Özne Nedir? Nasıl Bulunur? Özne Türleri ve Örnekleri

Mert dosyayı imzaladı.

Bu cümlede imzalama işini yapan Mert’tir. Peki “Dosya imzalandı.” dediğimizde özne hangisidir? Dosya herhangi bir işi yapmadığı hâlde neden özne kabul edilir? Bir de “Dosya Mert tarafından imzalandı.” dersek Mert’in görevi ne olur?

Özne konusunda en çok karışıklık bu noktada başlar. Çünkü özneyi bulmak, yükleme yalnızca “kim?” veya “ne?” sorusunu sormaktan ibaret değildir. Önce yüklem belirlenmeli, ardından yüklemin bildirdiği iş, oluş veya durumla cümledeki unsurların nasıl bir ilişki kurduğu incelenmelidir.

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapanı, oluş içinde bulunanı veya yüklemin bildirdiği durumda olanı gösteren temel cümle ögesidir. Edilgen cümlelerde ise işi yapan yerine, yapılan işten etkilenen unsur sözde özne olarak karşımıza çıkabilir.

Özne, Cümlenin Ögeleri içinde yüklemle birlikte temel ögelerden biridir. Gerçek özne, gizli özne, sözde özne ve örtülü özne gibi kullanımları ayırt edebilmek içinse önce öznenin yüklemle kurduğu ilişkiyi anlamak gerekir.

İçindekiler

1. Özne Nedir?
2. Özne Nasıl Bulunur?
3. Özne Türleri Nelerdir?
4. Gerçek Özne Nedir?
5. Gizli Özne Nedir?
6. Sözde Özne Nedir?
7. Örtülü Özne Nedir?
8. Gerçek Özne ile Sözde Özne Nasıl Ayırt Edilir?
9. Gizli Özne ile Örtülü Özne Arasındaki Fark Nedir?
10. İsim Cümlelerinde Özne Nasıl Bulunur?
11. Sözcük Grupları Özne Olabilir mi?
12. Özne ile Nesne Nasıl Ayırt Edilir?
13. Her Cümlede Özne Bulunur mu?
14. Özne Örnekleri: Cümleleri Birlikte İnceleyelim
15. Özne Bulurken En Çok Yapılan Hatalar

1. Özne Nedir?

Özne, yüklemin bildirdiği yargıyla doğrudan ilişkili olan temel cümle ögesidir. Fiil cümlelerinde çoğunlukla işi yapanı veya oluş içinde bulunanı, isim cümlelerinde ise yüklemin bildirdiği özellik ya da durumda olan varlığı gösterir.

Ece pencereleri sildi.

Yüklem: sildi
Silen kim? → Ece
Özne: Ece

Ece, silme işini gerçekleştirdiği için gerçek öznedir.

Ancak özne her zaman bilinçli biçimde bir işi yapan kişi veya varlık değildir:

Bahçedeki çiçekler soldu.

Yüklem: soldu
Solan ne? → bahçedeki çiçekler

Çiçekler bilinçli bir iş yapmaz; solma oluşunu üzerinde taşır. Buna rağmen “bahçedeki çiçekler” cümlenin öznesidir.

Bir de eylem bildirmeyen yüklemlere bakalım:

Bu oda oldukça geniştir.

Geniş olan ne? → bu oda

Burada da “bu oda” öznedir.

Dolayısıyla özneyi yalnızca “işi yapan kişi” şeklinde tanımlamak yeterli değildir. Özne; işi yapan, oluş içinde bulunan veya yüklemin bildirdiği durumda olan unsur olabilir.

2. Özne Nasıl Bulunur?

Özne aramadan önce yapılması gereken ilk işlem [ Yüklem ] ögesini belirlemektir. Çünkü özne, yüklemle kurduğu ilişki üzerinden bulunur.

Özneyi bulmak için şu sıra izlenebilir:

1. Önce yüklemi bulun.
Cümlenin temel yargısını belirleyin.

2. Yüklemle birlikte “yapan kim?”, “olan ne?” gibi sorular sorun.
Yalnızca “kim?” veya “ne?” demek yerine soruyu yüklemin anlamıyla birlikte düşünmek daha güvenlidir.

3. Bulduğunuz unsurun yüklemle ilişkisini kontrol edin.
İşi gerçekten yapan mı, oluş veya durumda bulunan mı, yoksa edilgen bir yapıda yapılan işten etkilenen unsur mu?

4. Cümlede açık bir özne yoksa yüklemin kişi çekimine bakın.
Özne, yüklemin kişi ekinden anlaşılabilir.

Örneğin:

Sabah erkenden yola çıktık.

