Ettirgen Fiil Nedir? Nasıl Bulunur?

“Öğrenci metni okudu.” ve “Öğretmen metni öğrenciye okuttu.” cümlelerinde aynı eylemin iki farklı kuruluşu vardır. İlkinde öğrenci okuma işini kendisi yaparken ikincisinde öğretmen okumaz; bu işi öğrenciye yaptırır. Üstelik okumak fiili daha ilk hâlinde “neyi?” sorusuna cevap verebildiği için geçişlidir.

Ettirgen fiil, geçişli bir fiilin “-r”, “-t”, “-dır” ve bunların ses uyumuna giren biçimlerinden uygun olanını alarak geçişlilik derecesinin artırılmasıyla oluşur. Ettirgen yapılarda çoğunlukla özne, yüklemde bildirilen işi kendisi yapmak yerine başkasına yaptırır.

Bu nedenle ettirgenliği anlamanın yolu yalnızca fiilin sonundaki eki görmek değildir. Önce temel fiile dönmek ve o fiilin zaten Geçişli Fiil olup olmadığını belirlemek gerekir. Bu ayrım, Fiilde Çatı ve özellikle Nesnesine Göre Fiiller konularının önemli noktalarından biridir.

İçindekiler

1. Ettirgen Fiil Nedir?
2. Ettirgen Fiil Nasıl Oluşur?
3. Ettirgen Fiil Nasıl Bulunur?
4. Ettirgen Fiil Ekleri Nelerdir?
5. Ettirgen Fiil Örnekleri
6. Oldurgan ve Ettirgen Fiil Arasındaki Fark
7. Ettirgen Fiilde İşi Yapan ve Yaptıran
8. Katmerli Ettirgen Fiil Nedir?
9. Her “-r, -t, -dır” Eki Alan Fiil Ettirgen midir?
10. Ettirgen Fiillerde Sık Yapılan Hatalar
11. TYT Türkçe’de Ettirgen Fiil Nasıl Ayırt Edilir?
12. Açıklamalı Oldurgan–Ettirgen Uygulaması
13. Sık Sorulan Sorular

1. Ettirgen Fiil Nedir?

Geçişli bir fiilin ettirgenlik eki alarak geçişlilik derecesinin artırılmasıyla oluşan fiile ettirgen fiil denir.

Burada tanımın belirleyici sözcüğü “geçişli”dir. Çünkü ettirgen yapılacak fiilin başlangıçta zaten nesne alabilmesi gerekir.

Örneğin:

Öğrenci hikâyeyi yazdı.

“Yazmak” fiiline “neyi?” sorusunu yöneltelim:

Neyi yazdı? → hikâyeyi

Demek ki yazmak zaten geçişlidir.

Şimdi aynı fiili başka bir cümlede kullanalım:

Öğretmen hikâyeyi öğrenciye yazdırdı.

Yazmak fiili “-dır” ekiyle yazdırmak biçimine gelmiştir. Bu kez özne olan öğretmen yazma işini kendisi gerçekleştirmemiş, öğrenciye yaptırmıştır.

Kısaca:

yazmak → geçişli

yazdırmak → ettirgen

Aynı ilişki başka fiillerde de görülebilir:

okumak → okutmak

almak → aldırmak

söylemek → söyletmek

Ettirgenliği belirlerken ilk bakılması gereken nokta, ekten önceki fiilin geçişlilik özelliğidir.

2. Ettirgen Fiil Nasıl Oluşur?

Ettirgen fiilin oluşumunda geçişsiz bir fiilin geçişli hâle getirilmesi söz konusu değildir. Fiil zaten geçişlidir; aldığı ekle geçişlilik derecesi artırılır.

Şu cümleyi inceleyelim:

Usta kapıyı açtı.

Neyi açtı? → kapıyı

Açmak geçişli bir fiildir.

Şimdi cümleyi değiştirelim:

Ev sahibi kapıyı ustaya açtırdı.

