Doğallık Nedir? Yapmacıksız Anlatımı Örneklerle Tanıma

Doğallık, anlatımın yapmacıklıktan ve gereksiz zorlamadan uzak olmasıyla ilgilidir.

Bir arkadaşınıza yaşadığınız güzel bir haberi anlattığınızı düşünün. Normalde “Haberi duyunca çok sevindim.” diyeceğiniz yerde şöyle söylüyorsunuz:

“Bu güzel haber, ruhumun en derin köşelerinde benzersiz bir mutluluk dalgası oluşturdu.”

Cümle dil bilgisi bakımından yanlış değildir. Böyle bir söyleyiş, uygun bir edebî metinde bilinçli olarak da kullanılabilir. Fakat günlük bir konuşmada yalnızca etkileyici görünmek için kurulmuşsa yapmacık durabilir.

Aynı duygu şöyle de anlatılabilir:

“Haberi duyunca gerçekten çok sevindim.”

Burada sözler, anlatılan duruma daha kendiliğinden uyum sağlamaktadır.

İçindekiler

1. Doğallık Nedir?
2. Paragrafta Doğallık Nedir?
3. Doğal Anlatımın Özellikleri Nelerdir?
4. Doğallık Örnekleri
5. Bir Anlatımın Doğal Olduğu Nasıl Anlaşılır?
6. Doğallık ile İçtenlik Aynı Şey midir?
7. Doğallık ile Yalınlık Arasındaki Fark
8. Doğallık Diğer Anlatım Özelliklerinden Nasıl Ayrılır?
9. Doğallık Sorularında Nelere Dikkat Edilir?
10. Kendinizi Deneyin

1. Doğallık Nedir?

Doğallık, duygu ve düşüncelerin yapmacıklıktan ve gereksiz zorlamadan uzak, anlatılan duruma uygun bir söyleyişle aktarılmasıdır.

Doğal anlatımda sözcükler yalnızca gösterişli görünmek için seçilmez. Anlatımın tonu, kullanılan ifadeler ve aktarılmak istenen durum arasında uyum vardır.

Örneğin uzun zamandır görmediği arkadaşına kavuşan birinin:

“Seni görünce gerçekten çok sevindim.”

demesi doğal bir söyleyiştir.

Bunun yerine kişinin normalde hiç kullanmadığı ağır ifadelerle yalnızca etkileyici görünmeye çalışması, bağlama göre anlatımı yapmacıklaştırabilir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır:

Doğal anlatım, özensiz anlatım değildir.

Bir yazar cümlesi üzerinde uzun süre çalışabilir, sözcüklerini dikkatle seçebilir ve metnini defalarca düzeltebilir. Buna rağmen ortaya çıkan metin son derece doğal olabilir. Çünkü doğallık, metnin hazırlıksız yazılması değil; söyleyişin yapaylık ve zorlama hissi uyandırmamasıdır.

Bir metnin anlatımını belirleyen diğer nitelikler Anlatım Özellikleri sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.

2. Paragrafta Doğallık Nedir?

Paragrafta doğallık, anlatıcının duygu ve düşüncelerini zorlanmış bir söyleyişe başvurmadan, konuya ve anlatım ortamına uygun biçimde aktarmasıdır.

Şu parçaya bakalım:

Dedem bizi kapıda görünce önce şaşırdı. Sonra yüzü birden aydınlandı. “Geleceğinizi söyleseydiniz, sizi beklerdim.” dedi. Belli etmemeye çalışsa da çok sevinmişti.

Bu parçada günlük bir olay, ona uygun bir dille anlatılmaktadır. Okuru etkilemek için gereksiz yere ağırlaştırılmış sözcüklere veya zorlama ifadelere başvurulmamıştır.

Doğallığı belirlerken yalnızca kullanılan sözcüklerin kolay olup olmadığına bakmak yeterli değildir. Anlatıcı, anlatılan durum ve söyleyiş arasındaki uyum da önemlidir.

Örneğin bir çocuk kahramanın konuşmaları, onun yaşıyla ve kişiliğiyle hiçbir şekilde bağdaşmayan bir söyleyişe dönüşürse anlatım yapay görünebilir. Benzer biçimde günlük bir olayın gereksiz yere aşırı gösterişli bir dille aktarılması da doğallığı zayıflatabilir.

