Öznesine Göre Fiiller ve Dört Çatı Türü

“Usta kapıyı açtı.” cümlesinde açma işini yapan bellidir. “Kapı açıldı.” cümlesinde ise işi yapan söylenmemiş, açılma eyleminden etkilenen kapı öne çıkarılmıştır. İki cümlede de açma eyleminden söz edilir; ancak yüklemin özneyle kurduğu ilişki farklıdır. Öznesine göre fiiller, yüklemde bildirilen eylemi kimin yaptığına ve öznenin bu eylemden nasıl etkilendiğine göre sınıflandırılan fiillerdir.

Bu sınıflandırmada dört temel çatı türü bulunur: etken, edilgen, dönüşlü ve işteş. Etken fiilde gerçek özne işi yapar; edilgen fiilde işi yapan belirtilmez; dönüşlü fiilde özne hem işi yapar hem de işten etkilenir; işteş fiilde ise eylem birlikte veya karşılıklı gerçekleştirilir.

Doğru sınıflandırma yapmak için yalnızca “-l”, “-n” veya “-ş” eklerini görmek yeterli değildir. Yüklem, gerçek ya da sözde özne ve cümlenin anlamı birlikte değerlendirilmelidir. Bu yazıda dört çatı türünün temel ölçütleri, birbirinden ayrıldığı noktalar ve cümle çözümünde izlenecek sıra açıklanmaktadır.

İçindekiler

1. Öznesine Göre Fiiller Nedir?
2. Sınıflandırmanın Temel Mantığı
3. Öznesine Göre Fiiller Nasıl Bulunur?
4. Özne Türleri Neden Önemlidir?
5. Etken Fiil
6. Edilgen Fiil
7. Dönüşlü Fiil
8. İşteş Fiil
9. Çatı Ekleri Tek Başına Yeterli midir?
10. En Çok Karıştırılan Özne-Yüklem İlişkileri
11. Aynı Fiil Farklı Çatılarda Kullanılabilir mi?
12. Öznesine ve Nesnesine Göre Çatı Arasındaki İlişki
13. Öznesine Göre Fiil Çözümleme Örnekleri
14. TYT Türkçe’de Öznesine Göre Fiiller
15. Sık Yapılan Hatalar
16. Öznesine Göre Fiiller Konu Özeti
17. Açıklamalı Mini Test
18. Sık Sorulan Sorular
19. Sonuç

1. Öznesine Göre Fiiller Nedir?

Öznesine göre fiiller, yüklemde bildirilen eylem ile özne arasındaki anlam ve görev ilişkisine göre belirlenen çatı türleridir. Bu incelemede nesnenin bulunup bulunmadığından önce eylemin kim tarafından ve nasıl gerçekleştirildiğine bakılır.

Bahçıvan ağaçları budadı.

Budama işini yapan “bahçıvan” gerçek öznedir. Bu nedenle “budadı” fiili etkendir.

Ağaçlar dün budandı.

Budama işini kimin yaptığı belirtilmemiştir. “Ağaçlar” işi yapan değil, budama işinden etkilenen sözde öznedir. Bu nedenle “budandı” fiili edilgendir.

Bu sınıflandırma, Fiiller başlığı altında yer alan daha geniş Fiilde Çatı konusunun bir bölümüdür. Fiilde çatı, yüklemleri hem öznesine hem de nesnesine göre ele alırken bu sayfanın odağı yalnızca öznenin eylem karşısındaki durumudur.

2. Sınıflandırmanın Temel Mantığı

Öznesine göre fiillerin dört türü, “Eylemi kim yapıyor ve bu eylem özneyle nasıl ilişki kuruyor?” sorusuna verilen cevaplarla ayrılır.

Bu ayrım, yalnızca fiilin sonundaki sese bakılarak yapılamaz. Örneğin “yıkandı” fiili aşağıdaki cümlelerde aynı görünmesine rağmen farklı çatı özellikleri taşır:

Çamaşırlar yıkandı. → Edilgen
Çocuk yıkandı. → Dönüşlü

İlk cümlede çamaşırlar yıkama işini yapamaz; işi yapan da belirtilmemiştir. İkinci cümlede ise yıkanma işini yapan ve işten etkilenen aynı kişidir.

