Türemiş Fiil Nasıl Oluşur? Yapım Ekleri ve Örnekler

Türkçede yeni fiiller yalnızca fiil köklerinden değil, isim köklerinden de oluşturulabilir. “Gözledi”, “temizledi”, “sevindi” ve “yazdırdı” fiillerinin her birinde köke getirilen bir yapım eki yeni bir fiil gövdesi meydana getirmiştir. Bu şekilde en az bir yapım ekiyle oluşturulan fiillere türemiş fiil denir.

Bir fiilin türemiş olup olmadığını belirlerken sözcükte yalnızca ek aramak yeterli değildir. Çünkü kip, kişi ve olumsuzluk gibi unsurlar yeni bir fiil oluşturmaz. “Geleceksiniz” birden fazla ek taşımasına rağmen basit; “suladı” yalnızca bir yapım ve bir kip eki taşıdığı hâlde türemiştir. Belirleyici olan ek sayısı değil, kökten yeni bir fiil gövdesi oluşturan yapım ekinin bulunmasıdır. Türemiş fiiller, Yapısına Göre Fiiller sınıflandırmasında basit ve birleşik fiillerle birlikte incelenir.

İçindekiler

1. Türemiş Fiil Nedir?
2. Türemiş Fiillerin Özellikleri
3. Türemiş Fiil Nasıl Bulunur?
   3.1. Fiilin Kökünü Belirleme
   3.2. Yapım Ekini Bulma
   3.3. Yapım ve Çekim Eklerini Ayırma
   3.4. Kök ile Gövde Arasındaki Anlam İlişkisini Kontrol Etme
4. İsimden Türemiş Fiiller
5. Fiilden Türemiş Fiiller
6. Türemiş Fiil Örnekleri
   6.1. İsim Kökünden Türeyen Fiil Örnekleri
   6.2. Fiil Kökünden Türeyen Fiil Örnekleri
   6.3. Birden Fazla Yapım Eki Alan Fiiller
7. Türemiş Fiillerde Kök ve Gövde
8. Türemiş Fiil ile Basit Fiil Arasındaki Fark
9. Türemiş Fiil ile Birleşik Fiil Arasındaki Fark
10. Çekim Eki Alan Fiil Türemiş Olur mu?
11. Olumsuzluk Eki Fiili Türemiş Yapar mı?
12. Çatı Ekleri Fiili Türemiş Yapar mı?
13. Türemiş Fiiller Kip ve Kişi Eki Alabilir mi?
14. Aynı Fiil Birden Fazla Yönden Sınıflandırılabilir mi?
15. TYT Türkçe’de Türemiş Fiil Nasıl Sorulur?
16. Türemiş Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
17. Türemiş Fiil Konu Özeti
18. Açıklamalı Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular
20. Sonuç

1. Türemiş Fiil Nedir?

İsim veya fiil köklerine en az bir yapım eki getirilerek oluşturulan fiillere türemiş fiil denir. Yapım eki, kökün anlamıyla bağlantılı yeni bir fiil gövdesi oluşturur.

Bahçıvan çiçekleri suladı.

Suladı sözcüğü şu parçalardan oluşur:

• su → isim kökü
• -la → isimden fiil yapım eki
• -dı → görülen geçmiş zaman eki

“Su” isminden “sulamak” fiili türetilmiştir. Bu nedenle suladı yapısına göre türemiş fiildir.

Öğretmen metni öğrencilere yazdırdı.

Yazdırdı sözcüğünde:

• yaz- → fiil kökü
• -dır → fiilden fiil yapım eki
• -dı → görülen geçmiş zaman eki

“Yazmak” fiilinden “yazdırmak” fiili oluşturulduğu için sözcük türemiştir.

