaklaşma anlamı aranır.
5. Sözcüklerin gerçek anlamından uzaklaşıp uzaklaşmadığı kontrol edilir.
6. Birleşik fiil ile birleşik zamanlı fiil ayrılır.

16. Birleşik Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

• Birleşik fiillerin tamamını bitişik yazmak
• Ayrı yazılan yapıları birleşik fiil kabul etmemek
• Birleşik fiille birleşik zamanlı fiili karıştırmak
• Yardımcı fiilin her kullanımını birleşik fiil sanmak
• Kurallı birleşik fiillerde verilen anlamı kontrol etmemek
• Yeterlik fiilinin olumsuzunda “bil-” bölümünün düşebileceğini unutmak
• Anlamca kaynaşmış birleşik fiilleri gerçek anlamıyla yorumlamak
• Birden fazla yapım eki alan türemiş fiili birleşik sanmak
• Yüklemin yalnızca son sözcüğünü incelemek
• Ses olayı bulunmayan yardımcı fiil yapılarını bitişik yazmak

17. Birleşik Fiil Konu Özeti

• Birleşik fiiller birden fazla unsurun tek hareket anlamı vermesiyle oluşur.
• Yardımcı fiille kurulan, kurallı ve anlamca kaynaşmış türleri vardır.
• “Etmek, olmak, eylemek, kılmak” yardımcı fiil olarak kullanılabilir.
• Kurallı birleşik fiiller yeterlik, tezlik, süreklilik ve yaklaşma anlamı verir.
• Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerin önemli bir bölümü deyimdir.
• Birleşik fiiller ayrı veya bitişik yazılabilir.
• Ses olayı bulunan yardımcı fiil yapıları genellikle bitişik yazılır.
• Birleşik fiil ile birleşik zamanlı fiil aynı değildir.
• Birleşik fiiller kip, kişi ve olumsuzluk unsurları alabilir.
• Fiilin bütün unsurları ve cümledeki anlamı birlikte incelenmelidir.

18. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil vardır?

A) Çocuk eve geldi.
B) Öğrenci hatasını fark etti.
C) Sporcu hızlandı.
D) Kuşlar gökyüzünde uçtu.
E) Yolcular durakta bekledi.

Cevap: B

Açıklama: “Fark etti”, “fark” ismiyle “etmek” yardımcı fiilinin birleşmesiyle kurulmuştur.

Soru 2 – Aşağıdaki fiillerden hangisi tezlik anlamı taşır?

A) Yapabilmek
B) Bakakalmak
C) Düşeyazmak
D) Söyleyivermek
E) Yardım etmek

Cevap: D

Açıklama: “Söyleyivermek”, eylemin çabucak veya ansızın gerçekleştiğini bildiren tezlik fiilidir.

Soru 3 – Aşağıdakilerden hangisi anlamca kaynaşmış birleşik fiildir?

A) Temizlemek
B) Geliyordu
C) Gözden düşmek
D) Yazdırmak
E) Koşacak

Cevap: C

Açıklama: “Gözden düşmek” gerçek anlamından uzaklaşarak “değerini yitirmek” anlamını kazanmıştır.

Soru 4 – “Geliyordu” fiiliyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiildir.
B) Kurallı birleşik fiildir.
C) Anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
D) Yapısına göre basit, çekimine göre birleşik zamanlıdır.
E) Yapısına göre türemiştir.

Cevap: D

Açıklama: “Gel-” kökü yapım eki almamıştır. “-iyor” ve ek fiilin geçmiş zaman biçimi birleşik zamanlı çekim oluşturur.

Soru 5 – Birleşik fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yardımcı fiille kurulabilir.
B) Kurallı birleşik fiil biçiminde olabilir.
C) Anlamca kaynaşarak oluşabilir.
D) Her zaman bitişik yazılır.
E) Kip ve kişi eki alabilir.

Cevap: D

Açıklama: “Yardım etmek” ve “mutlu olmak” gibi ayrı yazılan birleşik fiiller vardır.

19. Sık Sorulan Sorular

20. Sonuç

Birleşik fiiller, birden fazla sözcük veya fiil unsurunun tek bir hareket anlamı oluşturmasıyla kurulur. Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde isimle “etmek, olmak, eylemek, kılmak” birleşir. Kurallı birleşik fiiller yeterlik, tezlik, süreklilik ve yaklaşma anlamı verir. Anlamca kaynaşmış birleşik fiillerde ise sözcükler gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaşır.

Birleşik fiili doğru belirlemek için yüklemin bütün unsurları incelenmeli, yazım biçimi tek ölçüt kabul edilmemeli ve birleşik zamanlı çekimle yapı birbirine karıştırılmamalıdır. Konu; Fiiller, Yapısına Göre Fiiller, Basit Fiil ve [Türemiş Fiil] başlıklarıyla birlikte değerlendirildiğinde fiillerin kuruluş özellikleri daha kolay anlaşılır.