3. Öznesine Göre Fiiller Nasıl Bulunur?

Öznesine göre çatıyı belirlerken aşağıdaki sıra izlenebilir.

Önce yüklemi belirleyin

Cümlenin temel yargısını taşıyan sözcük bulunur. Yüklem isim soyluysa yüklemde fiil çatısı aranmaz.

Sınıf bugün oldukça sessizdi.

“Sessizdi” isim soylu bir yüklemdir. Bu yüklem etken, edilgen, dönüşlü veya işteş olarak sınıflandırılmaz.

Öğrenciler sınıfta sessizce bekledi.

“Bekledi” yüklemi çekimli fiildir ve çatı bakımından incelenebilir. Kip ve kişi eki alarak yargı bildiren fiillerin yapısı Çekimli Fiil konusunda açıklanır.

Eylemi yapanı araştırın

Yükleme “Kim?” veya “Ne?” sorusu yöneltilir. Bulunan unsurun gerçekten işi yapıp yapmadığı kontrol edilir.

Görevli kapıyı kilitledi.

Kilitleme işini yapan “görevli”dir. Gerçek özne bulunduğu için fiil etkendir.

Kapı akşam kilitlendi.

“Kapı” kilitleme işini yapmamış, bu işten etkilenmiştir. İşi yapan belirtilmediği için fiil edilgendir.

Açıkça yazılmayan özneyi gözden kaçırmayın

Özne cümlede ayrı bir sözcük olarak yer almayabilir. Yüklemdeki kişi eki işi yapanı gösteriyorsa gizli özne vardır.

Belgeleri sabah teslim ettim.

Teslim etme işini yapan, yüklemdeki birinci tekil kişi ekinden anlaşılan “ben”dir. Gizli özne gerçek özne olduğu için fiil etkendir.

Öznenin eylemden etkilenme biçimini inceleyin

Gerçek özne işi kendi üzerinde gerçekleştiriyorsa dönüşlü; birden fazla kişi eyleme birlikte veya karşılıklı katılıyorsa işteş yapı araştırılır.

Çocuk aynanın karşısında tarandı. → Dönüşlü
İki komşu sokakta selamlaştı. → İşteş

Eki, anlamla birlikte değerlendirin

“-l” ve “-n” edilgenlik ya da dönüşlülük; “-ş” ise işteşlik için ipucu olabilir. Ancak son karar ekin varlığına göre değil, cümlede kurulan özne-yüklem ilişkisine göre verilmelidir.

4. Özne Türleri Neden Önemlidir?

Öznesine göre çatıyı doğru belirlemek için gerçek özne, gizli özne, sözde özne ve örtülü özne birbirinden ayrılmalıdır.

Gerçek özne

Yüklemde bildirilen işi yapan veya oluşun üzerinde gerçekleştiği öznedir.

Usta bozulan saati onardı.

Onarma işini yapan “usta” gerçek öznedir.

Gizli özne

Cümlede ayrı bir sözcük olarak bulunmayan, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan gerçek öznedir.

Yarın erkenden geleceğiz.

Gelme işini yapan gizli özne “biz”dir. Gizli özne yalnızca etken fiillerde görülmez; “Hazırlandım.” ve “Uzun süre yazıştık.” gibi cümlelerde dönüşlü ya da işteş yapının gerçek öznesi de yüklemden anlaşılabilir.

Sözde özne

Edilgen cümlede işi yapmadığı hâlde eylemden etkilenen ve özne konumuna geçen ögedir.

Bozulan saat kısa sürede onarıldı.

“Saat” onarma işini yapmamış, bu işten etkilenmiştir. Bu nedenle sözde öznedir.

Örtülü özne

Edilgen cümlede işi yapan bazen “tarafından” sözüyle veya “-ca/-ce” ekiyle dolaylı biçimde belirtilebilir.

Rapor kurul tarafından onaylandı.

“Kurul tarafından” ifadesi işi yapanı anlamca gösterir; ancak “onaylandı” yükleminin edilgenliğini değiştirmez. Geleneksel okul dil bilgisinde bu ifade örtülü özne olarak adlandırılır ve cümle ögesi çözümlemesinde zarf tümleci kabul edilir.

Özne türlerinin cümledeki görevleri [Özne] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınır.

5. Etken Fiil

Yüklemde bildirilen işi yapan gerçek bir öznenin bulunduğu fiillere etken fiil denir. Özne cümlede açıkça yazılabileceği gibi yüklemdeki kişi ekinden de anlaşılabilir.

Ece bütün notları dikkatle inceledi.

İnceleme işini yapan “Ece” gerçek öznedir. “İnceledi” fiili etkendir.

Akşam sizi arayacağım.

Arama işini yapacak kişi, yüklemden anlaşılan gizli “ben” öznesidir. Özne ayrı bir sözcükle yazılmadığı hâlde fiil etkendir.

Etkenlik, fiilin nesne alıp almadığını göstermez. “Ece notları inceledi.” cümlesindeki fiil etken ve geçişli; “Ece erkenden uyudu.” cümlesindeki fiil ise etken ve geçişsizdir. Etken çatının farklı kullanımları [Etken Fiil] yazısında ayrıntılandırılır.

6. Edilgen Fiil

İşi yapan gerçek öznenin belirtilmediği, yapılan işin veya işten etkilenen unsurun öne çıkarıldığı fiillere edilgen fiil denir. Edilgenlik çoğunlukla fiil kök ya da gövdesine “-l” veya “-n” eki getirilerek kurulur.

Görevliler salonu temizledi.
Salon kısa sürede temizlendi.

İlk cümlede temizleme işini yapan “görevliler”dir. İkinci cümlede işi yapan belirtilmemiş, etken cümlenin nesnesi olan “salon” sözde özneye dönüşmüştür.

Her edilgen cümlede sözde özne bulunmaz:

Bu odada yüksek sesle konuşulmaz.

“Konuşulmaz” yükleminde işi yapan belli değildir. Eylemden etkilenerek sözde özne olacak bir unsur da yoktur. Buna rağmen fiil edilgendir.

İşi yapan “kurul tarafından”, “uzmanlarca” gibi bir ifadeyle verilse bile yüklem edilgen biçimini korur. Edilgenlik ekleri, sözde özne ve öznesiz edilgen cümleler [Edilgen Fiil] konusunda ayrıntılı olarak incelenir.

7. Dönüşlü Fiil

Öznenin yaptığı işin yine özneye yöneldiği, başka bir deyişle öznenin hem işi yaptığı hem de işten etkilendiği fiillere dönüşlü fiil denir. Dönüşlü fiiller çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur.

Çocuk aynanın karşısında tarandı.

Tarama işini yapan da bu işten etkilenen de “çocuk”tur. Cümlede gerçek özne bulunduğu için “tarandı” edilgen değil, dönüşlüdür.

Sporcu başarısıyla övündü.

Övünme eylemini yapan gerçek özne “sporcu”dur ve eylem öznenin kendisine yönelmiştir.

Dönüşlü yapıyı bulurken fiili mekanik biçimde “kendi kendine” sözüyle açmak her zaman doğal sonuç vermeyebilir. Asıl ölçüt, gerçek öznenin eylemi gerçekleştirmesi ve eylemin etkisini üzerinde taşımasıdır. Dönüşlü fiillerin anlam özellikleri [Dönüşlü Fiil] yazısında ayrıntılı olarak incelenir.

8. İşteş Fiil

Bir eylemin birden fazla kişi veya varlık tarafından birlikte ya da karşılıklı gerçekleştirildiğini bildiren fiillere işteş fiil denir. İşteşlik çoğunlukla “-ş” ekiyle kurulur.

Karşılıklı yapılan eylemler

Eylem iki veya daha fazla tarafın birbirine yönelmesiyle gerçekleşir:

• İki arkadaş tokalaştı.
• İki komşu yolda selamlaştı.
• Taraflar sonunda uzlaştı.
• Eski dostlar yıllarca mektuplaştı.

“Tokalaşmak” ve “mektuplaşmak” gibi eylemler anlamca birden fazla katılımcı gerektirir.

