Tutarlılık Nedir? Tutarlı ve Tutarsız Anlatımı Ayırt Etme

“Kitap okumanın insanın düşünce dünyasını geliştirdiğine inanıyorum. Bu nedenle insanların mümkün olduğunca kitap okumaktan uzak durması gerekir.”

Bu iki cümleyi ayrı ayrı okuduğumuzda ne anlatılmak istendiğini kolayca anlayabiliriz. Ancak birlikte değerlendirdiğimizde belirgin bir sorun ortaya çıkar: İlk cümlede kitap okumanın yararlı olduğu savunulurken ikinci cümlede bunun tam tersi bir sonuca ulaşılmıştır.

Sorun cümlelerin anlaşılmaz olması değil, düşüncelerin birbiriyle çelişmesidir. Bir metindeki yargıların birbirini desteklemesi, gerekçelerle sonuçların uyuşması ve anlatımın kendi içinde düşünsel bir bütün oluşturması tutarlılık ile ilgilidir.

İçindekiler

1. Tutarlılık Nedir?
2. Paragrafta Tutarlılık Nedir?
3. Tutarlı Bir Anlatımın Özellikleri Nelerdir?
4. Tutarlı ve Tutarsız Anlatım Örnekleri
5. Tutarsızlık Nedir?
6. Bir Metinde Tutarlılık Nasıl Anlaşılır?
7. Tutarlılık ile Doğruluk Aynı Şey midir?
8. Tutarlılık ile Açıklık Arasındaki Fark
9. Tutarlılık Diğer Anlatım Özelliklerinden Nasıl Ayrılır?
10. Tutarlılık Sorularında Nelere Dikkat Edilir?
11. Kendinizi Deneyin

1. Tutarlılık Nedir?

Tutarlılık, bir metindeki düşünce ve yargıların birbirleriyle çelişmeden anlamlı bir bütün oluşturmasıdır.

Tutarlı bir anlatımda yazarın ileri sürdüğü düşünceler, bu düşünceleri desteklemek için kullandığı gerekçeler ve ulaştığı sonuç arasında uyum bulunur. Metnin ilerleyen bölümlerinde söylenenler, daha önce savunulan düşünceleri açıklamasız biçimde geçersiz kılmaz.

Örneğin:

“Toplu taşımanın yaygınlaşması şehirlerdeki trafik yoğunluğunu azaltabilir. Bu nedenle insanların toplu taşıma araçlarına daha kolay ulaşmasını sağlayacak düzenlemeler yapılması yararlı olacaktır.”

İkinci cümle, ilk cümlede savunulan düşünceyle uyumludur. Önce toplu taşımanın sağlayabileceği yarardan söz edilmiş, ardından bu düşünceyi destekleyen bir öneri sunulmuştur.

Tutarlılık, bütün cümlelerin aynı düşünceyi farklı sözcüklerle tekrar etmesi anlamına gelmez. Bir metinde farklı görüşler, örnekler, gerekçeler ve karşılaştırmalar bulunabilir. Önemli olan bunların birbirini geçersiz kılacak biçimde çelişmemesi ve metnin düşünsel bütünlüğünü korumasıdır.

Tutarlılığın da içinde bulunduğu anlatım nitelikleri Anlatım Özellikleri sayfasında bir bütün olarak ele alınmaktadır.

2. Paragrafta Tutarlılık Nedir?

Paragrafta tutarlılık, paragrafı oluşturan düşüncelerin birbiriyle uyumlu ilerlemesi ve ortaya konan yargıların birbirini geçersiz kılmamasıdır.

Bir paragrafta yalnızca cümlelerin tek tek anlamlı olması yeterli değildir. Bu cümlelerin birlikte nasıl bir düşünce oluşturduğuna da bakmak gerekir.

Örneğin:

Düzenli uyku, öğrencinin gün içinde dikkatini toplamasına yardımcı olur. Yeterince dinlenen bir öğrenci ders sırasında kendisini daha zinde hissedebilir. Bu nedenle çalışma programı hazırlanırken yalnızca ders saatlerine değil, dinlenmeye ayrılan zamana da dikkat edilmelidir.

Paragraftaki cümleler farklı bilgiler vermektedir. Buna rağmen aynı düşünce doğrultusunda ilerler. İlk cümlede düzenli uykunun öneminden söz edilmiş, ikinci cümlede bunun öğrenci üzerindeki etkisi açıklanmış, son cümlede ise önceki düşüncelerle uyumlu bir sonuca ulaşılmıştır.

