Durum Fiili Nedir, Nasıl Bulunur?

Bazı fiiller, öznenin başka bir varlık üzerinde yaptığı işi ya da zaman içinde geçirdiği değişimi değil, içinde bulunduğu hâli veya sürdürdüğü hareketi anlatır. “Çocuk uyudu.”, “Yaşlı adam bankta oturdu.” ve “Yolcular durakta bekledi.” cümlelerinde öznenin bir nesneyi etkileyen işi yoktur. Öznenin içinde bulunduğu durum bildirilmiştir. Bu anlamı taşıyan fiillere durum fiili denir.

Durum fiillerini belirlerken yalnızca cümlede nesne bulunmamasına bakmak yeterli değildir. Çünkü nesnesi açıkça söylenmeyen bazı iş fiilleri de vardır. “Öğrenci bütün gece okudu.” cümlesinde okunan şey belirtilmemiş olsa da okumak nesne alabilen bir fiildir. Buna karşılık “Öğrenci bütün gece uyudu.” cümlesindeki uyumak bir nesneye yöneltilemez. Durum fiili, Anlamlarına Göre Fiiller sınıflandırmasında iş ve oluş fiilleriyle birlikte

İçindekiler

1. Durum Fiili Nedir?
2. Durum Fiillerinin Özellikleri
3. Durum Fiili Nasıl Bulunur?
   3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme
   3.2. Fiile “Neyi?” veya “Kimi?” Sorularını Sorma
   3.3. Fiilin Nesne Alabilme Özelliğini Kontrol Etme
   3.4. Değişim Bulunup Bulunmadığını İnceleme
4. Durum Fiilleri Nelerdir?
5. Durum Fiili Örnekleri
   5.1. Günlük Hayattan Durum Fiili Cümleleri
   5.2. Açıklamalı Durum Fiili Örnekleri
6. Durum Fiillerinde Özne ve Süreklilik İlişkisi
7. Durum Fiilleri Her Zaman İrade Bildirir mi?
8. Durum Fiili ile İş Fiili Arasındaki Fark
9. Durum Fiili ile Oluş Fiili Arasındaki Fark
10. Durum Fiili ile Geçişsiz Fiil Aynı Şey midir?
11. Aynı Fiil Farklı Cümlelerde Durum veya İş Bildirebilir mi?
12. Durum Fiillerinin Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri
13. Durum Fiillerinin Kip ve Kişi Ekleriyle Kullanımı
14. Durum Fiilleri Cümlede Hangi Öge Olur?
15. TYT Türkçe’de Durum Fiili Nasıl Sorulur?
16. Durum Fiillerinde Sık Yapılan Hatalar
17. Durum Fiili Konu Özeti
18. Açıklamalı Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular
20. Sonuç

1. Durum Fiili Nedir?

Öznenin içinde bulunduğu hâli, sürdürdüğü hareketi veya belirli bir süre devam eden durumunu bildiren fiillere durum fiili denir. Bu fiillerde hareket çoğunlukla öznenin üzerinde kalır; başka bir varlığa yönelmez.

Bebek beşiğinde uyudu.

Bu cümlede uyudu fiili, bebeğin içinde bulunduğu durumu bildirir. “Bebek neyi uyudu?” veya “Bebek kimi uyudu?” biçiminde anlamlı bir soru kurulamaz. Uyuma hareketinden etkilenen bir nesne bulunmadığı için uyudu durum fiilidir.

Durum fiilleri yalnızca hareketsiz kalmayı anlatmaz:

• Çocuk bahçede koştu.
• Kuş gökyüzünde uçtu.
• Sporcu yolda yürüdü.
• Balık suda yüzdü.

Bu cümlelerde fiziksel hareket vardır; ancak hareket başka bir nesne üzerinde gerçekleştirilmemiştir. Bu nedenle “hareket bildiriyorsa iş fiilidir” düşüncesi yanlıştır.

