Dilek Kipleri Nedir? Özellikleri, Çekimleri ve Örnekleri

Fiiller yalnızca bir işin, oluşun veya durumun zamanını bildirmez. Konuşanın bir eyleme ilişkin isteğini, koşulunu, gereklilik düşüncesini ya da buyruğunu da ifade edebilir. Fiilleri bu anlamlarla çekimleyen kiplere dilek kipleri denir.

“Biraz dinlenelim.” cümlesinde istek, “Erken gelirsen görüşürüz.” cümlesinde şart, “Daha dikkatli olmalısın.” cümlesinde gereklilik, “Kapıyı kapat.” cümlesinde ise emir anlamı bulunur. Bu cümlelerde fiiller, doğrudan bir zaman bildirmekten çok eylemin hangi amaçla tasarlandığını gösterir.

Dilek kiplerini doğru belirlemek için yalnızca fiildeki eke bakmak yeterli değildir. Önce fiilin aldığı kip eki belirlenmeli, ardından bu kipin cümleye kattığı anlam incelenmelidir. Çünkü şart kipi dilek, gereklilik kipi tahmin, emir kipi ise rica anlamında kullanılabilir.

İçindekiler

1. Dilek Kipleri Nedir?
2. Dilek Kiplerinin Özellikleri
3. Dilek Kipleri Nelerdir?
4. Dilek Kipleri Nasıl Bulunur?
5. İstek Kipi
6. Şart Kipi
7. Gereklilik Kipi
8. Emir Kipi
9. Dilek Kipleri Karşılaştırma Tablosu
10. Dilek Kiplerinde Kişi Ekleri
11. Dilek Kiplerinde Olumsuzluk
12. Dilek Kiplerinde Soru
13. Dilek Kipleri Zaman Bildirir mi?
14. Dilek Kiplerinin Cümleye Kattığı Anlamlar
15. Dilek Kiplerinin Birleşik Zamanlı Çekimleri
16. Dilek Kipleri ile Haber Kipleri Arasındaki Fark
17. Dilek Kipleri ile Koşul Cümleleri Arasındaki İlişki
18. TYT Türkçe’de Dilek Kipleri
19. Dilek Kiplerinde Sık Yapılan Hatalar
20. Dilek Kipleri Konu Özeti
21. Açıklamalı Mini Test
22. Sık Sorulan Sorular
23. Sonuç

1. Dilek Kipleri Nedir?

Fiilin bildirdiği işi, oluşu veya durumu istek, şart, gereklilik ya da emir yönünden tasarlayan kiplere dilek kipleri denir. Dilek kipleri bazı kaynaklarda tasarlama kipleri adıyla da anılır.

Dilek kipleri dört gruba ayrılır:

• İstek kipi
• Şart kipi
• Gereklilik kipi
• Emir kipi

Aşağıdaki cümlelerde fiiller farklı dilek kipleriyle çekimlenmiştir:

• Bu akşam biraz erken geleyim. → İstek kipi
• Düzenli çalışırsan başarılı olursun. → Şart kipi
• Daha dikkatli olmalısın. → Gereklilik kipi
• Hemen buraya gel. → Emir kipi

Bu örneklerde fiiller bir zamandan çok konuşanın eyleme yönelik isteğini, koşulunu, değerlendirmesini veya buyruğunu belirtmektedir.

Dilek kipleri, fiillerin kip ve kişi eki alarak yargı bildiren biçimlere dönüşmesiyle ilgilidir. Fiillerin bu özelliği Çekimli Fiil konusunda daha genel biçimde ele alınır.