İlk cümlede açma işini usta doğrudan gerçekleştirirken ikinci cümlede ev sahibi işi ustaya yaptırmaktadır.

Dönüşüm şöyledir:

açmak → açtırmak

geçişli → ettirgen

Bir başka örnek:

Çocuk kitabı okudu.

Öğretmen kitabı çocuğa okuttu.

Okumak zaten nesne alabilir:

Neyi okudu? → kitabı

Bu nedenle okutmak, geçişsiz bir fiili geçişli yapmaz; zaten geçişli olan fiilin geçişlilik derecesini artırır.

Ettirgenliğin Geçişli Fiil ile doğrudan ilişkili olmasının nedeni budur.

3. Ettirgen Fiil Nasıl Bulunur?

Ettirgen fiili bulurken yalnızca “-t”, “-r” veya “-dır” eklerinden birini aramak güvenilir bir yöntem değildir. Aynı ekler Oldurgan Fiil oluştururken de kullanılabilir.

Daha sağlam bir çözüm için dört aşamalı yöntem uygulanabilir.

Temel Fiili Bulun

Önce fiilin ettirgenlik eki almadan önceki biçimine dönün:

okuttu → okumak

yazdırdı → yazmak

aldırdı → almak

söyletti → söylemek

Bu işlem, fiilin başlangıçtaki geçişlilik özelliğini görebilmek için gereklidir.

Temel Fiilin Geçişli Olup Olmadığını Kontrol Edin

Fiile “neyi?” veya “kimi?” sorularını yöneltin.

Neyi okumak? → kitabı

Neyi yazmak? → yazıyı

Neyi almak? → çantayı

Bu fiiller nesne alabildiği için geçişlidir.

Burada küçük fakat önemli bir ayrıntı vardır: Cümlede açıkça bir nesnenin bulunması şart değildir. Önemli olan fiilin nesne alabilme özelliğidir.

Örneğin:

Çocuk uzun süre okudu.

Cümlede nesne yoktur. Buna rağmen:

Çocuk kitabı okudu.

denilebildiği için okumak geçişlidir.

Fiilin Ek Aldıktan Sonraki Durumuna Bakın

Şimdi yeni fiili inceleyin:

Öğretmen kitabı öğrenciye okuttu.

Temel fiil olan okumak zaten geçişlidir; okutmak biçiminde geçişlilik derecesi artırılmıştır.

Bu durumda fiil ettirgendir.

İşi Başkasına Yaptırma Anlamını İnceleyin

Ettirgen yapılarda özne çoğunlukla eylemi doğrudan gerçekleştiren kişi değildir.

Müdür raporu asistana yazdırdı.

Raporu yazan → asistan

Yazma işini yaptıran → müdür

Bu anlam ilişkisi ettirgenliği fark etmeyi kolaylaştırır.

Kısaca:

Temel fiili bul → geçişliliğini kontrol et → çatı ekini belirle → geçişlilik derecesinin artıp artmadığına bak.

4. Ettirgen Fiil Ekleri Nelerdir?

Ettirgen fiillerin oluşturulmasında başlıca “-r”, “-t” ve “-dır” ekleri ile bunların ses uyumuna bağlı biçimleri kullanılır.

Ancak ekleri ezberlemek, ettirgen fiili bulmak için yeterli değildir.

Çünkü:

uyumak → uyutmak

ve

okumak → okutmak

örneklerinin ikisinde de “-t” işlevli bir çatı eki görülmesine rağmen ilk yapı oldurgan, ikincisi ettirgendir.

Farkı yaratan ek değil, temel fiilin geçişlilik durumudur.

5. Ettirgen Fiil Örnekleri

Ettirgenliği daha açık görebilmek için fiilin temel ve ettirgen biçimlerini aynı bağlam içinde karşılaştırmak yararlıdır.

Okumak → Okutmak

Öğrenci şiiri okudu.

Neyi okudu? → şiiri

Okumak zaten geçişlidir.

Öğretmen şiiri öğrenciye okuttu.