Yüklem → çıktık

Çıkan kim? → biz

“Biz” sözcüğü cümlede açıkça kullanılmamıştır. Ancak yüklemin kişi çekiminden öznenin “biz” olduğu anlaşılır. Burada gizli özne vardır.

Şimdi farklı bir cümleye bakalım:

Belgeler imzalandı.

Yüklem → imzalandı

İmzalanan ne? → belgeler

Belgeler imzalama işini yapan değildir; yapılan işten etkilenmektedir. Edilgen yapıdaki “belgeler” bu nedenle sözde öznedir.

Bu örnek, “ne?” sorusuna cevap veren her unsurun gerçek özne olmadığını gösterir.

3. Özne Türleri Nelerdir?

Özne konusu işlenirken özellikle gerçek özne, gizli özne, sözde özne ve örtülü özne kavramlarıyla karşılaşılır.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Gizli özne de gerçek öznedir. Fark, öznenin cümlede açıkça bir sözcük veya sözcük grubu hâlinde bulunmaması; yüklemin kişi çekiminden anlaşılmasıdır.

Sözde ve örtülü özneyi doğru belirleyebilmek için ise cümlenin etken-edilgen yapısına bakmak gerekir. Bu ilişki Fiilde Çatı konusunda daha geniş biçimde ele alınır.

4. Gerçek Özne Nedir?

Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yüklemin bildirdiği oluş ya da durumla doğrudan ilişkili olan özneye gerçek özne denir.

Merve bütün soruları çözdü.

Çözen kim? → Merve

Merve, çözme işini yaptığı için gerçek öznedir.

Gerçek öznenin insan olması gerekmez:

Şiddetli rüzgâr çatının kiremitlerini uçurdu.

Uçuran ne? → şiddetli rüzgâr

Gerçek özne → şiddetli rüzgâr

Gerçek özne her zaman bilinçli bir eylem de gerçekleştirmez:

Ağaçların yaprakları sarardı.

Sararan ne? → ağaçların yaprakları

Burada “ağaçların yaprakları” sararma oluşunu üzerinde taşıdığı için gerçek öznedir.

Gerçek öznenin açık biçimde görüldüğü yapılardan biri Etken Fiil kullanılan cümlelerdir. Etken çatılı fiillerde işi yapan gerçek özne cümlede açıkça bulunabileceği gibi yüklemin kişi çekiminden de anlaşılabilir.

5. Gizli Özne Nedir?

Cümlede ayrı bir sözcük veya sözcük grubu hâlinde bulunmayan, ancak yüklemin kişi çekiminden anlaşılan gerçek özneye gizli özne denir.

Seni yarın tekrar arayacağım.

Yüklem → arayacağım

Arayacak olan kim? → ben

“Ben” sözcüğü cümlede kullanılmamıştır. Buna rağmen yüklemin birinci tekil kişiye göre çekimlenmesi öznenin “ben” olduğunu gösterir.

Başka bir örnek:

Akşam eve biraz geç döndüler.

Yüklem → döndüler

Dönen kim? → onlar

Gizli özne → onlar

Gizli öznenin anlaşılmasında yüklem üzerindeki Kişi Ekleri belirleyicidir. Bu nedenle kişi eklerini tanımak, öznenin cümlede açıkça yazılmadığı durumlarda özellikle önemlidir.

Burada iki nokta karıştırılmamalıdır:

Gizli özne, gerçek öznedir.

Ayrıca gizli özne bulunan bir cümle öznesiz değildir. Özne sözcük olarak yazılmasa bile yüklemin kişi çekiminden anlaşılmaktadır.

6. Sözde Özne Nedir?

Sözde özne, edilgen cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan değil, yapılan işten etkilenen ve cümlede özne görevini üstlenen unsurdur.

Bu ilişkiyi etken ve edilgen iki cümle üzerinden görelim:

Görevli belgeleri imzaladı.

İmzalayan kim? → görevli

Neyi imzaladı? → belgeleri

Burada:

görevli → gerçek özne
belgeleri → nesne

Cümleyi edilgen hâle getirelim:

Belgeler imzalandı.

İmzalanan ne? → belgeler

Fakat belgeler imzalama işini gerçekleştirmemiştir. İşi yapan cümlede belirtilmemektedir. Etken cümlede nesne durumunda bulunan unsur, edilgen yapıda sözde özne görevini üstlenmiştir.

Başka bir örnek:

Usta eski sandalyeleri onardı.

Usta → gerçek özne
Eski sandalyeleri → nesne

Eski sandalyeler onarıldı.