2. Dilek Kiplerinin Özellikleri

Dilek kiplerinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Eylemi istek, şart, gereklilik veya emir yönünden tasarlar.
• Doğrudan zaman bildirmez.
• Fiil kök veya gövdelerine getirilir.
• Genellikle kişi ekleriyle birlikte kullanılır.
• Olumlu ve olumsuz biçimleri bulunur.
• İstek, şart ve gereklilik kipleri soru biçiminde kullanılabilir.
• Emir kipinin bütün kişiler için kullanılan ortak bir eki yoktur.
• Bağlama göre rica, öneri, tahmin, uyarı, izin ve temenni gibi anlamlar kazanabilir.
• Ek fiil yardımıyla birleşik zamanlı çekimler oluşturabilir.
• Kipin adıyla cümlede taşıdığı anlam her zaman bire bir örtüşmez.

Örneğin “Şimdiye kadar eve varmış olmalı.” cümlesindeki “olmalı” fiili gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. Ancak cümlede zorunluluk değil, güçlü bir tahmin anlatılmaktadır.

“Lütfen biraz bekleyin.” cümlesindeki “bekleyin” fiili ise biçim bakımından emir kipindedir. Buna rağmen cümlenin iletişim amacı buyruk vermek değil, nazikçe ricada bulunmaktır.

3. Dilek Kipleri Nelerdir?

Türkçede dört temel dilek kipi bulunur:

Bağlantı adresleri:

• İstek Kipi → /istek-kipi/
• Şart Kipi → /sart-kipi/
• Gereklilik Kipi → /gereklilik-kipi/
• Emir Kipi → /emir-kipi/

Her dilek kipinin temel bir görevi vardır. Bununla birlikte kipin cümlede kazandığı anlam; bağlama, kullanılan yardımcı sözlere ve iletişim amacına göre değişebilir.

4. Dilek Kipleri Nasıl Bulunur?

Bir cümlede dilek kipini bulmak için aşağıdaki sıra izlenebilir.

4.1. Çekimli Fiili Belirleme

Öncelikle cümlenin yargısını taşıyan çekimli fiil bulunur:

Bu konuyu yeniden çalışmalısın.

Cümlenin çekimli fiili “çalışmalısın” sözcüğüdür.

4.2. Fiilin Kök veya Gövdesini Bulma

Fiildeki çekim ekleri ayrılarak kök veya gövde belirlenir:

çalış-ma-lı-sın

Burada “çalış-” fiil gövdesidir.

4.3. Olumsuzluk Ekini Ayırma

Fiilde “-ma/-me” olumsuzluk eki varsa bunun kip ekiyle karıştırılmaması gerekir:

gel-me-meli-sin

• gel- → fiil kökü
• -me → olumsuzluk eki
• -meli → gereklilik kipi
• -sin → ikinci tekil kişi eki

4.4. Kip Ekini Belirleme

Fiildeki kip eki tespit edilir:

• -a/-e → İstek kipi
• -sa/-se → Şart kipi
• -malı/-meli → Gereklilik kipi
• Eksiz veya kişiye göre farklı biçimler → Emir kipi

4.5. Cümlenin Anlamını İnceleme

Kip belirlendikten sonra cümleye kattığı anlam değerlendirilir:

Biraz daha dikkatli olmalısın.

“Olmalısın” gereklilik kipidir ve cümleye öneri anlamı katmıştır.

Şimdiye kadar eve varmış olmalı.

Bu cümlede de gereklilik kipi vardır; ancak kip tahmin anlamında kullanılmıştır.

5. İstek Kipi

Fiilin bildirdiği hareketin yapılmasının istendiğini veya arzulandığını gösteren kipe istek kipi denir. İstek kipi “-a/-e” ekiyle kurulur.

Biraz dışarı çıkalım.

Bu cümlede konuşan, dışarı çıkma isteğini başkalarıyla paylaşmakta ve ortak bir hareket önermektedir.

İstek kipi günümüz Türkçesinde en yaygın olarak birinci tekil ve birinci çoğul kişilerde kullanılır:

• geleyim
• gideyim
• başlayayım
• gelelim
• gidelim
• başlayalım

İstek kipinin kişilere göre çekimi şöyledir:

“Gelesin, gele, gelesiniz ve geleler” biçimleri dil bilgisel olarak istek kipi çekimidir. Ancak bu kullanımlar günümüz standart Türkçesinde oldukça seyrektir. Daha çok edebî metinlerde, dualarda ve kalıplaşmış sözlerde görülür:

• Her şey gönlünce ola.
• Yolun açık ola.
• Sağlıkla kalasın.