2. Türemiş Fiillerin Özellikleri

Türemiş fiillerin temel özellikleri şunlardır:

• En az bir yapım eki alır.
• İsim veya fiil kökünden oluşturulabilir.
• Yapım eki yeni bir fiil gövdesi meydana getirir.
• Kök ile türemiş fiil arasında anlam ilişkisi bulunur.
• Birden fazla yapım eki alabilir.
• Yapım ekinden sonra kip ve kişi ekleri alabilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçiminde kullanılabilir.
• Anlamına göre iş, durum veya oluş bildirebilir.
• Çatı ekleriyle oluşturulan bazı fiil gövdeleri türemiş yapı gösterir.
• Sözcüğün uzunluğu değil, yapım eki alması belirleyicidir.

Örneğin temizlediler sözcüğü “temiz” köküne getirilen “-le” yapım ekiyle oluşturulmuş, ardından geçmiş zaman ve kişi eki almıştır. Çekim ekleri fiilin türemiş olma özelliğini değiştirmez.

3. Türemiş Fiil Nasıl Bulunur?

Türemiş fiili belirlemek için sözcüğün kök ve ek yapısı aşamalı biçimde incelenmelidir.

3.1. Fiilin Kökünü Belirleme

Sözcük, anlamlı en küçük parçasına ayrılır:

• göz-le-di → göz
• temiz-le-di → temiz
• güç-len-di → güç
• sev-in-di → sev-
• yaz-dır-dı → yaz-

Kök belirlenirken türemiş sözcüğün anlamıyla bağlantı korunmalıdır. Yalnızca biçim benzerliğine dayanarak kök ayrımı yapılmamalıdır.

3.2. Yapım Ekini Bulma

Kökten sonra gelen ekin yeni bir sözcük oluşturup oluşturmadığı kontrol edilir:

• göz + le → gözlemek
• su + la → sulamak
• güç + len → güçlenmek
• sev + in → sevinmek
• yaz + dır → yazdırmak

Bu ekler kökün yalnızca cümledeki görevini değiştirmemiş, yeni anlamlı fiiller oluşturmuştur. Türkçedeki türetme eklerinin genel yapısı [Yapım Ekleri] başlığında ayrıntılı olarak ele alınır.

3.3. Yapım ve Çekim Eklerini Ayırma

Bir sözcükte hem yapım hem çekim eki bulunabilir:

güzelleşiyordu

• güzel → isim kökü
• -leş → isimden fiil yapım eki
• -iyor → şimdiki zaman eki
• -du → ek fiilin geçmiş zaman biçimi

Güzelleşiyordu yapısına göre türemiş, çekimine göre birleşik zamanlıdır. Kip ve kişi ilişkisi kuran eklerin görevleri [Çekim Ekleri] konusunda açıklanır.

3.4. Kök ile Gövde Arasındaki Anlam İlişkisini Kontrol Etme

Kök ve türemiş gövde arasında anlam bağlantısı bulunmalıdır:

• göz → gözlemek
• baş → başlamak
• taş → taşlamak
• doğru → doğrulmak
• kısa → kısalmak

Bir sözcüğün ilk hecesinin başka bir kelimeye benzemesi, o kelimeden türediğini kanıtlamaz. Kök, sözcüğün hem biçim hem anlam bakımından temelini oluşturmalıdır.

4. İsimden Türemiş Fiiller

İsim veya isim soylu köklere yapım eki getirilerek oluşturulan fiillere isimden türemiş fiil denir:

Örnek cümleler:

• Görevli çevreyi gözledi.
• Bahçıvan fidanları suladı.
• Öğrenciler sınıfı temizledi.
• Sporcu zamanla güçlendi.
• Hava öğleden sonra güzelleşti.
• Günler kışın kısaldı.

İsim köklerinden fiil oluşturan ekler [İsimden Fiil Yapım Ekleri] yazısında sistemli biçimde gösterilir.

5. Fiilden Türemiş Fiiller

Fiil kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek yeni fiiller oluşturulabilir:

Örnekler:

• Öğretmen metni öğrencilere yazdırdı.
• Cam topun çarpmasıyla kırıldı.
• Çocuk hediyeyi görünce sevindi.
• İki arkadaş bir süre bakıştı.
• Pilot model uçağı uçurdu.
• Polis aracı durdurdu.