Paragrafın anlamı ve anlatımıyla ilgili diğer konular Paragraf Konuları sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

3. Doğal Anlatımın Özellikleri Nelerdir?

Doğal anlatımın temelinde yapmacıklıktan uzaklık bulunur. Bunun yanında anlatılan durum ile kullanılan dil arasında uyum aranır.

Doğallığı yalnızca günlük konuşma dili kullanmak şeklinde anlamak doğru değildir.

Bir romanın, denemenin veya hikâyenin dili günlük konuşmadan farklı olabilir. Bir yazar sanatlı ifadelerden de yararlanabilir. Bunlar tek başına metni doğallıktan uzaklaştırmaz.

Asıl mesele, kullanılan dilin metnin dünyası içinde zorlanmış ve yapay görünüp görünmediğidir.

Bu nedenle “sade olan her anlatım doğaldır” ya da “sanatlı olan her anlatım yapmacıktır” biçiminde bir genelleme yapılamaz.

4. Doğallık Örnekleri

Doğallığı anlamanın en kolay yollarından biri, benzer durumların farklı söyleyişlerini karşılaştırmaktır.

Doğal Anlatım Örnekleri

“Annem kapıdan çıkarken yine şemsiyemi almamı söyledi. Gökyüzüne baktım, yağmur yağacak gibi görünmüyordu ama onu dinledim.”

Günlük bir durum, ona uygun ve zorlamadan uzak bir söyleyişle aktarılmıştır.

“Köye yıllar sonra döndüğümde her şeyin değiştiğini sanıyordum. Evin önündeki dut ağacıysa hâlâ oradaydı.”

Anlatım özenlidir ancak okuru etkilemek amacıyla gereksiz biçimde ağırlaştırılmamıştır.

“Çocuk kırdığı bardağı saklamaya çalıştı. Annesi mutfağa girince gözlerini kaçırdı.”

Durum, karakterin davranışlarına uygun ve doğrudan bir söyleyişle verilmiştir.

Yapmacık ve Doğal Anlatım Arasındaki Fark

Şimdi sıradan bir durumu iki farklı biçimde anlatalım:

Zorlanmış söyleyiş:

“Sabahın ilk ışıklarıyla gözlerimi dünyaya açarak yeni günün eşsiz serüvenine adım attım.”

Duruma daha uygun söyleyiş:

“Sabah erkenden uyandım ve güne başladım.”

İkinci cümlenin daha doğal görünmesinin nedeni yalnızca kısa olması değildir. Sıradan bir sabah durumunun anlatımında kullanılan sözler, olayın niteliğiyle daha uyumludur.

Başka bir örnek:

Zorlanmış söyleyiş:

“Arkadaşımın sözleri gönül dünyamda tarifsiz bir hüzün fırtınası oluşturdu.”

Duruma daha uygun söyleyiş:

“Arkadaşımın söyledikleri beni gerçekten üzdü.”

Bu örneklerde ilk cümleleri dil bilgisi bakımından yanlış kabul etmiyoruz. Aynı ifadeler, uygun bir edebî bağlamda bilinçli bir üslup tercihi olabilir.

Dolayısıyla:

Uzun cümle = yapmacık anlatım

veya

Sanatlı cümle = doğal olmayan anlatım

şeklinde bir kural yoktur.

Belirleyici olan söyleyişin bağlam içindeki uyumudur.

5. Bir Anlatımın Doğal Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Bir metinde doğallığı belirlemek için tek bir sözcüğe değil, anlatımın bütününe bakmak gerekir.

Söyleyiş gereksiz biçimde zorlanmış mı?

Basit bir düşünce yalnızca etkileyici görünmek amacıyla ağırlaştırılmışsa anlatım yapmacıklaşabilir.

Kullanılan dil anlatılan duruma uygun mu?

Sıradan bir olay ile aşırı gösterişli söyleyiş arasında belirgin bir uyumsuzluk varsa doğallık zayıflayabilir.

Anlatıcının dili kendisiyle uyumlu mu?

Bir karakterin yaşı, kişiliği, yaşadığı çevre ve bulunduğu durumla söyleyişi arasında belirgin bir uyumsuzluk bulunması yapaylık hissi oluşturabilir.