Eski sandalyeler → sözde özne

Bu dönüşüm sözde öznenin mantığını anlamanın en kolay yollarından biridir.

Sözde özneyi belirlerken üç noktayı birlikte kontrol etmek gerekir:

• Yüklem edilgen çatılı mı?
• İşi yapan gerçek özne doğrudan özne görevinde mi?
• Özne gibi görünen unsur aslında yapılan işten mi etkileniyor?

Bu nedenle yalnızca “kim?” veya “ne?” sorusunun cevabına bakmak yeterli değildir.

Özellikle Edilgen Fiil kullanılan cümlelerde sözde özneyle karşılaşılabilir. Ancak her edilgen cümlede mutlaka sözde özne bulunacağı düşünülmemelidir.

7. Örtülü Özne Nedir?

Edilgen bir cümlede işi yapan unsur bazen tamamen gizlenmez. Yapan; özellikle “tarafından” sözcüğü veya “-ca/-ce” ekiyle cümlede belirtilebilir. Bu şekilde işi yapanı gösteren unsur örtülü özne olarak adlandırılır.

Belgeler müdür tarafından imzalandı.

Yüklem → imzalandı

İmzalanan ne? → belgeler → sözde özne

İmzalama işini yapan kim? → müdür

İşi yapan “müdür tarafından” yapısıyla belirtildiği için bu yapı örtülü özneyi gösterir.

Bir başka örnek:

Öneri kurulca kabul edildi.

Kabul edilen ne? → öneri → sözde özne

Kabul eden kim? → kurul

“Kurulca” işi yapanı bildirdiği için örtülü özne olarak değerlendirilir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Örtülü özne, edilgen cümlede işi yapanı anlam bakımından gösterir; ancak cümlenin ögelerine ayrılmasında doğrudan gerçek özne gibi değerlendirilmez. Bu nedenle “Belgeler müdür tarafından imzalandı.” cümlesinde “müdür tarafından” sözünü gerçek özne olarak göstermek doğru değildir.

Bu ayrım, “Cümlede hem sözde özne hem de işi yapan kişi nasıl bulunabiliyor?” sorusunun da cevabıdır. Edilgen yapıda öne çıkan unsur sözde özne olabilirken, işi yapan ayrıca örtülü biçimde bildirilebilir.

8. Gerçek Özne ile Sözde Özne Nasıl Ayırt Edilir?

Gerçek özne ile sözde özne arasındaki en önemli fark, yüklemde bildirilen işi yapıp yapmamalarıdır.

Aynı fark başka bir örnekte de görülebilir:

Öğrenciler sınıfı süsledi.

Süsleyen kim? → öğrenciler → gerçek özne

Sınıf süslendi.

Süslenen ne? → sınıf → sözde özne

İkinci cümlede “sınıf” sözcüğü yükleme sorulan soruya cevap verir; ancak süsleme işini yapan değildir. Bu nedenle sözde öznedir.

Kısacası gerçek özne–sözde özne ayrımında yalnızca soruya değil, yüklemin çatısına ve unsurun eylemle kurduğu ilişkiye bakılmalıdır.

9. Gizli Özne ile Örtülü Özne Arasındaki Fark Nedir?

“Gizli” ve “örtülü” sözcükleri yakın anlamlı görünse de gizli özne ile örtülü öznenin yapısı aynı değildir.

Kitabı dün bitirdim.

Yüklem → bitirdim

Bitiren kim? → ben

“Ben” sözcüğü cümlede bulunmaz. Yüklemin kişi çekiminden anlaşılır. Bu nedenle gizli öznedir.

Şimdi edilgen bir cümleye bakalım:

Kitap kurul tarafından incelendi.

İncelenen ne? → kitap → sözde özne

İnceleyen kim? → kurul

“Kurul” cümlede tamamen gizlenmiş değildir; “kurul tarafından” yapısı içerisinde işi yapanı belirtmektedir. Bu nedenle örtülü özne söz konusudur.

Temel fark şöyle özetlenebilir:

Gizli özne: Cümlede sözcük olarak bulunmaz, yüklemin kişi çekiminden anlaşılır ve gerçek öznedir.

Örtülü özne: Edilgen cümlede işi yapanı “tarafından”, “-ca/-ce” gibi yapılarla bildirir.

Dolayısıyla gizli özne ile örtülü özne yalnız adları birbirine benzediği için aynı yapı olarak değerlendirilmemelidir.

10. İsim Cümlelerinde Özne Nasıl Bulunur?

Özneyi yalnız “işi yapan” şeklinde düşünmek, [ İsim Cümlesi ] çözümlerinde yanıltıcı olabilir. Çünkü isim cümlelerinde yüklem bir eylem bildirmez.