2. Durum Fiillerinin Özellikleri

Durum fiillerinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Öznenin içinde bulunduğu hâli veya sürdürdüğü hareketi bildirir.
• Hareket genellikle öznenin üzerinde kalır.
• Başka bir varlığı doğrudan etkilemez.
• “Neyi?” ve “Kimi?” sorularına cevap vermez.
• Nesne alamaz ve çoğunlukla geçişsizdir.
• Öznenin iradesiyle veya iradesi dışında gerçekleşebilir.
• Öznenin niteliğinde mutlaka bir değişim bildirmez.
• Belirli bir süre devam edebilen hareketleri anlatabilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçiminde kullanılabilir.
• Haber ve dilek kipleriyle çekimlenebilir.
• Fiilin türü, cümlede kazandığı anlama göre belirlenir.

“Yaşlı adam bankta oturdu.” cümlesindeki oturdu fiili bir durumu bildirir. “Yaşlı adam sandalyeyi çekti.” cümlesindeki çekti ise sandalyeyi etkileyen bir iş fiilidir.

3. Durum Fiili Nasıl Bulunur?

Durum fiilini belirlemek için fiilin yalnızca sözlük anlamına değil, cümlede kurduğu özne ve nesne ilişkisine bakılmalıdır.

3.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme

Öncelikle cümlede yargıyı taşıyan çekimli fiil bulunur:

Yolcular durakta uzun süre bekledi.

Cümlenin yüklemi bekledi sözcüğüdür. Fiilin kip ve kişi eki alarak nasıl yargı bildirdiği [Çekimli Fiil] konusunda açıklanır.

3.2. Fiile “Neyi?” veya “Kimi?” Sorularını Sorma

Yüklem, özneyle birlikte sorgulanır:

Yolcular neyi bekledi?

Bu soruya cümlenin mevcut anlamıyla nesne niteliğinde bir cevap alınamaz. Durakta sözcüğü “Nerede?” sorusuna cevap verdiği için nesne değildir.

Ancak bazı fiillerin anlamına dikkat edilmelidir:

• Yolcular durakta bekledi. → Durum
• Yolcular otobüsü bekledi. → İş fiili özelliği gösteren, nesne alan kullanım

Fiilin türü, cümledeki anlam ve kullanım üzerinden belirlenir.

3.3. Fiilin Nesne Alabilme Özelliğini Kontrol Etme

Cümlede nesne görülmemesi tek başına yeterli değildir:

Ayşe odasında okuyor.

Okunan şey söylenmemiştir; ancak “kitabı okuyor” veya “gazeteyi okuyor” denebilir. Okumak nesne alabildiğinden durum fiili değildir.

Ayşe odasında uyuyor.

“Kitabı uyuyor” veya “bir şeyi uyuyor” denemez. Uyumak nesne alamaz ve öznenin durumunu bildirir.

Nesnesi belirtilmeyen iş fiilleriyle durum fiilleri arasındaki bu ayrım, İş (Kılış) Fiili yazısında karşı yönden örneklerle ele alınır.

3.4. Değişim Bulunup Bulunmadığını İnceleme

Nesne almayan fiilin öznenin durumunu mu, yoksa niteliğindeki değişimi mi bildirdiğine bakılır:

• Çocuk uyudu. → Durum
• Çocuk büyüdü. → Oluş
• Adam oturdu. → Durum
• Adam yaşlandı. → Oluş

Uyumak ve oturmak öznenin hâlini; büyümek ve yaşlanmak ise öznenin zaman içinde geçirdiği değişimi bildirir.

4. Durum Fiilleri Nelerdir?

Durum fiilleri kapalı bir sözcük listesinden oluşmaz. Bir fiilin cümledeki kullanımı esas alınmalıdır. Bununla birlikte sık karşılaşılan bazı durum fiilleri şunlardır:

• ağlamak
• beklemek
• dinlenmek
• durmak
• gülmek
• koşmak
• oturmak
• susmak
• uyumak
• uyanmak
• uçmak
• uzanmak
• yürümek
• yüzmek

Bu fiillerin ortak özelliği, tipik kullanımlarında başka bir varlığa yönelmemeleridir:

• Çocuk güldü.
• Bebek ağladı.
• Yolcu bekledi.
• Sporcu dinlendi.
• Kuş uçtu.

Yine de ezberlenmiş bir liste her cümlede doğru sonuca götürmez. Örneğin beklemek, “Durakta bekledi.” cümlesinde durum; “Otobüsü bekledi.” cümlesinde nesne alan bir kullanım gösterir.