Fiil kök ve gövdelerinden yeni fiiller oluşturan eklerin ayrıntıları [Fiilden Fiil Yapım Ekleri] konusunda incelenir.

6. Türemiş Fiil Örnekleri

6.1. İsim Kökünden Türeyen Fiil Örnekleri

• Çiftçi tarlayı suladı.
• Görevli salonu temizledi.
• Çocuk uzaktaki gemiyi gözledi.
• Takım ikinci yarıda hızlandı.
• Fidanlar birkaç ayda güçlendi.
• Gökyüzü akşama doğru karardı.
• Yol giderek daraldı.
• Hava birden serinledi.

6.2. Fiil Kökünden Türeyen Fiil Örnekleri

• Usta çırağına tahtayı kestirdi.
• Çocuklar bahçede koşuştular.
• İki eski dost uzun süre görüştü.
• Öğretmen öğrencileri barıştırdı.
• Görevli aracı durdurdu.
• Haber kısa sürede duyuldu.
• Çocuk annesine sarıldı.
• Kardeşler bir süre tartıştı.

6.3. Birden Fazla Yapım Eki Alan Fiiller

Bir fiil birden fazla türetme aşamasından geçebilir:

başlattı

• baş → isim kökü
• -la → isimden fiil yapım eki
• -t → fiilden fiil yapım eki
• -tı → geçmiş zaman eki

güzelleştirdi

• güzel → isim kökü
• -leş → isimden fiil yapım eki
• -tir → fiilden fiil yapım eki
• -di → geçmiş zaman eki

sakinleştirdi

• sakin → isim kökü
• -leş → isimden fiil yapım eki
• -tir → fiilden fiil yapım eki
• -di → geçmiş zaman eki

Birden fazla yapım eki bulunması fiilin türünü değiştirmez; sözcük yine türemiş fiildir.

7. Türemiş Fiillerde Kök ve Gövde

Kök, sözcüğün yapım eki almamış temel bölümüdür. Gövde ise köke en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşur:

• su → kök
• sula- → fiil gövdesi
• suladı → çekimli türemiş fiil
• yaz- → kök
• yazdır- → fiil gövdesi
• yazdıracak → çekimli türemiş fiil

Bir gövde yeniden yapım eki alabilir:

• baş → başla- → başlat-
• güzel → güzelleş- → güzelleştir-

Bu zinciri doğru görmek, yapım eklerini kip ve kişi eklerinden ayırmayı kolaylaştırır.

8. Türemiş Fiil ile Basit Fiil Arasındaki Fark

Basit fiil yapım eki almamıştır; türemiş fiil en az bir yapım eki almıştır:

“Geleceksiniz” uzun ve çok ekli görünmesine rağmen yapım eki almadığı için basittir. “Suladı” daha kısa olmasına rağmen “su” kökünden “-la” yapım ekiyle oluşturulduğu için türemiştir.

Basit fiilin çekim ekleriyle birlikte nasıl belirlendiği Basit Fiil yazısında ayrıntılı olarak açıklanır.

9. Türemiş Fiil ile Birleşik Fiil Arasındaki Fark

Türemiş fiil yapım ekiyle, birleşik fiil ise birden fazla sözcük veya fiil unsurunun tek hareket anlamı vermesiyle kurulur:

• temizledi → Türemiş
• yardım etti → Birleşik
• güzelleşti → Türemiş
• mutlu oldu → Birleşik
• yazdırdı → Türemiş
• yazıverdi → Birleşik

Birleşik fiillerin yardımcı fiille, kurallı biçimde veya anlamca kaynaşarak kurulması [Birleşik Fiil] başlığında ele alınır.

10. Çekim Eki Alan Fiil Türemiş Olur mu?