İstek kipinin cümleye katabileceği başlıca anlamlar şunlardır:

• İstek: Biraz dinleneyim.
• Öneri: Bu konuyu birlikte çalışalım.
• Teklif: Akşam sinemaya gidelim.
• Niyet: Yarın erkenden yola çıkayım.
• Dua veya temenni: Mutlu olasın.

İstek kipinin kişilere göre çekimi, olumsuz ve soru biçimleri ile günümüzde seyrek kullanılan örnekleri [İstek Kipi] konusunda ayrıntılı olarak incelenir.

6. Şart Kipi

Bir eylemin gerçekleşmesini başka bir koşula bağlayan veya bir dileği anlatan kipe şart kipi denir. Şart kipi “-sa/-se” ekiyle kurulur.

Erken gelirsen birlikte çıkarız.

Bu cümlede birlikte çıkma eylemi, erken gelme koşuluna bağlanmıştır.

Şart kipinin kişilere göre çekimi şöyledir:

Şart kipi her zaman koşul bildirmez. Cümlenin bağlamına göre farklı anlamlar kazanabilir:

• Koşul: Düzenli çalışırsan başarılı olursun.
• Dilek: Keşke hava biraz ısınsa.
• Öneri: Biraz dinlensen iyi olur.
• Pişmanlık: Keşke onu dinleseydim.
• Kararsızlık: Acaba ben de gitsem mi?
• Uyarı: Bir daha geç kalsan seni beklemem.

“Keşke çocukluğuma dönebilsem.” cümlesindeki “dönebilsem” fiili şart kipindedir. Ancak cümlede koşula bağlı bir sonuç değil, gerçekleşmesi arzulanan bir durum anlatılmıştır.

“-sa/-se” ekinin koşul, dilek, öneri, pişmanlık ve kararsızlık anlamlarındaki kullanımları [Şart Kipi] konusunda ayrıntılı olarak açıklanır.

7. Gereklilik Kipi

Bir eylemin yapılmasının veya yapılmamasının gerekli olduğunu bildiren kipe gereklilik kipi denir. Gereklilik kipi “-malı/-meli” ekiyle kurulur.

Derslerine düzenli çalışmalısın.

Bu cümlede çalışmanın gerekli olduğu anlatılmaktadır.

Gereklilik kipinin kişilere göre çekimi şöyledir:

Gereklilik kipi cümlenin bağlamına göre farklı anlamlar taşıyabilir:

• Zorunluluk: Bu formu bugün teslim etmelisin.
• Öneri: Daha çok kitap okumalısın.
• Uyarı: Islak zeminde dikkatli yürümelisin.
• Beklenti: Bu çalışma kısa sürede tamamlanmalı.
• Tahmin: Otobüs şimdiye kadar varmış olmalı.

“Varmış olmalı” biçiminde gereklilikten çok güçlü bir tahmin anlamı öne çıkar. Bu nedenle gereklilik kipinin bulunduğu her cümlede zorunluluk aranmamalıdır.

Gereklilik kipinin zorunluluk, öneri, uyarı, beklenti ve tahmin anlamları arasındaki farklar [Gereklilik Kipi] yazısında ayrıntılı örneklerle gösterilir.

8. Emir Kipi

Fiilin bildirdiği hareketin yapılmasını veya yapılmamasını buyruk biçiminde anlatan kipe emir kipi denir. Emir kipinin bütün kişilerde kullanılan ortak bir eki yoktur. Çekim, kişiye göre farklı eklerle veya eksiz biçimde kurulur.

Kapıyı kapat.

“Kapat” sözcüğü görünür bir kip ve kişi eki taşımamasına rağmen ikinci tekil kişiye yönelik emir bildiren çekimli bir fiildir.