Duygu ile ifade biçimi birbirini destekliyor mu?

Aktarılan duygu ile kullanılan sözlerin birbiriyle uyumlu olması doğal söyleyişi güçlendirir.

Bu nedenle doğallığı belirlerken şu kısa ölçüt kullanılabilir:

Doğallık → Yapmacıklıktan uzaklık + duruma uygun söyleyiş

6. Doğallık ile İçtenlik Aynı Şey midir?

Doğallık, içtenlik ve samimiyet birbirine yakın kavramlardır. Hatta eğitim içeriklerinde doğallığın samimiyetle birlikte adlandırıldığı kullanımlarla karşılaşılabilir.

Bununla birlikte kavramı anlamanın en güvenli yolu, doğallığın temel özelliğine odaklanmaktır:

Anlatımın yapmacıklıktan ve zorlamadan uzak olması.

İçtenlik daha çok duygu ve düşüncelerin samimi bir söyleyişle aktarılmasıyla ilişkilendirilebilir. Doğal anlatımda da bu özellik bulunabilir.

Örneğin bir kişinin yaşadığı üzüntüyü kendi söyleyişine uygun biçimde anlatması hem içten hem doğal görünebilir.

Ancak doğallık yalnızca duygusal metinlerle sınırlı değildir. Bir olayın anlatımında, bir anıda veya düşünce yazısında da yapmacıklıktan uzak bir söyleyiş kurulabilir.

Bu yüzden soru çözerken kavramın adından çok parçada hangi anlatım özelliğinin vurgulandığına bakmak gerekir.

7. Doğallık ile Yalınlık Arasındaki Fark

Doğallık ile yalınlık birbirine yakın görünse de aynı özellik değildir.

Doğallık, anlatımın yapmacıklıktan ve zorlamadan uzak olmasıyla ilgilidir.

Yalınlık ise anlatımın sade ve gösterişsiz olmasıyla ilgilidir.

Örneğin:

“Akşam eve dönerken biraz yürüdüm. Hava serindi, sokaklar da oldukça sakindi.”

Bu anlatım sade olduğu için yalın, zorlamadan uzak olduğu için de doğal kabul edilebilir.

Bu durum önemli bir noktayı gösterir:

Bir metin aynı anda birden fazla anlatım özelliği taşıyabilir.

Sade ve gösterişsiz anlatımın özellikleri Yalınlık sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.

8. Doğallık Diğer Anlatım Özelliklerinden Nasıl Ayrılır?

Anlatım özelliklerini ayırmanın en kolay yollarından biri, her kavramın hangi soruya cevap verdiğini bilmektir.

Örneğin:

“Bu işi bizzat kendim yaptım.”

cümlesindeki sorun öncelikle doğallık değildir. “Bizzat” ile “kendim” aynı vurguyu gereksiz biçimde tekrarlıyorsa konu Duruluk ile ilgilidir.

Bir metnin rahat okunması ve söyleyiş sırasında takılmaya yol açmaması Akıcılık kapsamında değerlendirilmektedir.

Anlamın belirsizliğe yol açmadan aktarılması Açıklık, az sözle kapsamlı bir düşüncenin ifade edilmesi ise Özlülük sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.

Böylece birbirine benzeyen kavramları yalnızca tanımlarını ezberleyerek değil, hangi anlatım sorununa veya niteliğine odaklandıklarını belirleyerek ayırmak mümkün olur.

9. Doğallık Sorularında Nelere Dikkat Edilir?

Paragraf sorularında doğallık doğrudan kavram adıyla sorulabileceği gibi parçanın anlatım özelliğini belirlemeniz de istenebilir.

Şu ifadeler doğallığı düşündürebilir:

• yapmacıklıktan uzak,
• zorlamasız,
• doğal söyleyiş,
• içten ve samimi ifade,
• anlatılan duruma uygun dil,
• günlük yaşamdaki söyleyişe yakınlık.

Ancak tek bir sözcüğe bakarak karar verilmemelidir.

Soruda:

“Sade ve gösterişsiz bir dil kullanılmıştır.”

deniyorsa yalınlık;

“Gereksiz sözcüklere yer verilmemiştir.”

deniyorsa duruluk;

“Okurken herhangi bir takılma yaşanmamaktadır.”

deniyorsa akıcılık;

“Anlatılmak istenen düşünce farklı yorumlara yol açmamaktadır.”

deniyorsa açıklık öne çıkar.

Buna karşılık:

“Yazar düşüncelerini yapmacıklığa düşmeden, zorlamadan aktarmıştır.”

ifadesinde doğallık belirginleşir.

Bu nedenle soru çözerken “sade”, “kolay”, “kısa” veya “samimi” gibi tek bir sözcüğe değil, cümlenin hangi niteliği tarif ettiğine bakılmalıdır.

10. Kendinizi Deneyin

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde doğallık daha belirgindir?

A) Ruhumun derinliklerinde filizlenen mutluluk bütün benliğimi kuşattı.
B) Onu yıllar sonra karşımda görünce ne söyleyeceğimi bilemedim.
C) Sabahın görkemli ışıkları varlığımın en ücra köşelerini aydınlattı.
D) Kalbimin tarifsiz çırpıntıları gönül dünyamı sarsmaya başladı.
E) Düşüncelerimin engin denizlerinde uzun bir yolculuğa çıktım.

Cevap: B

Açıklama: B seçeneğinde duygu, anlatılan duruma uygun ve zorlamadan uzak bir söyleyişle aktarılmıştır.

2. Aşağıdakilerden hangisi doğallığın temel özelliğidir?

A) Her zaman kısa cümleler kullanılması
B) Yalnızca günlük konuşma diline yer verilmesi
C) Anlatımın yapmacıklıktan ve zorlamadan uzak olması
D) Bütün söz sanatlarından kaçınılması
E) Her cümlenin tek bir anlam taşıması

Cevap: C

Açıklama: Doğallıkta belirleyici olan söyleyişin yapay veya zorlanmış görünmemesidir. Günlük dile yakınlık doğallığı destekleyebilir ancak tek ölçüt değildir.

3. “Yazarın sade ve gösterişsiz bir dil kullanması” öncelikle hangi anlatım özelliğiyle ilgilidir?

A) Doğallık
B) Özlülük
C) Akıcılık
D) Yalınlık
E) Açıklık

Cevap: D

Açıklama: Sade ve gösterişsiz söyleyiş yalınlığın temel özelliğidir. Doğallıkta ise yapmacıklıktan ve zorlamadan uzaklık öne çıkar.

4. Doğallık ile akıcılık arasındaki farkı doğru açıklayan seçenek hangisidir?

A) Doğallık yalnızca konuşmada, akıcılık yalnızca yazıda görülür.
B) Doğallık yapmacıklıktan uzaklıkla, akıcılık okuma ve söyleyişin rahat ilerlemesiyle ilgilidir.
C) Doğallık kısa, akıcılık uzun cümlelerle sağlanır.
D) İki kavram aynı anlatım özelliğini ifade eder.
E) Doğallık sözcük sayısıyla, akıcılık paragraf sayısıyla belirlenir.

Cevap: B

Açıklama: Doğallıkta doğal ve zorlamasız söyleyiş; akıcılıkta ise anlatımın okuma ve söyleyiş sırasında rahat ilerlemesi belirleyicidir.

5. Aşağıdaki parçalardan hangisinde doğallık daha belirgindir?

A) Sabahın büyüleyici sessizliği ruhumun derinliklerinde tarifsiz duygular uyandırıyordu.
B) Gecenin ihtişamlı karanlığı düşünce dünyamın sınırsız ufuklarını sarıyordu.
C) Eve geldiğimde annem mutfaktaydı. Beni görünce gülümsedi ve “Acıkmışsındır.” dedi.
D) Güneşin eşsiz ışıkları varlığımın en ücra köşelerine kadar ulaşıyordu.
E) Zamanın acımasız elleri hatıralarımı geçmişin karanlık dehlizlerine sürüklüyordu.

Cevap: C

Açıklama: C seçeneğinde günlük bir durum, olaya uygun ve yapmacıklıktan uzak bir söyleyişle aktarılmıştır.

Türkçeyle ilgili diğer konulara Türkçe Konuları sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Anlatımın Özellikleri

OGM Materyal – Anlatım Biçimleri