Şimdi aynı yapıyı değiştirelim:

Düzenli uyku, öğrencinin gün içinde dikkatini toplamasına yardımcı olur. Yeterince dinlenen bir öğrenci ders sırasında kendisini daha zinde hissedebilir. Bu nedenle başarılı olmak isteyen öğrencilerin mümkün olduğunca az uyuması gerekir.

Son cümle, kendisinden önceki iki yargıyla uyuşmamaktadır. Paragrafın başında yeterli uykunun yararları anlatılırken sonunda bunun tersini savunan bir yargıya ulaşılmıştır.

Tutarlılığı belirlemek için paragrafın yalnızca son cümlesine değil, cümlelerin birbirleriyle kurduğu ilişkiye bakmak gerekir.

Paragrafın anlamı, yapısı ve soru çözümüne ilişkin diğer konular Paragraf Konuları sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

3. Tutarlı Bir Anlatımın Özellikleri Nelerdir?

Tutarlı bir metinde asıl önemli olan, düşüncelerin birbirleriyle kurduğu ilişkidir.

Genel olarak şu özelliklerden söz edilebilir:

• Düşünceler birbirini sebepsiz yere geçersiz kılmaz.
• Ana düşünce ile onu destekleyen yargılar arasında anlamlı bir ilişki bulunur.
• Verilen gerekçeler ulaşılan sonuçla uyumludur.
• Metnin ilerleyen bölümlerinde önceki yargılarla açıklanamayan çelişkiler ortaya çıkmaz.
• Örnekler ve açıklamalar savunulan düşünceyle bağlantılıdır.
• Metin kendi içinde düşünsel bir bütünlük oluşturur.

Burada önemli bir ayrıntı vardır:

Tutarlılık, düşüncelerin aynı olması değil; birbirleriyle çelişmeden bir arada bulunabilmesidir.

Bir yazar bir konunun hem olumlu hem olumsuz yönlerinden söz edebilir. Bu durum tek başına tutarsızlık oluşturmaz.

Örneğin:

“İnternet bilgiye ulaşmayı kolaylaştırır; ancak doğrulanmamış bilgilerin hızla yayılmasına da neden olabilir.”

Bu cümlede internetin hem olumlu hem olumsuz bir yönü belirtilmiştir. İki farklı yönün birlikte değerlendirilmesi bir çelişki değildir.

Tutarsızlık, bir düşüncenin ortaya konulup daha sonra onu geçersiz kılan başka bir yargının açıklamasız biçimde savunulmasıyla ortaya çıkabilir.

4. Tutarlı ve Tutarsız Anlatım Örnekleri

Tutarlılığı yalnızca tanımını ezberleyerek değil, düşünceler arasındaki ilişkiyi inceleyerek anlamak daha kolaydır.

Tutarlı Anlatım Örneği

Bir konuyu öğrenirken yalnızca bilgiyi okumak çoğu zaman yeterli olmaz. Öğrenilenleri kendi cümlelerimizle açıklamak, konunun hangi bölümlerini gerçekten anladığımızı görmemizi sağlar. Bu nedenle çalışma sırasında kısa tekrarların yanında kişinin kendisini sınaması da öğrenmeyi destekleyebilir.

Neden tutarlı?

İlk cümlede yalnızca okumanın her zaman yeterli olmadığı belirtilmiştir. İkinci cümlede öğrenileni yeniden açıklamanın yararı gösterilmiş, son cümlede ise önceki düşüncelerle uyumlu bir çalışma önerisine ulaşılmıştır.

Cümleler birbirini tekrar etmez; ancak aynı düşünceyi destekleyecek biçimde ilerler.

Tutarsız Anlatım Örneği

Şehir merkezlerinde bisiklet yollarının artırılması kısa mesafelerde otomobil kullanımını azaltabilir. İnsanların güvenli biçimde bisiklet kullanabilmesi için ulaşım planlarında bisikletlilere de yer verilmesi gerekir. Bu nedenle şehirlerde bisiklet kullanımını kolaylaştıracak hiçbir düzenleme yapılmamalıdır.

Tutarsızlık nerede başlıyor?

İlk iki cümlede bisiklet kullanımının kolaylaştırılması yönünde bir düşünce geliştirilmiştir. Son cümlede ise herhangi bir açıklama yapılmadan bunun tam tersi savunulmuştur.