5. Durum Fiili Örnekleri

5.1. Günlük Hayattan Durum Fiili Cümleleri

• Sabah alarm çalınca hemen uyandım.
• Kardeşim koltukta uyudu.
• Dedem bahçede biraz oturdu.
• Çocuklar okulun önünde bekledi.
• Sporcular antrenmandan sonra dinlendi.
• Bebek annesini görünce güldü.
• Köpek kapının yanında uzandı.
• Yolcular istasyonda uzun süre durdu.
• Kuşlar çatının üzerinde bekledi.
• Çocuk bütün gün evde kaldı.

5.2. Açıklamalı Durum Fiili Örnekleri

Öğrenci sırasında sessizce oturdu.

Oturdu fiili öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir. “Neyi oturdu?” sorusu anlamlı değildir.

Sporcu sahada koştu.

Koşmak hareket bildirir; ancak bu cümlede hareket bir nesneye yönelmediği için durum fiilidir.

Çocuk birkaç dakika sustu.

Susma, çocuğun belirli bir süre devam eden hâlidir. Öznenin niteliğinde zaman içinde gerçekleşen bir değişim anlatılmamıştır.

Yolcular durakta bekledi.

Bekleme eylemi bu cümlede bir nesne almamıştır ve öznenin sürdürdüğü durumu bildirmiştir.

6. Durum Fiillerinde Özne ve Süreklilik İlişkisi

Durum fiillerinde eylemin etkisi çoğunlukla öznenin üzerinde kalır. Cümledeki “bir süre, uzun süre, saatlerce, hâlâ, sessizce” gibi ifadeler durumun devam ettiğini gösterebilir:

• Çocuk saatlerce uyudu.
• Yolcular uzun süre bekledi.
• Yaşlı adam bir süre oturdu.
• Öğrenci hâlâ susuyor.

Bu ifadeler güçlü ipuçlarıdır; ancak durum fiili bulunması için zorunlu değildir. “Çocuk uyudu.” cümlesinde süre belirtilmese de uyudu durum fiilidir.

7. Durum Fiilleri Her Zaman İrade Bildirir mi?

Durum fiillerinde öznenin iradesi bulunabilir:

• Çocuk sandalyeye oturdu.
• Sporcu bir süre dinlendi.
• Öğrenci sessizce bekledi.

Bazı durumlar ise öznenin tam iradesi dışında gerçekleşebilir:

• Bebek uyudu.
• Çocuk aniden güldü.
• Hasta bütün gece öksürdü.

Bu nedenle “Özne isteyerek yapıyorsa durum fiilidir.” veya “İrade dışıysa oluş fiilidir.” biçimindeki tek ölçüt yeterli değildir. Oluş fiilinde asıl belirleyici, öznenin niteliğinde değişim meydana gelmesidir.

8. Durum Fiili ile İş Fiili Arasındaki Fark

İş fiili, öznenin başka bir varlığı etkileyen hareketini; durum fiili ise öznenin üzerinde kalan hâl veya hareketi bildirir.

İş fiiline “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltilebilir. Durum fiili bu sorulara cevap vermez. Ancak cümlede nesnenin söylenmemesi, fiilin mutlaka durum fiili olduğu anlamına gelmez.

9. Durum Fiili ile Oluş Fiili Arasındaki Fark

Durum fiili öznenin içinde bulunduğu hâli; oluş fiili öznenin niteliğinde iradesi dışında meydana gelen değişimi bildirir:

“Çocuk uyudu.” cümlesinde çocuğun durumu anlatılır. “Çocuk büyüdü.” cümlesinde ise önceki durumdan farklı bir duruma geçiş vardır. Kendiliğinden gerçekleşen değişimler Oluş Fiili başlığında ayrıntılı olarak açıklanır.

10. Durum Fiili ile Geçişsiz Fiil Aynı Şey midir?

Durum fiilleri genellikle geçişsizdir; çünkü nesne almaz. Ancak iki kavram farklı sınıflandırma ölçütlerine dayanır:

Uyumak fiili öznenin hâlini bildirdiği için durum, nesne alamadığı için geçişsiz fiildir. Aynı fiil iki özelliği birlikte taşısa da terimler tamamen aynı değildir. Nesne alamayan fiiller [Geçişsiz Fiil], nesne-yüklem ilişkisine dayanan genel sınıflandırma ise [Nesnesine Göre Fiiller] konusunda incelenir.