İkinci cümlede öğretmen okuma işini öğrenciye yaptırmaktadır.

Sonuç: okutmak → ettirgen

Yazmak → Yazdırmak

Sekreter mektubu yazdı.

Müdür mektubu sekretere yazdırdı.

Yazmak nesne alabilir:

Neyi yazdı? → mektubu

Temel fiil geçişli olduğundan yazdırmak ettirgendir.

Sonuç: yazdırmak → ettirgen

Almak → Aldırmak

Görevli paketi aldı.

Yönetici paketi görevliye aldırdı.

Neyi almak? → paketi

Almak geçişli bir fiildir. Aldırmak biçiminde iş başka birine yaptırılmıştır.

Sonuç: aldırmak → ettirgen

Yemek → Yedirmek

Çocuk çorbayı yedi.

Babası çocuğa çorbayı yedirdi.

Yemek temel biçiminde nesne alabilir:

Neyi yedi? → çorbayı

Dolayısıyla yedirmek ettirgen yapıdadır.

Sonuç: yedirmek → ettirgen

Söylemek → Söyletmek

Öğrenci şiiri söyledi.

Öğretmen şiiri öğrenciye söyletti.

Neyi söyledi? → şiiri

Söylemek geçişli olduğundan bu fiilin çatı eki almış söyletmek biçimi ettirgendir.

Sonuç: söyletmek → ettirgen

Bu örneklerin tamamında ortak nokta, temel fiilin daha ettirgenlik eki almadan önce nesne alabilmesidir.

6. Oldurgan ve Ettirgen Fiil Arasındaki Fark

Ettirgen fiilin doğru anlaşılabilmesi için Oldurgan Fiil ile arasındaki farkın bilinmesi gerekir. İki yapı benzer ekler aldığı için yalnızca sözcüğün görünüşüne bakıldığında kolayca karıştırılabilir.

Temel fark şudur:

Oldurganlıkta geçişsiz fiil geçişli hâle gelir.

Ettirgenlikte zaten geçişli olan fiilin geçişlilik derecesi artırılır.

Şimdi birbirine biçimce benzeyen iki fiile bakalım:

Anne bebeği uyuttu.

Temel fiil uyumaktır.

“Uyumak” nesne alamaz; yani Geçişsiz Fiil‘dir.

uyumak → uyutmak = oldurgan

Buna karşılık:

Öğretmen öğrenciye metni okuttu.

Temel fiil okumaktır.

“Okumak” zaten nesne alabilir:

Neyi okumak? → metni

Bu nedenle:

okumak → okutmak = ettirgen

Sınav veya uygulama sırasında kullanılabilecek kısa formül şöyledir:

Temel fiil geçişsiz → OLDURGAN

Temel fiil geçişli → ETTİRGEN

Bu nedenle uyutmak ile okutmak arasındaki tek harflik farktan çok, uyumak ile okumak fiillerinin nesne alıp alamadığı önemlidir.

7. Ettirgen Fiilde İşi Yapan ve Yaptıran

Ettirgen fiilin ayırt edici özelliklerinden biri, eylemi gerçekleştiren kişiyle o eylemin yapılmasını sağlayan kişinin ayrılabilmesidir.

Şu cümlede:

Usta kapıyı açtı.

Açma işini yapan ustadır.

Şimdi:

Ev sahibi kapıyı ustaya açtırdı.

diyelim.

Bu kez:

İşi yaptıran → ev sahibi

İşi yapan → usta

Yapılan işten etkilenen → kapı

şeklinde bir ilişki ortaya çıkar.

Benzer şekilde:

Öğrenci kompozisyonu yazdı.

cümlesinde yazan öğrencidir.

Öğretmen kompozisyonu öğrenciye yazdırdı.

cümlesinde ise öğretmen işi yaptıran, öğrenci işi yapan kişidir.