Hayır. Kip ve kişi ekleri yeni bir fiil türetmez:

• gel-di-m → Basit
• yaz-acak-sın → Basit
• koş-uyor-lar → Basit
• temiz-le-di-m → Türemiş

İlk üç örnekte yalnızca çekimle ilgili ekler vardır. Son örnekte “-le” yapım eki bulunduğu için fiil türemiştir.

11. Olumsuzluk Eki Fiili Türemiş Yapar mı?

“-ma/-me” olumsuzluk eki yeni bir sözlük anlamı taşıyan fiil gövdesi oluşturmaz:

• gelmedi → Basit
• yazmayacak → Basit
• temizlemedi → Türemiş
• güzelleşmedi → Türemiş

Son iki fiilin türemiş olma nedeni olumsuzluk eki değil, “-le” ve “-leş” yapım ekleridir.

12. Çatı Ekleri Fiili Türemiş Yapar mı?

Fiilden fiil yapan çatı ekleri yeni fiil gövdeleri oluşturabilir:

• yaz- → yaz-dır-
• kır- → kır-ıl-
• sev- → sev-in-
• gör- → gör-üş-
• uç- → uç-ur-

Bu fiiller yapısına göre türemiştir. Aynı zamanda ettirgenlik, edilgenlik, dönüşlülük, işteşlik veya oldurganlık gibi çatı özellikleri taşıyabilir.

Burada iki farklı değerlendirme vardır:

• Türemiş fiil: Sözcüğün yapısıyla ilgilidir.
• Çatı özelliği: Fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösterir.

Çatı eklerinin cümlede oluşturduğu ilişkiler [Fiilde Çatı] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.

13. Türemiş Fiiller Kip ve Kişi Eki Alabilir mi?

Türemiş fiiller, basit fiiller gibi çekimlenebilir:

• temizledim
• temizliyorsun
• temizleyecek
• temizlemişiz
• temizlersiniz
• temizlemeli
• temizlese

Kip ve kişi ekleri değişse de “temiz” kökünden “-le” yapım ekiyle oluşturulan gövde korunur. Fiilin yargı bildiren çekimli biçimi [Çekimli Fiil] yazısında ele alınır.

14. Aynı Fiil Birden Fazla Yönden Sınıflandırılabilir mi?

Evet. Bir fiil yapı, anlam ve çatı bakımından ayrı ayrı değerlendirilebilir:

Öğretmen metni öğrenciye yazdırdı.

• Yapısına göre: Türemiş fiil
• Anlamına göre: İş fiili
• Çatısına göre: Ettirgen fiil

Yapraklar sarardı.

• Yapısına göre: Türemiş fiil
• Anlamına göre: Oluş fiili
• Nesnesine göre: Geçişsiz fiil

İş, durum ve oluş ayrımı Anlamlarına Göre Fiiller yazısında incelenir. Yapı sınıflandırmasıyla anlam sınıflandırması birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

15. TYT Türkçe’de Türemiş Fiil Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de türemiş fiiller; kök–gövde, yapım–çekim eki, fiilde çatı ve birleşik fiil bilgisiyle birlikte sorulabilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin yüklemi bulunur.
2. Fiilin anlamlı kökü belirlenir.
3. Kökten sonra gelen eklerin görevleri incelenir.
4. Yeni fiil gövdesi oluşturan yapım eki aranır.
5. Çekim ekleri yapı incelemesinin dışında tutulur.
6. Birleşik fiille türemiş fiil karıştırılmaz.