11. Aynı Fiil Farklı Cümlelerde Durum veya İş Bildirebilir mi?

Bir fiilin türü cümledeki anlamına göre değişebilir:

• Yolcular durakta bekledi. → Durum
• Yolcular otobüsü bekledi. → Nesne alan kullanım
• Toplantı üç saat sürdü. → Durum
• Çiftçi tarlayı sürdü. → İş
• Çocuk parkta koştu. → Durum

Özellikle beklemek ve sürmek gibi fiiller bağlama göre farklı anlam ve nesne ilişkileri kurabilir. Bu nedenle fiiller tek başına ezberlenmemelidir.

12. Durum Fiillerinin Olumlu, Olumsuz ve Soru Biçimleri

Bir durum fiili olumlu, olumsuz veya soru biçiminde kullanılabilir:

• Çocuk uyudu. → Olumlu
• Çocuk uyumadı. → Olumsuz
• Çocuk uyudu mu? → Soru

Olumsuzluk ve soru anlamı, fiilin durum bildirme özelliğini değiştirmez. Üç cümlede de uyumak bir nesneye yönelmez.

13. Durum Fiillerinin Kip ve Kişi Ekleriyle Kullanımı

Durum fiilleri farklı zamanlarla çekimlenebilir:

• Çocuk uyudu. → Görülen geçmiş zaman
• Çocuk uyuyor. → Şimdiki zaman
• Çocuk uyuyacak. → Gelecek zaman
• Çocuk uyumuş. → Öğrenilen geçmiş zaman
• Çocuk uyur. → Geniş zaman

Bu çekimlerin kullanım ve anlam özellikleri [Haber Kipleri] yazısında açıklanır. Durum fiilleri “Biraz dinlense.” veya “Burada beklemeli.” örneklerinde olduğu gibi tasarlama anlamlarıyla da kullanılabilir. Bu kiplerin birbirinden nasıl ayrıldığı [Dilek Kipleri] konusunda incelenir.

14. Durum Fiilleri Cümlede Hangi Öge Olur?

Çekimli durum fiili, fiil cümlesinde yüklem görevindedir:

Yolcular durakta bekledi.

• Özne: Yolcular
• Yer tamlayıcısı: durakta
• Yüklem: bekledi

Cümlede durakta sözcüğünün bulunması, fiilin nesne aldığı anlamına gelmez. Bu sözcük “Nerede?” sorusuna cevap verir.

Durum fiili fiilimsi eki aldığında farklı görevlerde kullanılabilir:

Durakta bekleyen yolcular otobüse bindi.

Bekleyen sözcüğü durum anlamı taşısa da çekimli fiil değil, sıfat-fiildir.

15. TYT Türkçe’de Durum Fiili Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de durum fiilleri çoğunlukla iş ve oluş fiilleriyle karşılaştırmalı sorulur. Ayrıca nesne, geçişlilik, fiilde çatı ve fiilimsi bilgisiyle ilişkilendirilebilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin yüklemi bulunur.
2. Fiile özneyle birlikte “Neyi?” veya “Kimi?” sorusu yöneltilir.
3. Cümlede nesne yoksa fiilin nesne alıp alamayacağı kontrol edilir.
4. Öznenin niteliğinde değişim bulunup bulunmadığı incelenir.
5. Fiilin cümledeki özel anlamı değerlendirilir.

Çatıyla bağlantılı bir soruda anlam sınıflandırması ile [Fiilde Çatı] sınıflandırması birbirine karıştırılmamalıdır.