Ettirgen yapıyı yalnızca “fiilin sonuna bir ek geldi” şeklinde öğrenmek yerine bu anlam ilişkisini görmek, özellikle uzun cümlelerde doğru sonuca ulaşmayı kolaylaştırır.

Yine de “başkasına yaptırma” anlamını tek başına mekanik bir test gibi kullanmak yerine temel fiilin geçişliliğini de kontrol etmek gerekir. Oldurgan–ettirgen ayrımının temel ölçütü budur.

8. Katmerli Ettirgen Fiil Nedir?

Ettirgen fiillerde geçişlilik derecesi bir kez artırılmakla sınırlı değildir. Geçişli bir fiil birden fazla ettirgenlik eki alabilir.

Bu tür yapılara katmerli ettirgen fiil denir.

Örneğin:

almak → aldırmak → aldırtmak

İlk fiil olan almak zaten geçişlidir:

Görevli paketi aldı.

Neyi aldı? → paketi

Aldırmak biçiminde alma işi başka birine yaptırılır:

Yönetici paketi görevliye aldırdı.

Fiil yeni bir ettirgenlik eki daha aldığında yaptırma ilişkisi bir derece daha artırılabilir.

Benzer biçimde:

yıkamak → yıkatmak → yıkattırmak

gibi yapılarda birden fazla ettirgenlik aşaması görülebilir.

Burada önemli olan ekleri tek tek saymaktan çok, fiilin birden fazla ettirgenlik aşamasından geçtiğini fark etmektir.

Katmerli ettirgenlik, oldurgan ve ettirgen fiillerin yanında yeni bir temel “nesnesine göre fiil” türü değildir; ettirgenliğin derecesinin artırılmasıdır.

9. Her “-r, -t, -dır” Eki Alan Fiil Ettirgen midir?

Hayır.

Bir fiilin görünüşü ettirgenliği düşündürebilir; fakat karar vermeden önce temel fiilin geçişli olup olmadığı kontrol edilmelidir.

En öğretici karşılaştırmalardan biri şudur:

uyumak → uyutmak

okumak → okutmak

İki yeni fiilde de benzer bir ek bulunur. Fakat:

uyumak → geçişsiz

okumak → geçişli

Bu nedenle:

uyutmak → oldurgan

okutmak → ettirgen

Aynı ayrımı başka örneklerde de görebiliriz:

gülmek → güldürmek = oldurgan

yazmak → yazdırmak = ettirgen

Dolayısıyla:

“-t, -r veya -dır eki var; öyleyse ettirgendir.”

şeklinde bir çözüm yöntemi doğru değildir.

Önce temel fiile dönmek gerekir.

10. Ettirgen Fiillerde Sık Yapılan Hatalar

Ettirgenlik Ekini Görerek Karar Vermek

Ettirgen ve oldurgan yapılarda aynı tür çatı ekleri görülebilir. Bu nedenle yalnızca ek üzerinden sınıflandırma yapılmamalıdır.

Uyutmak ve okutmak bunun en açık örneklerindendir.

Temel Fiilin Geçişliliğini Kontrol Etmemek

Yazdırmak fiilinin ettirgen olduğunu anlamak için önce yazmak fiiline dönmek gerekir:

Neyi yazmak? → yazıyı

Temel fiil geçişli olduğundan yazdırmak ettirgendir.

Cümlede Nesne Yoksa Temel Fiili Geçişsiz Sanmak

Öğrenci saatlerce okudu.

Bu cümlede açık nesne bulunmaması, okumak fiilini geçişsiz yapmaz.

Çünkü:

Öğrenci kitabı okudu.

denilebilir.

Geçişlilikte ölçüt, cümlede mutlaka nesne bulunması değil fiilin nesne alabilmesidir.

Oldurgan Fiili Ettirgen Sanmak

Anne bebeği uyuttu.

Bu cümlede bir kişinin başka bir kişiye yönelik eylemi olduğu için uyutmak ilk bakışta ettirgen sanılabilir.

Fakat temel fiile dönüldüğünde:

uyumak → geçişsiz

olduğu görülür.