Emir kipinin kişilere göre kullanılan biçimleri şöyledir:

Birinci tekil ve birinci çoğul kişiler için standart emir çekimi yoktur. “Geleyim” ve “gelelim” biçimleri emir değil, istek kipidir.

Emir biçimi cümlenin bağlamına ve ses tonuna göre farklı anlamlar kazanabilir:

• Buyruk: Hemen odana git.
• Rica: Lütfen biraz bekleyin.
• Öneri: Bu kitabı da okuyun.
• Davet: Akşam bize gelin.
• Uyarı: Islak zemine basmayın.
• İzin: İstersen içeri gir.
• Temenni: Yolun açık olsun.

Fiilin biçim bakımından emir kipinde olması, cümlenin mutlaka sert bir buyruk taşıdığı anlamına gelmez.

Emir kipinin kişilere göre çekimi ile buyruk, rica, uyarı, öneri, izin ve davet anlamındaki kullanımları [Emir Kipi] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

9. Dilek Kipleri Karşılaştırma Tablosu

Aynı kip, kullanıldığı cümlenin bağlamına göre birden fazla anlam taşıyabilir. Bu nedenle kip belirlenirken hem fiilin yapısı hem de cümlenin bütünü değerlendirilmelidir.

10. Dilek Kiplerinde Kişi Ekleri

Dilek kipleri, kişi ekleriyle çekimlenerek eylemi konuşan, dinleyen veya sözü edilen kişiye bağlar:

İstek ve emir kiplerinin kişilere göre çekimlerinde bazı farklılıklar vardır. İstek kipinin kimi kişi biçimleri günümüzde seyrek kullanılırken emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimleri bulunmaz.

Kiplerden sonra kullanılan şahıs ekleri ve bunların görevleri [Kişi Ekleri] konusunda ayrıntılı biçimde açıklanır.

11. Dilek Kiplerinde Olumsuzluk

Dilek kiplerinde olumsuzluk eki, fiil kök veya gövdesiyle kip eki arasında bulunur:

• gel-me-se
• gel-me-meli
• gel-me-y-e
• gel-me-sin

İstek kipinde olumsuzluk ekiyle kip eki arasına yardımcı “y” ünsüzü girebilir:

• gel-me-y-eyim
• gel-me-y-elim

Örnekler:

• Bugün dışarı çıkmasak.
• Bu konuda acele etmemelisin.
• Toplantıya katılmayayım.
• Bir daha geç kalmayın.
• Kimse buraya girmesin.

Olumsuzluk, kipin temel işlevini ortadan kaldırmaz. Yalnızca hareketin yapılmamasını istek, şart, gereklilik veya emir yönünden tasarlar.

12. Dilek Kiplerinde Soru

İstek, şart ve gereklilik kipleri soru biçiminde kullanılabilir:

• Geleyim mi?
• Biraz beklesek mi?
• Şimdi çıkmalı mıyız?
• Bu işi bugün tamamlamalı mıyım?

Emir kipi doğrudan soru anlamı kurmaz. Ancak emir biçimindeki bir fiil soru parçacığıyla birlikte kullanıldığında izin isteme, öneride bulunma veya karşıdakinin kararını öğrenme anlamı taşıyabilir:

O da bizimle gelsin mi?

Bu cümlede “gelsin” biçim olarak üçüncü tekil kişi emir çekimindedir. Cümlenin bütünü ise karşıdaki kişinin görüşünü veya iznini öğrenmeye yöneliktir.

Soru parçacığı olan “mı/mi/mu/mü” her zaman ayrı yazılır:

• Geleyim mi?
• Gitsek mi?
• Beklemeli miyiz?
• O da gelsin mi?