16. Türemiş Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

• Ek alan her fiili türemiş sanmak
• Kip ve kişi eklerini yapım eki kabul etmek
• Olumsuzluk ekini türetme eki sanmak
• Sözcüğün kökünü yalnızca ses benzerliğine göre belirlemek
• Kök ile gövde arasındaki anlam ilişkisini kontrol etmemek
• İsimden fiil ve fiilden fiil yapım eklerini karıştırmak
• Birden fazla yapım eki alan sözcükleri birleşik fiil sanmak
• Çatı ekleriyle oluşan gövdeleri yapı bakımından değerlendirmemek
• Birleşik zamanlı fiili türemiş veya birleşik yapılı sanmak
• Yapıya göre türle anlama göre türü karıştırmak

17. Türemiş Fiil Konu Özeti

• Türemiş fiiller en az bir yapım eki alır.
• İsim veya fiil kökünden oluşturulabilir.
• Yapım eki yeni bir fiil gövdesi meydana getirir.
• Birden fazla yapım eki alabilir.
• Kip, kişi ve olumsuzluk ekleri türemişliği belirlemez.
• İsimden fiil ve fiilden fiil yapım ekleri bulunur.
• Çatı ekleri bazı fiillerde yeni gövdeler oluşturur.
• Türemiş fiiller iş, durum veya oluş bildirebilir.
• Türemiş fiil ile birleşik fiil farklı yollarla kurulur.
• Kök, gövde ve ek görevleri birlikte incelenmelidir.

18. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki fiillerden hangisi yapısına göre türemiştir?

A) Geldiler
B) Yazacaksın
C) Temizledi
D) Yardım etti
E) Bakakaldı

Cevap: C

Açıklama: “Temizledi” fiili, “temiz” köküne getirilen “-le” yapım ekiyle oluşturulmuştur.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isimden türemiş fiil vardır?

A) Çocuk eve geldi.
B) Bahçıvan çiçekleri suladı.
C) Öğrenci hatasını fark etti.
D) Kuşlar gökyüzünde uçtu.
E) Yolcular durakta bekledi.

Cevap: B

Açıklama: “Suladı” fiili, “su” isim köküne getirilen “-la” yapım ekiyle oluşturulmuştur.

Soru 3 – Aşağıdaki fiillerden hangisi fiilden fiil yapım eki almıştır?

A) Gözledi
B) Suladı
C) Başladı
D) Yazdırdı
E) Temizledi

Cevap: D

Açıklama: “Yazdırdı” fiili, “yaz-” fiil köküne getirilen “-dır” fiilden fiil yapım ekiyle kurulmuştur.

Soru 4 – “Güzelleşiyordu” fiiliyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Yapım eki almadığı için basittir.
B) Yardımcı fiille kurulduğu için birleşiktir.
C) Yapısına göre türemiş, çekimine göre birleşik zamanlıdır.
D) Yalnızca çekim eklerinden oluşur.
E) İsim-fiildir.

Cevap: C

Açıklama: “Güzel” köküne gelen “-leş” yapım eki fiili türemiş yapar. “-iyor” ve “-du” ise birleşik zamanlı çekimi oluşturur.

Soru 5 – Türemiş fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) En az bir yapım eki alırlar.
B) İsim kökünden oluşturulabilirler.
C) Fiil kökünden oluşturulabilirler.
D) Kip eki alan bütün fiiller türemiştir.
E) Birden fazla yapım eki alabilirler.

Cevap: D

Açıklama: Kip ekleri yeni fiil türetmez. Bir fiilin türemiş olması için yapım eki alması gerekir.

19. Sık Sorulan Sorular

20. Sonuç

Türemiş fiiller, isim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulur. Gözlemek, sulamak ve temizlemek isim köklerinden; yazdırmak, kırılmak ve bakışmak ise fiil köklerinden türetilmiş fiillere örnektir.

Bir fiilin türemiş olup olmadığını belirlerken sözcükteki toplam ek sayısına değil, yeni bir fiil gövdesi oluşturan yapım ekine bakılmalıdır. Yapım eki bulunuyorsa fiil türemiştir; kip, kişi veya olumsuzluk unsurları tek başına türemişlik oluşturmaz. Konunun üst çerçevesi Yapısına Göre Fiiller, kardeş türleri ise Basit Fiil ve [Birleşik Fiil] yazılarıyla birlikte değerlendirilebilir.