16. Durum Fiillerinde Sık Yapılan Hatalar

• Hareket bildiren her fiili iş fiili kabul etmek
• Cümlede nesne görünmüyorsa fiili doğrudan durum saymak
• Fiilin nesne alabilme özelliğini kontrol etmemek
• Yer tamlayıcısını nesne sanmak
• Durum ile oluş arasındaki değişim farkını gözden kaçırmak
• Öznenin iradesini tek ölçüt kabul etmek
• Durum fiili ile geçişsiz fiili tamamen aynı kavram saymak
• Fiili cümledeki anlamından bağımsız değerlendirmek
• Kip veya olumsuzluk ekinin fiilin anlam türünü değiştirdiğini düşünmek
• Fiilimsi ile çekimli fiili karıştırmak

17. Durum Fiili Konu Özeti

• Durum fiili, öznenin içinde bulunduğu hâli veya sürdürdüğü hareketi bildirir.
• Hareket genellikle öznenin üzerinde kalır.
• Durum fiilleri “Neyi?” ve “Kimi?” sorularına cevap vermez.
• Cümlede nesne bulunmaması tek başına yeterli ölçüt değildir.
• Fiilin nesne alabilme özelliği de kontrol edilmelidir.
• Durum fiillerinde öznenin iradesi bulunabilir veya bulunmayabilir.
• Oluş fiilinden farklı olarak öznenin niteliğinde değişim aranmaz.
• Durum fiilleri genellikle geçişsizdir.
• Durum fiili anlam, geçişsizlik ise nesne alabilme özelliğiyle ilgilidir.
• Fiilin türü cümledeki kullanımına göre belirlenir.

18. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde durum fiili kullanılmıştır?

A) Öğrenci ödevini tamamladı.
B) Yapraklar sonbaharda sarardı.
C) Çocuk koltukta uyudu.
D) Usta kapıyı onardı.
E) Meyveler dalında olgunlaştı.

Cevap: C

Açıklama: “Uyudu” fiili öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir ve bir nesneye yönelmez.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hareket bildirmesine rağmen durum fiili vardır?

A) Sporcu topu attı.
B) Çocuk bahçede koştu.
C) Öğretmen metni okudu.
D) Aşçı sebzeleri doğradı.
E) Görevli kapıyı açtı.

Cevap: B

Açıklama: Koşmak fiziksel hareket bildirir; ancak cümlede başka bir varlığı etkilemediği ve nesne almadığı için durum fiilidir.

Soru 3 – “Ayşe bütün gece okudu.” cümlesindeki fiilin durum fiili sayılmamasının nedeni nedir?

A) Geçmiş zaman eki alması
B) Öznenin insan olması
C) Fiilin nesne alabilmesi
D) Cümlede zaman zarfı bulunması
E) Eylemin uzun sürmesi

Cevap: C

Açıklama: Cümlede nesne söylenmemiştir; ancak “kitabı okudu” denebilir. Okumak nesne alabilen bir iş fiilidir.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oluş fiili vardır?

A) Çocuk bir süre sustu.
B) Yolcular durakta bekledi.
C) Sporcu antrenmandan sonra dinlendi.
D) Yaşlı adam zamanla zayıfladı.
E) Bebek erkenden uyudu.

Cevap: D

Açıklama: “Zayıfladı” fiili, öznenin niteliğinde zaman içinde ve iradesi dışında meydana gelen değişimi bildirir.

Soru 5 – Durum fiilleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Öznenin içinde bulunduğu hâli bildirebilir.
B) Genellikle nesne almaz.
C) Fiziksel hareket bildiren bir fiil durum fiili olabilir.
D) Cümlede nesne yoksa yüklem kesinlikle durum fiilidir.
E) Olumlu, olumsuz ve soru biçimlerinde kullanılabilir.

Cevap: D

Açıklama: Nesnesi açıkça söylenmeyen iş fiilleri vardır. Bu nedenle fiilin nesne alabilme özelliği de kontrol edilmelidir.

19. Sık Sorulan Sorular

20. Sonuç

Durum fiilleri, öznenin içinde bulunduğu hâli veya sürdürdüğü hareketi bildirir. Uyumak, oturmak, koşmak, beklemek ve dinlenmek gibi fiiller tipik kullanımlarında başka bir nesneye yönelmez; eylemin etkisi öznenin üzerinde kalır.

Bir cümlede nesne bulunmaması, yüklemin kesinlikle durum fiili olduğu anlamına gelmez. Okumak, yazmak ve dinlemek gibi iş fiilleri nesneleri belirtilmeden de kullanılabilir. Bu nedenle durum fiilini belirlerken yüklemin nesne alabilme özelliği, öznenin hâli ve değişim anlamı birlikte incelenmelidir.