Bu eski konak oldukça görkemliydi.

Yüklem → oldukça görkemliydi

Görkemli olan ne? → bu eski konak

Özne → bu eski konak

Başka bir örnek:

Toplantının en sakin kişisi Ahmet’ti.

Yüklem → Ahmet’ti

Ahmet olan kim? → toplantının en sakin kişisi

Özne → toplantının en sakin kişisi

Bu nedenle isim cümlelerinde “Kim yaptı?” sorusuna takılmak yerine yüklemin bildirdiği özelliğin, durumun veya kimliğin kime ya da neye ait olduğunu belirlemek gerekir.

11. Sözcük Grupları Özne Olabilir mi?

Özne her zaman tek bir sözcükten oluşmaz. İsim tamlamaları, sıfat tamlamaları ve başka sözcük grupları cümlede bütün hâlinde özne olabilir.

Bahçenin köşesinde açan sarı çiçekler herkesi şaşırttı.

Yüklem → şaşırttı

Şaşırtan ne? → bahçenin köşesinde açan sarı çiçekler

Özne yalnızca “çiçekler” sözcüğü değildir. Sözcük grubu, yüklem karşısında bütün hâlinde özne görevindedir.

Bir başka örnek:

Mahallenin en eski taş binası geçen yıl yıkıldı.

Yıkılan ne? → mahallenin en eski taş binası

Özne → mahallenin en eski taş binası

Ögeleri bulurken sözcük gruplarını gelişigüzel parçalamak cümle çözümlemesini bozar. Bu nedenle soruya cevap veren çekirdek sözcüğün yanında, onunla birlikte öge oluşturan sözlerin de dikkate alınması gerekir.

12. Özne ile Nesne Nasıl Ayırt Edilir?

Özne ile [ Nesne ] özellikle “ne?” sorusu nedeniyle karıştırılabilir.

İki cümleyi karşılaştıralım:

Telefon çaldı.

Çalan ne? → telefon

Telefon → özne

Çocuk telefon aldı.

Alan kim? → çocuk → özne

Çocuk ne aldı? → telefon → nesne

İki cümlede de “telefon” sözcüğü bulunmasına rağmen görevleri farklıdır. İlk cümlede telefon yüklemin bildirdiği durumun öznesidir. İkinci cümlede ise alma işini yapan “çocuk”, bu işten etkilenen “telefon”dur.

Bu nedenle özne ile nesneyi ayırırken soruları belirli bir sırayla yöneltmek yararlıdır:

Önce yüklem → sonra özne → ardından nesne.

Özneyi belirlemeden nesne aramak, özellikle belirtisiz nesnelerde yanlış çözümlemeye yol açabilir.

13. Her Cümlede Özne Bulunur mu?

Hayır. Her cümlede mutlaka özne bulunmaz.

Özellikle geçişsiz bir fiilin edilgenleştirildiği bazı yapılarda işi yapan belirtilmez ve sözde özne görevini üstlenecek bir unsur da bulunmaz.

Burada yüksek sesle konuşulmaz.

Yüklem → konuşulmaz

Konuşma işini yapan cümlede belirtilmemiştir. Ayrıca edilgen yapı içerisinde sözde özne görevini üstlenecek bir unsur da yoktur.

Dolayısıyla bu cümlede özne bulunmaz.

Benzer biçimde:

Bu yoldan köye gidilir.

Yüklem → gidilir

Cümlede giden gerçek özne belirtilmediği gibi sözde özne görevini üstlenecek bir unsur da bulunmamaktadır.

Bu örnekler önemli bir kuralı ortaya koyar:

Edilgen yüklem gördüğümüzde otomatik olarak sözde özne aramamalıyız.

Sözde özne, edilgen yapıda işten etkilenen bir unsurun özne görevini üstlenmesiyle ortaya çıkar. Böyle bir unsur yoksa cümle öznesiz olabilir.

14. Özne Örnekleri: Cümleleri Birlikte İnceleyelim

Özne türlerini ezberlemekten daha önemli olan, farklı yapılardaki cümlelerde özneyi doğru belirleyebilmektir. Şimdi kolaydan daha dikkat gerektiren örneklere ilerleyelim.

“Küçük çocuk bahçede neşeyle koşuyordu.”

Yüklem → koşuyordu

Koşan kim? → küçük çocuk

Özne → küçük çocuk

İşi yapan cümlede açıkça bulunduğu için gerçek öznedir.

“Sabah erkenden yola çıkacağız.”