Paragrafın sorunu son cümlenin anlaşılmaması değildir. Son cümle açık olmasına rağmen önceki yargılarla çelişmektedir.

Bu örnek aynı zamanda açıklık ile tutarlılığın neden farklı kavramlar olduğunu da göstermektedir.

5. Tutarsızlık Nedir?

Tutarsızlık, bir anlatımdaki düşünce veya yargıların birbirleriyle uyuşmaması ya da birbirini geçersiz kılacak biçimde çelişmesidir.

Tutarsızlık bazen iki cümle arasında kolayca fark edilir:

“Planlı çalışmanın zamanı verimli kullanmayı sağladığını düşünüyorum. Bu yüzden çalışma sırasında herhangi bir plan yapmaya gerek olmadığına inanıyorum.”

İkinci yargı ilkini geçersiz kılmaktadır.

Ancak her tutarsızlık bu kadar belirgin olmayabilir. Bazen paragrafın başında savunulan düşünceyle sonunda ulaşılan sonucu birlikte değerlendirmek gerekir.

Tutarsızlık Örnekleri

“Bu yazarın bütün romanlarını büyük bir ilgiyle okudum. Zaten onun hiçbir kitabını okumadım.”

İkinci cümle, ilk cümlede verilen bilgiyi doğrudan geçersiz kılmaktadır.

“Çevreyi korumak için tek kullanımlık ürünleri azaltmamız gerektiğini düşünüyorum. Bu nedenle günlük yaşamda mümkün olduğunca fazla tek kullanımlık ürün tercih etmeliyiz.”

Önerilen davranış, savunulan düşüncenin tersidir.

“Toplantının herkesin katılımıyla yapılmasını istiyorum. Bu nedenle toplantıya benden başka kimsenin gelmemesi daha doğru olur.”

İki yargı aynı koşullar altında birlikte savunulduğunda çelişki ortaya çıkmaktadır.

Buna karşılık:

“Kalabalık şehirlerde yaşamak birçok imkâna kolay ulaşmayı sağlar; ancak yoğunluk ve gürültü bazı insanlar için yorucu olabilir.”

cümlesi tutarsız değildir. Aynı durumun farklı yönlerini göstermek, düşüncelerin birbirini çürüttüğü anlamına gelmez.

6. Bir Metinde Tutarlılık Nasıl Anlaşılır?

Bir metinde tutarlılığı değerlendirirken tek tek sözcüklere değil, düşünceler arasındaki ilişkiye odaklanmak gerekir.

Bunun için şu yolu izleyebilirsiniz:

1. Metnin temel düşüncesini belirleyin.

Yazarın asıl olarak neyi savunduğunu veya açıklamak istediğini bulun.

2. Diğer yargıların bu düşünceyle ilişkisini kontrol edin.

Her cümlenin ana düşünceyi doğrudan tekrar etmesi gerekmez. Ancak cümlelerin metnin genel düşüncesiyle anlamlı bir ilişki kurması beklenir.

3. Birbirini geçersiz kılan yargıları arayın.

Metnin bir bölümünde savunulan düşünce, başka bir bölümde herhangi bir açıklama yapılmadan reddediliyorsa tutarsızlık ortaya çıkabilir.

4. Gerekçe ile sonuç arasındaki ilişkiyi inceleyin.

Örneğin yazar çevre kirliliğinin azaltılması gerektiğini savunuyor ancak sonuçta kirliliği artıracak bir davranışı öneriyorsa düşünceler arasında uyumsuzluk vardır.

5. Metnin başlangıcı ile ulaştığı sonucu karşılaştırın.

Özellikle uzun paragraflarda çelişki birbirine komşu iki cümlede bulunmayabilir. İlk cümlelerde ortaya konan görüş ile sonuç bölümündeki yargıyı karşılaştırmak gerekebilir.

Kendinize şu soruyu sormak çoğu zaman yeterlidir:

“Metindeki bir yargı, daha önce savunulan düşüncelerden birini açıklamasız biçimde geçersiz kılıyor mu?”

Cevap evetse metinde tutarlılık sorunu bulunabilir.

7. Tutarlılık ile Doğruluk Aynı Şey midir?

Hayır. Tutarlılık ile doğruluk aynı şey değildir.

Bu ayrım özellikle paragraf sorularında önemlidir.

Doğruluk, ortaya konan bir bilginin veya yargının gerçekle uyuşup uyuşmadığıyla ilgilidir.