Dolayısıyla uyutmak oldurgandır.

Katmerli Ettirgenliği Ayrı Bir Çatı Türü Sanmak

Bir fiilin birden fazla ettirgenlik eki alması yeni ve bağımsız bir çatı türü oluşturmaz. Fiilin ettirgenlik derecesi artırılmış olur.

Bu nedenle katmerli ettirgenlik, Nesnesine Göre Fiiller sınıflandırmasının dışında yeni bir temel kategori gibi değerlendirilmemelidir.

11. TYT Türkçe’de Ettirgen Fiil Nasıl Ayırt Edilir?

Ettirgen fiilin bulunduğu bir soruda ekleri ezberlemek yerine fiilin geçişlilik durumunu takip etmek daha güvenilir bir yöntemdir.

Örneğin şu fiillerin verildiğini düşünelim:

okuttu

uyuttu

yazdırdı

güldürdü

aldırdı

Biçimlerine bakıldığında hepsinde benzer çatı ekleri görülür. Fakat temel fiillere dönüldüğünde fark ortaya çıkar:

okumak → geçişli

uyumak → geçişsiz

yazmak → geçişli

gülmek → geçişsiz

almak → geçişli

Buna göre:

okuttu → ettirgen

uyuttu → oldurgan

yazdırdı → ettirgen

güldürdü → oldurgan

aldırdı → ettirgen

Soruyu çözerken şu sıra kullanılabilir:

1. Yüklemi belirle.

2. Fiilin çatı eki almadan önceki biçimini bul.

3. Temel fiile “neyi?” veya “kimi?” sorusunu yönelt.

4. Temel fiil nesne alabiliyorsa geçişli olduğunu belirle.

5. Geçişli fiilin geçişlilik derecesi artırılmışsa ettirgen sonucuna ulaş.

Bu yöntem, eki gördüğü anda karar vermeye çalışan öğrencinin düşebileceği oldurgan–ettirgen karışıklığını büyük ölçüde önler.

12. Açıklamalı Oldurgan–Ettirgen Uygulaması

Aşağıdaki örnekleri aynı yöntemle inceleyelim.

“Öğretmen öğrenciye şiiri okuttu.”

Temel fiil: okumak

Okumak nesne alabilir:

Neyi okumak? → şiiri

Temel fiil geçişlidir ve aldığı ekle geçişlilik derecesi artırılmıştır.

Cevap: Ettirgen

“Anne bebeği uyuttu.”

Temel fiil: uyumak

“Uyumak” nesne alamaz.

uyumak → geçişsiz

Geçişsiz fiil ek aldıktan sonra nesne alabilir hâle gelmiştir:

Kimi uyuttu? → bebeği

Cevap: Oldurgan

“Müdür duyuruyu sekretere yazdırdı.”

Temel fiil: yazmak

Neyi yazmak? → duyuruyu

Yazmak geçişlidir. Bu nedenle yazdırmak ettirgendir.

Cevap: Ettirgen

“Komedyen bütün salonu güldürdü.”

Temel fiil: gülmek

“Gülmek” nesne alamaz. Güldürmek biçiminde ise:

Kimi güldürdü? → bütün salonu

sorusuna cevap alınabilir.

Geçişsiz fiil geçişli hâle gelmiştir.

Cevap: Oldurgan

“Yönetici belgeleri görevliye aldırdı.”

Temel fiil: almak

Neyi almak? → belgeleri

Almak zaten geçişlidir. Aldırmak biçiminde geçişlilik derecesi artırılmış ve alma işi başka birine yaptırılmıştır.

Cevap: Ettirgen

Bu örneklerin gösterdiği temel nokta şudur: Oldurgan ile ettirgen arasındaki ayrım çoğu zaman çatı ekinin biçiminden değil, o ekten önceki fiilin geçişli olup olmamasından anlaşılır.

13. Sık Sorulan Sorular

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiilde Çatı

Millî Eğitim Bakanlığı – Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı