Türkçe Konuları kategorisinde sözcükte anlam, cümlede anlam, paragraf, dil bilgisi, yazım kuralları ve noktalama işaretlerine yönelik konu anlatımları yer alır.
“Öğrenci metni okudu.” ve “Öğretmen metni öğrenciye okuttu.” cümlelerinde aynı eylemin iki farklı kuruluşu vardır. İlkinde öğrenci okuma işini kendisi yaparken ikincisinde öğretmen okumaz; bu işi öğrenciye yaptırır. Üstelik okumak fiili daha ilk hâlinde “neyi?” sorusuna cevap verebildiği için geçişlidir. Ettirgen fiil, geçişli bir fiilin “-r”, “-t”, “-dır” ve bunların ses uyumuna giren biçimlerinden uygun … Devamını oku
“Bebek uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline “neyi?” veya “kimi?” sorularını yönelttiğimizde cevap alamayız. “Anne bebeği uyuttu.” dediğimizde ise durum değişir: Kimi uyuttu? Bebeği. Geçişsiz olan uyumak fiili, aldığı ekle nesne alabilir hâle gelmiştir. İşte bu dönüşüm oldurgan fiilin temelini oluşturur. Oldurgan fiil, geçişsiz bir fiilin -r, -t, -dır ve bunların ses uyumuna giren biçimlerinden uygun olanını … Devamını oku
“Deniz bütün akşam okudu.” cümlesinde nesne kullanılmamıştır. Buna rağmen okumak fiiline geçişsiz diyemeyiz; çünkü “Deniz kitabı okudu.” denilebilir. Buna karşılık “Deniz bütün akşam uyudu.” cümlesindeki uyumak fiiline bir nesne ekleyemeyiz. İşte geçişsiz fiili belirlerken dikkat edilmesi gereken temel ayrım budur: Cümlede nesnenin bulunmaması ile fiilin nesne alamaması aynı şey değildir. Geçişsiz fiil, belirtili veya belirtisiz … Devamını oku
“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesindeki okumak ile “Öğrenci eve gitti.” cümlesindeki gitmek fiillerinin nesneyle ilişkileri aynı değildir. İlk cümlede “Neyi okudu?” sorusuna kitabı cevabı verilebilir; ikinci cümlede ise “Neyi gitti?” sorusu anlamlı değildir. Bu ayrım, geçişli fiili anlamanın temelidir. Geçişli fiil, nesne alabilen fiildir. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Bir fiilin geçişli sayılması için nesnenin … Devamını oku
“Öğrenci kitabı okudu.” cümlesinde “okumak” fiili bir nesneyle kullanılabilir: Neyi okudu? Kitabı. Buna karşılık “Öğrenci uyudu.” cümlesinde “Neyi uyudu?” sorusuna anlamlı bir cevap verilemez. İlk fiil geçişli, ikinci fiil geçişsizdir. Nesnesine göre fiillerin temelinde bu ayrım vardır. Ancak konu yalnızca “nesne alır mı, almaz mı?” sorusundan ibaret değildir. Geçişsiz bir fiilin çeşitli eklerle geçişli hâle … Devamını oku
“İki arkadaş uzun süre konuştu.” ile “Öğretmen konuyu uzun süre konuştu.” cümlelerinde aynı fiil kullanılmasına rağmen özne ile eylem arasındaki ilişki aynı değildir. İlk cümlede konuşma eylemi birden fazla kişinin karşılıklı katılımıyla gerçekleşirken ikinci cümlede böyle bir anlam yoktur. İşteş fiil, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte gerçekleştirildiğini bildiren fiildir. İşteşliği belirlerken yalnızca … Devamını oku
“Çocuk saçlarını taradı.” cümlesinde tarama işini yapan çocuk, bu işten etkilenen ise saçlardır. “Çocuk aynanın karşısında tarandı.” denildiğinde ise aynı kişi hem tarama işini yapar hem de bu işten etkilenir. İşte öznenin yaptığı eylemin yine kendisine yöneldiği bu kullanım, dönüşlü fiil özelliği gösterir. “Çocuğun saçları kuaförde tarandı.” cümlesinde ise saçlar işi yapmaz; yalnızca başkasının yaptığı … Devamını oku
Bir cümlede yapılan iş, işi gerçekleştiren kişiden daha önemli olabilir. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde kapıyı açan görevli öne çıkarken “Kapı görevli tarafından açıldı.” cümlesinde anlatımın odağı kapıdır. İkinci cümlede işi yapan anlam bakımından belirtilmiş olsa da gerçek özne görevinde değildir; “açıldı” yüklemi edilgendir. Edilgen fiiller çoğunlukla “-l” veya “-n” ekiyle kurulur. Ancak bu ekleri taşıyan … Devamını oku
Bir cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan gerçek bir özne varsa fiil etken çatılıdır. “Öğrenci soruyu çözdü.” cümlesinde çözme işini yapan “öğrenci”, “Yarın erkenden geleceğim.” cümlesinde gelme işini yapacak olan gizli “ben” öznesidir. Her iki cümlede de eylemi gerçekleştiren kişi belli olduğu için yüklemler etkendir. Etken fiili bulmak için yalnızca fiilin aldığı eklere bakmak yeterli değildir. … Devamını oku
“Usta kapıyı açtı.” cümlesinde açma işini yapan bellidir. “Kapı açıldı.” cümlesinde ise işi yapan söylenmemiş, açılma eyleminden etkilenen kapı öne çıkarılmıştır. İki cümlede de açma eyleminden söz edilir; ancak yüklemin özneyle kurduğu ilişki farklıdır. Öznesine göre fiiller, yüklemde bildirilen eylemi kimin yaptığına ve öznenin bu eylemden nasıl etkilendiğine göre sınıflandırılan fiillerdir. Bu sınıflandırmada dört temel … Devamını oku