Tutarlılık ise metindeki düşüncelerin kendi aralarında çelişip çelişmediğine bakar.

Bir metindeki görüşe katılmamanız, o metni otomatik olarak tutarsız yapmaz.

Örneğin:

Büyük şehirlerde yaşamayı tercih etmiyorum. Kalabalık, yoğun trafik ve gürültü benim günlük yaşamdan beklentilerimle uyuşmuyor. Bu nedenle daha küçük bir şehirde yaşamayı kendim için daha uygun buluyorum.

Bir başka kişi büyük şehirde yaşamayı çok seviyor olabilir. Bu durum yukarıdaki paragrafı tutarsız hâle getirmez. Yazarın belirttiği gerekçeler ile ulaştığı sonuç kendi içinde uyumludur.

Dolayısıyla:

“Ben bu düşünceye katılıyor muyum?”

ile

“Bu düşünceler kendi içinde birbirini destekliyor mu?”

sorularını birbirinden ayırmak gerekir.

Tutarlılığı değerlendirirken kişisel görüşümüzden çok metnin kendi içindeki düşünce ilişkisine bakarız.

8. Tutarlılık ile Açıklık Arasındaki Fark

Tutarlılık ile açıklık bir metinde birlikte bulunabilir; ancak metnin farklı yönlerini değerlendirir.

Açıklık, anlatılmak istenen düşüncenin okuyucu tarafından belirgin biçimde anlaşılmasıyla ilgilidir.

Tutarlılık ise ortaya konan düşüncelerin birbirleriyle olan ilişkisine odaklanır.

Şu örneğe bakalım:

“Spor yapmanın sağlıklı yaşam için yararlı olduğunu düşünüyorum. Bu nedenle sağlıklı yaşamak isteyen hiç kimsenin spor yapmaması gerekir.”

Buradaki iki cümlede de ne söylendiği açıktır. Okuyucu cümleleri anlamakta zorlanmaz.

Fakat ikinci yargı ilk yargıyla çeliştiği için anlatım tutarlı değildir.

Kısaca:

Anlamın belirgin ve farklı yorumlara mümkün olduğunca kapalı biçimde aktarılması Açıklık sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.

9. Tutarlılık Diğer Anlatım Özelliklerinden Nasıl Ayrılır?

Anlatım özellikleri birbirini dışlayan kavramlar değildir. Bir paragraf aynı anda açık, akıcı, duru ve tutarlı olabilir. Ancak her özellik metnin farklı bir yönünü değerlendirir.

Örneğin bir paragraf sade bir dille yazılmış olabilir. Bu durum onun mutlaka tutarlı olduğu anlamına gelmez. Sade ve gösterişsiz söyleyiş Yalınlık, gereksiz sözcük ve eklerden arınmış anlatım ise Duruluk kapsamında değerlendirilmektedir.

Benzer biçimde bir metnin rahat okunmasını sağlayan özellikler Akıcılık, az sözle yoğun anlam oluşturma Özlülük, yapmacıklıktan uzak bir söyleyiş ise Doğallık sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.

Bu ayrımlar, anlatım özelliklerini birkaç anahtar sözcüğe bakarak ezberlemek yerine metnin hangi yönünün değerlendirildiğini anlamayı kolaylaştırır.

10. Tutarlılık Sorularında Nelere Dikkat Edilir?

Tutarlılıkla ilgili sorularda yapılan temel hatalardan biri, metinde savunulan görüşün doğru olup olmadığına karar vermeye çalışmaktır.

Oysa asıl değerlendirilmesi gereken düşünceler arasındaki ilişkidir.

Soruyu çözerken şu noktalara dikkat edebilirsiniz:

• Önce paragrafın temel düşüncesini belirleyin.
• Yazarın hangi görüşü savunduğunu tespit edin.
• Sonraki yargıların bu görüşle nasıl bir ilişki kurduğuna bakın.
• Aynı konuda birbirini geçersiz kılan ifadeler bulunup bulunmadığını kontrol edin.
• Gerekçe ile sonuç arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığını değerlendirin.
• Bir konunun farklı yönlerinin ele alınmasını hemen tutarsızlık olarak kabul etmeyin.
• Kendi görüşünüzü değil, metnin kendi içindeki düşünce ilişkisini esas alın.

Özellikle:

“Bu düşünceye katılmıyorum.”

ile

“Bu iki düşünce birbiriyle çelişiyor.”

aynı şey değildir.