Birlikte yapılan eylemler

Birden fazla özne aynı eylemi aynı yönde gerçekleştirir:

• Çocuklar kapıya doğru koşuştu.
• Kuşlar gökyüzünde uçuştu.
• İnsanlar meydanda bekleşti.
• Kuzular sabaha kadar meleşti.

Öznenin çoğul olması tek başına işteşlik oluşturmaz. “Öğrenciler kitaplarını açtı.” cümlesinde işi birden fazla öğrenci yapmıştır; ancak “açmak” tek kişinin de gerçekleştirebileceği bir eylemdir ve fiilde birlikte ya da karşılıklı yapma anlamı yoktur. İşteşliğin iki temel anlamı [İşteş Fiil] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınır.

9. Çatı Ekleri Tek Başına Yeterli midir?

Çatı ekleri önemli bir ipucudur; fakat bir fiilin çatısını yalnızca ekine bakarak belirlemek güvenilir değildir.

Ek gibi görünen her ses de çatı eki değildir. Ayrıca bazı fiillerde ek kalıplaşmış olabilir veya fiil cümlede farklı bir anlam kazanabilir. Bu nedenle şu üç kontrol birlikte yapılmalıdır:

1. Fiilin kök veya gövdesi nedir?
2. Eylemi gerçekten kim yapmaktadır?
3. Eylem özneye mi dönmekte, birlikte mi yoksa karşılıklı mı gerçekleşmektedir?

10. En Çok Karıştırılan Özne-Yüklem İlişkileri

Etken ve edilgen fiil

Etken fiilde işi yapan gerçek özne vardır. Edilgen fiilde ise gerçek özne belirtilmez.

Usta pencereyi değiştirdi. → Etken
Pencere değiştirildi. → Edilgen

İkinci cümlede “pencere” değiştirme işini yapmadığı için gerçek değil, sözde öznedir.

Edilgen ve dönüşlü fiil

Her iki tür de “-l” veya “-n” eki alabildiğinden ayrım anlam üzerinden yapılır.

Elbiseler dolaba yerleştirildi. → Edilgen
Çocuk aynanın karşısında tarandı. → Dönüşlü

Edilgen cümlede işi yapan belli değildir. Dönüşlü cümlede ise gerçek özne işi yapar ve işten etkilenir.

İşteş fiil ve çoğul özne

Çoğul özne yalnızca işi birden fazla varlığın yaptığını gösterir; fiili kendiliğinden işteş yapmaz.

Öğrenciler soruları çözdü. → Etken
Öğrenciler birbiriyle yardımlaştı. → İşteş

İkinci cümlede eylem karşılıklı gerçekleştiği için işteşlik vardır.

Edilgen görünüm ve kendiliğinden gerçekleşen oluş

Aynı fiil biçimi, bağlama göre farklı yorumlanabilir:

Kayık kıyıya çekildi. → Edilgen
Sular yavaş yavaş çekildi. → Etken

İlk cümlede kayığı çeken belirtilmemiştir. İkinci cümlede ise “sular” bir oluşun gerçek öznesidir; cümle edilgen bir eylemi anlatmaz.

11. Aynı Fiil Farklı Çatılarda Kullanılabilir mi?

Bir fiilin çatısı yalnızca sözlükteki biçimine göre değil, cümlede kazandığı anlam ve kurduğu ilişkiye göre belirlenir. Bu nedenle aynı biçimdeki bir fiil farklı cümlelerde farklı çatı özellikleri gösterebilir.

Araba yıkandı. → Edilgen
Çocuk yıkandı. → Dönüşlü

Kayık kıyıya çekildi. → Edilgen
Deniz öğleden sonra çekildi. → Etken

Müdür iki çalışanı görüştürdü. → Etken
İki çalışan öğleden sonra görüştü. → İşteş

Bu örnekler, çatı belirlerken “Bu fiil her zaman edilgendir.” gibi değişmez yargılardan kaçınmak gerektiğini gösterir.

12. Öznesine ve Nesnesine Göre Çatı Arasındaki İlişki

Bir yüklem öznesine ve nesnesine göre ayrı ayrı incelenebilir. Öznesine göre sınıflandırma, işi yapan ile eylem arasındaki ilişkiyi; nesnesine göre sınıflandırma ise fiilin nesne alıp alamadığını ve geçişlilik derecesini açıklar.