13. Dilek Kipleri Zaman Bildirir mi?

Dilek kipleri doğrudan zaman bildirmez. Ancak hareketin zamanı cümlenin bağlamından, zaman bildiren sözcüklerden veya ek fiilden anlaşılabilir:

• Yarın erken gelmelisin.
• Dün biraz daha dikkatli olmalıydın.
• Şimdi buraya gelsin.
• Gelecek hafta yola çıksak.

Birinci cümlede gelecek, ikinci cümlede geçmiş, üçüncü cümlede şimdiki zamanla ilgili bir anlam vardır. Fakat bu zaman anlamlarını doğrudan dilek kipleri vermemektedir.

“Yarın, dün, şimdi ve gelecek hafta” ifadeleri hareketin zamanını belirginleştirir. Bu tür sözcüklerin cümledeki görevleri Zaman Zarfı konusunda incelenir.

14. Dilek Kiplerinin Cümleye Kattığı Anlamlar

Dilek kipleri temel işlevlerinin yanında cümlenin bağlamına göre farklı anlamlar kazanabilir.

Gereklilik Kipinin Tahmin Bildirmesi

Şimdiye kadar eve varmış olmalı.

Bu cümlede bir zorunluluktan değil, kişinin eve vardığına ilişkin güçlü bir tahminden söz edilmektedir.

Şart Kipinin Dilek Bildirmesi

Keşke çocukluğuma dönebilsem.

“Dönebilsem” fiili şart kipindedir; ancak cümlede koşul değil, gerçekleşmesi arzulanan bir durum anlatılmıştır.

Emir Kipinin Rica Bildirmesi

Lütfen kapıyı kapatın.

“Kapatın” fiili emir kipindedir. “Lütfen” sözü ve anlatım biçimi cümleye nazik bir rica anlamı kazandırmıştır.

İstek Kipinin Öneri Bildirmesi

Bu konuyu birlikte çalışalım.

Konuşan yalnızca kendi isteğini bildirmemekte, başkalarına ortak bir çalışma önerisinde de bulunmaktadır.

Bu kullanımlar bir anlatım bozukluğu değildir. Kipin cümlede taşıdığı anlam; bağlama, ses tonuna ve iletişim amacına göre belirlenir. Öneri, tahmin, koşul, rica ve temenni gibi anlamlar Cümlede Anlam bilgisiyle birlikte değerlendirilmelidir.

15. Dilek Kiplerinin Birleşik Zamanlı Çekimleri

Dilek kipiyle çekimlenen bir fiile ek fiilin hikâye veya rivayet biçimi getirilebilir:

• gelseydi → Şart kipinin hikâyesi
• gelmeliydi → Gereklilik kipinin hikâyesi
• gelmeliymiş → Gereklilik kipinin rivayeti

Örnek:

Dün bize de uğramalıydın.

Bu cümlede geçmişte yapılması gerekli görülen fakat yapılmadığı anlaşılan bir hareket anlatılmıştır.

Keşke o da bizimle gelseydi.

Bu cümlede geçmişe yönelik ve gerçekleşmemiş bir dilek ifade edilmiştir.

İstek kipinin “geleymiş” gibi rivayet biçimleri dil bilgisel olarak kurulabilse de günümüz standart Türkçesinde son derece seyrektir. Bu biçimler yaygın bir çekim gibi değerlendirilmemelidir.

Birleşik zamanların kuruluşunda kullanılan “idi, imiş ve ise” unsurlarının görevleri [Ek Fiil] konusunda açıklanır.

16. Dilek Kipleri ile Haber Kipleri Arasındaki Fark

Haber kipleri fiilin bildirdiği hareketi belirli bir zamanla ilişkilendirir. Dilek kipleri ise eylemi istek, şart, gereklilik veya emir yönünden tasarlar.

Haber kipleri şunlardır:

• Görülen geçmiş zaman
• Öğrenilen geçmiş zaman
• Şimdiki zaman
• Gelecek zaman
• Geniş zaman

Bu kiplerin çekimleri Haber Kipleri yazısında ayrıntılı olarak gösterilir.