Birincisi okuyucunun kişisel değerlendirmesidir. İkincisi ise metindeki düşüncelerin birbiriyle ilişkisine yönelik bir tespittir.

Paragrafın anlamını çözmeye yönelik diğer yöntemler Paragraf Konuları sayfasında ayrıntılı olarak incelenmektedir.

11. Kendinizi Deneyin

1. Aşağıdaki paragrafların hangisinde düşünceler kendi içinde tutarlıdır?

A) Düzenli çalışmanın başarıyı artırdığına inanıyorum. Bu nedenle hiçbir çalışma programına bağlı kalmamak gerekir.
B) Kitap okumak kelime dağarcığını geliştirebilir. Bu yüzden yeni sözcüklerle karşılaşmak isteyenler farklı türlerde eserler okuyabilir.
C) Trafik yoğunluğunu azaltmalıyız. Bunun için herkesin daha fazla özel araç kullanması gerekir.
D) Suyu tasarruflu kullanmak önemlidir. Bu nedenle kullanılmayan muslukları sürekli açık bırakmalıyız.
E) Sağlıklı beslenmenin önemli olduğunu düşünüyorum. Bu nedenle beslenme alışkanlıklarının sağlıkla hiçbir ilgisi yoktur.

Cevap: B

Açıklama: İlk cümlede kitap okumanın kelime dağarcığına katkısından söz edilmiş, ikinci cümlede bu düşünceyle uyumlu bir öneri sunulmuştur. Diğer seçeneklerde ikinci yargılar ilk yargılarla çelişmektedir.

2. “Şehir merkezlerinde otomobil kullanımını azaltmak istiyoruz.” yargısının ardından aşağıdakilerden hangisinin söylenmesi tutarsızlık oluşturur?

A) Toplu taşıma seçenekleri artırılabilir.
B) Güvenli bisiklet yolları yaygınlaştırılabilir.
C) Kısa mesafelerde yürümek teşvik edilebilir.
D) Her yolculukta özel araç kullanımı özendirilebilir.
E) Toplu taşıma duraklarına ulaşım kolaylaştırılabilir.

Cevap: D

Açıklama: Her yolculukta özel araç kullanımını özendirmek, şehir merkezlerinde otomobil kullanımını azaltma amacıyla çelişmektedir.

3. Aşağıdaki ifadelerden hangisinde iki yargı arasında açık bir çelişki vardır?

A) Sabah erken kalktı ve kahvaltısını yaptı.
B) Yağmur başladığı için şemsiyesini açtı.
C) Bu filmi daha önce hiç izlemedim; geçen hafta ise iki kez seyrettim.
D) Ders bitince kütüphaneye gidip kitabını aldı.
E) Hava soğuyunca pencereleri kapattı.

Cevap: C

Açıklama: Bir kişinin filmi daha önce hiç izlemediğini söylemesiyle aynı filmi geçen hafta iki kez izlediğini belirtmesi birbiriyle çelişen iki yargıdır.

4. Bir paragraftaki bütün cümleler kolayca anlaşılıyor ancak son cümle önceki düşüncelerle çelişiyorsa öncelikle hangi anlatım özelliğinde sorun vardır?

A) Yalınlık
B) Akıcılık
C) Doğallık
D) Tutarlılık
E) Özlülük

Cevap: D

Açıklama: Cümlelerin anlaşılır olmasıyla düşüncelerin birbirleriyle uyumlu olması farklı özelliklerdir. Son yargının önceki düşüncelerle çelişmesi metnin tutarlılığını bozar.

5. Tutarlılıkla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

A) Okuyucunun katılmadığı her düşünce tutarsızdır.
B) Tutarlı bir metindeki bütün cümleler aynı düşünceyi tekrar etmelidir.
C) Bir konunun olumlu ve olumsuz yönlerini birlikte ele almak her zaman tutarsızlık oluşturur.
D) Tutarlılık yalnızca sözcüklerin doğru seçilmesiyle ilgilidir.
E) Bir metindeki farklı düşünceler, birbirleriyle çelişmeden anlamlı bir bütün oluşturabilir.

Cevap: E

Açıklama: Tutarlılık, bütün cümlelerin aynı şeyi söylemesi değildir. Farklı düşünce ve açıklamalar, birbirini geçersiz kılmadan anlamlı bir bütün oluşturabilir.

Türkçeyle ilgili diğer konulara Türkçe Konuları sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe

OGM Materyal – Türk Dili ve Edebiyatı