Etken fiiller hem geçişli hem geçişsiz olabilir. Bu nedenle “etken” ile “geçişli” aynı kavram değildir. Diğer sınıflandırmanın genel yapısı [Nesnesine Göre Fiiller] yazısında; nesne alabilen ve alamayan yüklemler ise [Geçişli Fiil] ve [Geçişsiz Fiil] konularında açıklanır.

13. Öznesine Göre Fiil Çözümleme Örnekleri

Aşağıdaki örneklerde yalnızca sonuç değil, sonuca götüren ölçüt de gösterilmiştir.

14. TYT Türkçe’de Öznesine Göre Fiiller

Öznesine göre fiiller; fiilde çatı, cümlenin ögeleri ve anlam ilişkileriyle birlikte sorulabilir. Sorularda yalnızca tanım bilgisi değil, fiilin cümledeki kullanımı önem taşır.

Karşılaşılabilecek soru biçimleri şunlardır:

• Yüklemi etken veya edilgen olan cümleyi bulma
• Sözde öznenin bulunduğu cümleyi belirleme
• Edilgen ve dönüşlü fiili ayırma
• Birlikte ya da karşılıklı yapılan eylemi bulma
• Çatı bakımından diğerlerinden farklı cümleyi seçme
• İsim soylu yüklemde çatı aranmadığını fark etme

Soru çözerken önce yüklemi, sonra işi yapanı bulun. “-l”, “-n” veya “-ş” biçimini gördüğünüz anda karar vermek yerine öznenin işi yapıp yapmadığını ve eylemin anlamını kontrol edin. Özellikle kişi ekinden anlaşılan gizli özne ile edilgen cümledeki sözde özne birbirine karıştırılmamalıdır.

15. Sık Yapılan Hatalar

Gizli özneyi yok saymak

“Sizi yarın arayacağım.” cümlesinde işi yapan gizli “ben” öznesidir. Fiil etkendir.

Sözde özneyi işi yapan sanmak

“Sokaklar temizlendi.” cümlesindeki sokaklar temizleme işini yapmaz; bu işten etkilenir. Bu nedenle sözde öznedir.

Her “-l” ve “-n” biçimini edilgenlik eki kabul etmek

“Çamaşırlar yıkandı.” edilgenken “Çocuk yıkandı.” dönüşlüdür. Ek aynı görünse de özne-yüklem ilişkisi farklıdır.

Çoğul özne gördüğünde fiili işteş saymak

“Çocuklar pencereleri açtı.” cümlesinde çoğul gerçek özne vardır; fakat fiil işteş değildir.

Her “-ş” ekli fiili işteş kabul etmek

“Güzelleşmek” ve “sertleşmek” değişim bildirir. Birlikte veya karşılıklı yapma anlamı taşımadıkları için işteş değildir.

İşi yapan dolaylı verilince fiili etken saymak

“Rapor uzmanlar tarafından hazırlandı.” cümlesinde işi yapan anlamca bellidir; ancak yüklem edilgen biçimdedir.

İsim cümlesinde çatı aramak

“Bu rapor oldukça ayrıntılıydı.” cümlesinin yüklemi isim soyludur. Yüklemde fiil çatısı aranmaz.

16. Öznesine Göre Fiiller Konu Özeti

• Öznesine göre fiiller, özne ile yüklem arasındaki ilişkiye göre sınıflandırılır.
• Etken fiilde işi yapan gerçek veya gizli özne vardır.
• Edilgen fiilde işi yapan gerçek özne belirtilmez.
• Edilgen cümlede işten etkilenen unsur sözde özne olabilir.
• Her edilgen cümlede sözde özne bulunmak zorunda değildir.
• Dönüşlü fiilde özne işi yapar ve yaptığı işten etkilenir.
• İşteş fiilde eylem birlikte veya karşılıklı gerçekleştirilir.
• Gizli özne; etken, dönüşlü veya işteş yapının gerçek öznesi olabilir.
• “-l” ve “-n” hem edilgenlik hem dönüşlülük için kullanılabilir.
• “-ş” biçimi her zaman işteşlik oluşturmaz.
• Çoğul özne, fiili tek başına işteş yapmaz.
• Bir fiil öznesine ve nesnesine göre ayrı ayrı değerlendirilir.
• Çatı, ek ile anlamın birlikte incelenmesiyle belirlenir.

17. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi etken çatılıdır?

A) Bütün kapılar akşam kilitlendi.
B) Sonuçlar internetten duyuruldu.
C) Öğrenciler metni dikkatle inceledi.
D) Sokaklar sabah erkenden temizlendi.
E) Evraklar kurul tarafından imzalandı.

Cevap: C

Açıklama: “İnceledi” fiilindeki işi yapan gerçek özne “öğrenciler”dir. Diğer seçeneklerde işi yapan belirtilmemiş ve yüklem edilgen kurulmuştur.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü fiil kullanılmıştır?

A) Çocuk aynanın karşısında tarandı.
B) Odadaki bütün perdeler yıkandı.
C) Duvarlar geçen hafta boyandı.
D) Başvurular yeniden incelendi.
E) Bozuk saat kısa sürede onarıldı.

Cevap: A

Açıklama: Taranma işini yapan ve bu işten etkilenen gerçek özne “çocuk”tur. Diğer cümlelerin yüklemleri edilgendir.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işteş fiil vardır?

A) Çocuklar sınıfa sessizce girdi.
B) Öğrenciler kitaplarını açtı.
C) İki arkadaş kapıda tokalaştı.
D) Kuşlar ağaçların üzerine kondu.
E) Sporcular sahada ısındı.

Cevap: C

Açıklama: “Tokalaşmak” eylemi iki kişinin karşılıklı katılımıyla gerçekleştiği için işteştir. Diğer seçeneklerde öznenin çoğul olması işteşlik oluşturmaz.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözde özne vardır?

A) Çocuklar bahçede oyun oynadı.
B) Usta bozulan kapıyı onardı.
C) Annem çiçekleri suladı.
D) Bozulan kapı kısa sürede onarıldı.
E) Öğretmen konuyu tekrar anlattı.

Cevap: D

Açıklama: “Kapı” onarma işini yapan değil, bu işten etkilenen varlıktır. Edilgen cümlede sözde özne görevindedir.

Soru 5 – Öznesine göre fiillerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Etken fiilde işi yapan gerçek bir özne vardır.
B) Gizli özne, dönüşlü veya işteş bir yapıda da bulunabilir.
C) Dönüşlü fiilde özne yaptığı işten etkilenir.
D) Çoğul öznesi bulunan her fiil işteştir.
E) Edilgen ve dönüşlü fiiller aynı ekleri alabilir.

Cevap: D

Açıklama: Öznenin çoğul olması işteşlik için yeterli değildir. Eylemin birlikte veya karşılıklı yapılması gerekir.

18. Sık Sorulan Sorular

19. Sonuç

Öznesine göre fiiller, eylemi kimin gerçekleştirdiğini ve öznenin eylem karşısındaki durumunu gösterir. Gerçek öznenin işi yaptığı yüklemler etken; işi yapanın belirtilmediği yüklemler edilgen; öznenin yaptığı işten kendisinin etkilendiği yüklemler dönüşlü; eylemin birlikte veya karşılıklı gerçekleştirildiği yüklemler ise işteştir.

Ekler sınıflandırmada yol gösterse de tek başına yeterli değildir. “-l” ve “-n” ekleri edilgen ya da dönüşlü yapı kurabilir; “-ş” ise her kullanımda işteşlik bildirmez. Doğru sonuca ulaşmak için önce yüklem bulunmalı, ardından gerçek veya sözde özne belirlenmeli ve cümlenin anlamı incelenmelidir.

Bu çözüm sırası, özellikle gizli özne ile öznesizlik; edilgenlik ile dönüşlülük; çoğul özne ile işteşlik arasındaki farkların daha güvenilir biçimde belirlenmesini sağlar.

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı Ordu Ölçme Değerlendirme Merkezi, Fiilde Çatı konu anlatımı.
• Millî Eğitim Bakanlığı, Öznesine Göre Fiil Çatıları çalışma materyali.