Yüklem → çıkacağız

Çıkacak olan kim? → biz

“Biz” cümlede açıkça yazılmamıştır. Yüklemin kişi çekiminden anlaşıldığı için gizli öznedir.

“Eski köprü geçen yıl onarıldı.”

Yüklem → onarıldı

Onarılan ne? → eski köprü

Köprü onarma işini yapmadığı, yapılan işten etkilendiği için sözde öznedir.

“Eski köprü belediye ekiplerince onarıldı.”

Yüklem → onarıldı

Onarılan ne? → eski köprü → sözde özne

Onaran kim? → belediye ekipleri

“Belediye ekiplerince” işi yapanı bildirdiği için örtülü öznedir.

“Kasabanın en güzel yeri bu küçük meydandı.”

Yüklem → bu küçük meydandı

Bu küçük meydan olan ne? → kasabanın en güzel yeri

Özne → kasabanın en güzel yeri

Yüklem isim olduğu için özneyi “işi yapan” mantığıyla değil, yüklemin bildirdiği kimlik üzerinden bulduk.

“Sokağın sonundaki eski ahşap ev yıllardır boştu.”

Yüklem → yıllardır boştu

Boş olan ne? → sokağın sonundaki eski ahşap ev

Özne, yalnızca “ev” sözcüğü değil, “sokağın sonundaki eski ahşap ev” grubunun tamamıdır.

“Bu sokakta geceleri yüksek sesle konuşulmaz.”

Yüklem → konuşulmaz

İşi yapan gerçek özne belirtilmemiştir. Sözde özne görevini üstlenecek bir unsur da bulunmamaktadır.

Bu nedenle cümle öznesizdir.

Bu örneklerde görüldüğü gibi aynı “kim/ne?” yöntemi her cümlede tek başına yeterli değildir. Yüklem bulunduktan sonra cümlenin anlamı, fiilin çatısı ve söz gruplarının sınırları birlikte değerlendirilmelidir.

15. Özne Bulurken En Çok Yapılan Hatalar

Özne konusunda yapılan yanlışların önemli bir bölümü tanımı bilmemekten değil, kısa kuralları bütün cümlelere aynı biçimde uygulamaktan kaynaklanır.

Yüklemi bulmadan özne aramak:
Özne yüklemle ilişkili bir ögedir. Bu nedenle çözümlemeye önce yüklemden başlanmalıdır.

“Kim?” ve “ne?” sorularını tek ölçüt kabul etmek:
“Belgeler imzalandı.” cümlesinde “İmzalanan ne?” sorusunun cevabı “belgeler”dir. Ancak belgeler işi yapan değil, işten etkilenen sözde öznedir.

Gizli özneyi öznesizlik sanmak:
“Yarın geleceğim.” cümlesinde “ben” sözcüğü yazılı değildir ancak yüklemin kişi çekiminden anlaşılır. Cümlede gizli özne vardır.

Gizli özneyi gerçek özneden tamamen ayrı düşünmek:
Gizli özne de gerçek öznedir; yalnızca cümlede ayrı bir sözcük veya sözcük grubu olarak bulunmaz.

Sözde özneyi gerçek özne sanmak:
Edilgen yapılarda özne konumundaki unsur işi yapan değil, yapılan işten etkilenen olabilir. Bu nedenle yüklemin çatısı kontrol edilmelidir.

Gizli özne ile örtülü özneyi karıştırmak:
Gizli özne yüklemin kişi çekiminden anlaşılır. Örtülü özne ise edilgen cümlede işi yapanı “tarafından”, “-ca/-ce” gibi yapılarla bildirir.

Sözcük grubunu parçalamak:
“Bahçede oynayan küçük çocuklar eve döndü.” cümlesinde özne yalnız “çocuklar” değil, “bahçede oynayan küçük çocuklar” söz grubudur.

Her edilgen cümlede sözde özne aramak:
“Burada beklenmez.” gibi yapılarda sözde özne bulunmayabilir. Edilgenlik tek başına sözde öznenin varlığını garanti etmez.

Özne çözümünde uzun bir kural listesini ezberlemek yerine şu sıra daha güvenlidir: Önce yüklemi bul; yüklemin bildirdiği yargıyla ilişkili unsuru belirle; ardından bu unsurun işi yapan veya oluşu üstlenen gerçek özne mi, kişi çekiminden anlaşılan gizli özne mi, yoksa edilgen yapıdaki sözde ya da örtülü özne mi olduğunu kontrol et.

Kaynaklar

• MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri – Türkçe ders materyali
• OGM Materyal – Türk Dili ve Edebiyatı 11, Kavram Öğretimi: Özne