Dilek kipiyle çekimlenen bir fiil, ek fiil yardımıyla geçmiş zamanla ilişkilendirilebilir:

gelmeliydi

Bu yapıdaki “-meli” gereklilik kipini, “-ydi” ise eylemin geçmişle ilişkilendirildiğini gösterir.

17. Dilek Kipleri ile Koşul Cümleleri Arasındaki İlişki

Şart kipi, bir yargının gerçekleşmesini başka bir koşula bağlayabilir:

Düzenli çalışırsan başarılı olursun.

Bu cümlede:

• Koşul: Düzenli çalışmak
• Koşula bağlı sonuç: Başarılı olmak

Ancak “-sa/-se” eki kullanılan her cümlede gerçek bir koşul ilişkisi bulunmaz:

Keşke hava biraz ısınsa.

Bu cümlede koşula bağlı bir sonuç yargısı yoktur. “Isınsa” fiili bir dileği anlatmaktadır.

Dolayısıyla şart kipinin bulunduğu her cümle koşul-sonuç cümlesi değildir. Koşul ile sonuç arasındaki anlam ilişkisi Koşul-Sonuç Cümleleri konusunda ayrıntılı olarak incelenir.

18. TYT Türkçe’de Dilek Kipleri Nasıl Sorulur?

TYT Türkçe’de dilek kipleri; kip anlamı, kişi ekleri, ek fiil, fiil çekimi ve kipin cümleye kattığı anlam üzerinden sorulabilir.

Soruları çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin çekimli fiilini bulun.
2. Fiilin kök veya gövdesini belirleyin.
3. Olumsuzluk eki varsa ayırın.
4. Fiildeki kip ekini tespit edin.
5. Kişi anlamını belirleyin.
6. Kipin temel görevini hatırlayın.
7. Cümlede kazandığı anlamı inceleyin.
8. Zaman zarfı veya ek fiil bulunup bulunmadığını kontrol edin.

Bu tablo ilk incelemeyi kolaylaştırır. Bununla birlikte soru kipin cümleye kattığı anlamla ilgiliyse bağlam mutlaka değerlendirilmelidir.

Örneğin “Eve varmış olmalı.” cümlesindeki “-malı” gereklilik kipidir; fakat cümleye kattığı anlam zorunluluk değil, tahmindir.

19. Dilek Kiplerinde Sık Yapılan Hatalar

Dilek kipleri konusunda sık yapılan hatalar şunlardır:

• Dilek kiplerinin tamamının yalnızca dilek bildirdiğini düşünmek
• Dilek kiplerini doğrudan zamanla eşleştirmek
• İstek kipiyle emir kipini karıştırmak
• “-sa/-se” kullanılan her cümleyi koşul cümlesi saymak
• Gereklilik kipinin tahmin anlamını gözden kaçırmak
• Emir kipinin yalnızca sert bir buyruk bildirdiğini düşünmek
• İkinci tekil kişi emir biçimini çekimsiz fiil sanmak
• Birinci tekil ve birinci çoğul kişilerde emir çekimi aramak
• Soru parçacığını fiile bitişik yazmak
• Kipin adıyla cümlenin taşıdığı anlamı birbirine karıştırmak
• Ek fiille kurulan birleşik zamanlı biçimleri fark etmemek
• İstek kipinin seyrek kullanılan biçimlerini günümüz Türkçesinde yaygın sanmak

Örneğin “Lütfen içeri girin.” cümlesindeki “girin” fiili biçim bakımından emir kipindedir. Cümlenin iletişim amacı ise nazikçe ricada bulunmaktır.

20. Dilek Kipleri Konu Özeti

• Dilek kipleri, eylemi istek, şart, gereklilik veya emir yönünden tasarlar.
• Doğrudan zaman bildirmez.
• İstek kipi “-a/-e” ekiyle kurulur.
• Şart kipi “-sa/-se” ekiyle kurulur.
• Gereklilik kipi “-malı/-meli” ekiyle kurulur.
• Emir kipinin bütün kişiler için ortak bir eki yoktur.
• Emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimleri bulunmaz.
• Dilek kiplerinin olumlu ve olumsuz biçimleri vardır.
• İstek, şart ve gereklilik kipleri soru biçiminde kullanılabilir.
• Dilek kipleri bağlama göre öneri, rica, tahmin, uyarı ve temenni anlamı kazanabilir.
• Ek fiil yardımıyla geçmiş zamanla veya aktarma anlamıyla ilişkilendirilebilir.
• Kipin biçimiyle cümlede taşıdığı anlam her zaman aynı değildir.

21. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki fiillerden hangisi gereklilik kipiyle çekimlenmiştir?

A) Gelse
B) Gele
C) Gelmeli
D) Gelsin
E) Geliyor

Cevap: C

Açıklama: “Gelmeli” fiilindeki “-meli” eki, fiilin gereklilik kipiyle çekimlendiğini gösterir.

Soru 2 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şart kipi dilek anlamında kullanılmıştır?

A) Çalışırsan başarılı olursun.
B) Erken gelirsen birlikte çıkarız.
C) Keşke hava biraz ısınsa.
D) Beni ararsa haber ver.
E) Yağmur yağarsa evde kalırız.

Cevap: C

Açıklama: “Isınsa” fiili bir sonucun gerçekleşme koşulunu değil, gerçekleşmesi arzulanan bir durumu bildirmektedir.

Soru 3 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde emir biçimi rica anlamı taşımaktadır?

A) Hemen odana git!
B) Lütfen biraz bekleyin.
C) Bir daha buraya gelme!
D) Defteri masaya bırak!
E) Kapıyı hemen kapat!

Cevap: B

Açıklama: “Bekleyin” fiili emir kipindedir; ancak “lütfen” sözü ve anlatım biçimi cümleye rica anlamı kazandırmıştır.

Soru 4 – “Şimdiye kadar eve varmış olmalı.” cümlesinde gereklilik kipi hangi anlamda kullanılmıştır?

A) Emir
B) Koşul
C) İstek
D) Tahmin
E) Geçmiş zaman

Cevap: D

Açıklama: Konuşan, kişinin eve vardığına ilişkin güçlü bir tahminde bulunmaktadır.

Soru 5 – Dilek kipleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Dört temel gruba ayrılır.
B) Doğrudan zaman bildirmez.
C) Kişi ekleriyle kullanılabilir.
D) Yalnızca olumlu biçimde çekimlenir.
E) Bağlama göre farklı anlamlar kazanabilir.

Cevap: D

Açıklama: Dilek kiplerinin “gelmese, gelmemeli, gelme ve gelmeyelim” gibi olumsuz biçimleri de vardır.

22. Sık Sorulan Sorular

23. Sonuç

Dilek kipleri, fiilin bildirdiği hareketi istek, şart, gereklilik veya emir yönünden tasarlar. Bu kipler doğrudan zaman bildirmez; ancak zaman zarfları, cümlenin bağlamı ve ek fiil aracılığıyla geçmiş, şimdi veya gelecekle ilişkilendirilebilir.

Dilek kiplerini doğru belirlemek için yalnızca fiildeki eke bakmak yeterli değildir. Önce fiilin hangi kiple çekimlendiği belirlenmeli, ardından bu kipin cümleye kattığı anlam incelenmelidir. İstek kipinin öneri, şart kipinin dilek, gereklilik kipinin tahmin ve emir kipinin rica bildirebilmesi bu ayrımın önemini gösterir.

Dilek kiplerinin kişiyle kurduğu çekim [Kişi Ekleri], zaman bildiren karşıt grubu ise Haber Kipleri konularıyla birlikte değerlendirildiğinde fiil kipleri daha bütünlüklü biçimde anlaşılır.

Millî Eğitim Bakanlığı, Ortaöğretim Genel Müdürlüğü. TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiiller ve Fiil Çekimi.