Fiilden Fiil Yapım Ekleri: Ekler ve Örnekler

“Yazmak” ile “yazdırmak”, “uçmak” ile “uçurmak” aynı eylemi anlatmaz. Sözcüklerin kökleri değişmemiştir; ancak köke ya da gövdeye gelen bir ek, fiile yeni bir anlam kazandırmıştır:

yaz- → yazdır-
uç- → uçur-
yıka- → yıkan-
gör- → görül-

Bu örneklerde dikkat çekici bir durum vardır: Sözcük, ek almadan önce de fiildir; ek aldıktan sonra da fiil olarak kalır. Buna rağmen ortaya yeni bir fiil gövdesi çıktığı için kullanılan ek bir yapım ekidir.

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten bu eklere fiilden fiil yapım ekleri denir. MEB/EBA materyallerinde -t, -(a)r, -dır, -(ı)l, -(ı)n, -ele, -ı ve -msa bu grupta örneklendirilir.

Konuyu öğrenirken bu ekleri yalnızca liste hâlinde ezberlemek yeterli değildir. Asıl önemli olan, fiilin hangi aşamalardan geçerek türediğini görmek ve yapım ekini çekim ekinden ayırabilmektir. Üstelik bazı fiilden fiil yapım ekleri edilgenlik, dönüşlülük veya yaptırma gibi anlamlarla da ilişkili olduğundan konu Fiilde Çatı ile sık sık kesişir.

İçindekiler

1. Fiilden Fiil Yapım Eki Nedir?
2. Fiilden Fiil Yapım Eki Nasıl Bulunur?
3. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Nelerdir?
4. Fiilden Fiil Yapan Ekler ve Kullanımları
5. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Fiilin Anlamını Nasıl Değiştirir?
6. Fiilden Fiil Yapım Ekleri ile Fiilde Çatı Arasındaki İlişki
7. Fiilden Fiil Yapım Eki ile Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?
8. Aynı Görünen Ek Her Zaman Yapım Eki midir?
9. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?
10. Fiilden Fiil Yapım Eklerinde Karıştırılan Durumlar
11. Adım Adım Fiil Çözümlemeleri
12. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Örnekleri
13. TYT Türkçe’de Fiilden Fiil Yapım Ekleri
14. Mini Test
15. Sık Sorulan Sorular
16. Sonuç

1. Fiilden Fiil Yapım Eki Nedir?

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni anlamda fiiller türeten eklere fiilden fiil yapım ekleri denir.

Temel yapı şöyledir:

fiil kök veya gövdesi + yapım eki → yeni fiil gövdesi

Örneğin:

ağla- + t- → ağlat-

Başlangıçtaki “ağla-” sözcüğü fiildir. -t eki geldikten sonra oluşan “ağlat-” sözcüğü de fiildir.

Ancak iki fiilin anlamı aynı değildir:

ağlamak: ağlama eylemini gerçekleştirmek
ağlatmak: birinin ağlamasına neden olmak

Dolayısıyla yeni bir sözcük türetilmiştir.

Başka örneklere bakalım:

uç- + ur- → uçur-

yaz- + dır- → yazdır-

yıka- + n- → yıkan-

yaz- + ıl- → yazıl-

MEB/EBA da fiilden fiil yapım eklerini “fiil kök veya gövdelerine gelerek yeni fiiller türeten ekler” biçiminde tanımlamaktadır.

Burada Yapım Ekleri konusunda gördüğümüz önemli bir kural ortaya çıkar:

Bir yapım ekinin sözcüğün türünü mutlaka değiştirmesi gerekmez.

İsimden isim ve fiilden fiil yapım eklerinde sözcük türü aynı kalabilir. Önemli olan, ekin yeni bir sözcük veya gövde türetmesidir.

2. Fiilden Fiil Yapım Eki Nasıl Bulunur?

Fiilden fiil yapım ekini bulmanın en güvenilir yolu, sözcüğün sonundaki ekleri ezberden saymak değil türeme zincirini kurmaktır.

Örneğin:

yazdırdı

sözcüğünü inceleyelim.

Önce köke ulaşalım:

yaz-

Bu bir fiildir.

Ardından:

yaz- → yazdır-

“Yazdırmak”, “yazmak”tan türemiş yeni bir fiildir.

Son aşamada:

yazdır- → yazdırdı

vardır.

Bütün yapı:

yaz- + dır + dı

şeklindedir.

-dır → fiilden yeni bir fiil türetmiştir.
-dı → türemiş fiile geçmiş zaman anlamı kazandırmıştır.

Dolayısıyla -dır yapım eki, -dı ise çekim ekidir.

Fiilden fiil yapım ekini ararken şu yöntemi uygulayabiliriz:

1. Sözcüğün kökünü veya gövdesini belirle.

2. Ekin geldiği yapının fiil olup olmadığını kontrol et.

3. Eki çıkardığında anlamlı bir fiil kalıyor mu, bak.

4. Ekten sonra yeni anlam taşıyan başka bir fiil oluşmuş mu, belirle.

Örneğin:

uçurdu

uç- → uçur- → uçurdu

uç- → fiil
uçur- → türemiş fiil
-ur → fiilden fiil yapım eki
-du → çekim eki

Kısacası:

fiil → yeni fiil

dönüşümü varsa fiilden fiil yapım eki bulunabilir.

3. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Nelerdir?

Fiilden fiil yapan eklerin farklı biçimleri vardır. Ünlü ve ünsüz uyumları nedeniyle aynı ek farklı sözcüklerde farklı seslerle karşımıza çıkabilir.

MEB/EBA’nın Yapım Ekleri materyalinde temel fiilden fiil yapım ekleri ve örnekleri şöyle gösterilmektedir:

Bu biçimler kendi içlerinde ses uyumuna göre çeşitlenebilir.

Örneğin:

-dır / -dir / -dur / -dür
-tır / -tir / -tur / -tür

ve:

-ıl / -il / -ul / -ül

gibi.

Bazı eğitim kaynaklarında -ış/-iş/-uş/-üş de fiilden fiil yapım ekleri arasında gösterilir ve yazış-, bölüş-, çarpış- gibi örnekler verilir.

Bu nedenle fiilden fiil yapan ekleri yalnızca tek bir ezber listesine dönüştürmek yerine, sözcüğün gerçek türeme ilişkisini incelemek daha güvenlidir.

4. Fiilden Fiil Yapan Ekler ve Kullanımları

Fiilden fiil yapım eklerinin hepsi yeni bir fiil türetir; fakat ortaya çıkan anlam değişikliği aynı değildir.

-t / -ıt / -it / -ut / -üt

Bu ekle türetilmiş fiillerde çoğu zaman bir eylemin gerçekleşmesine neden olma anlamı görülür.

ağla- → ağlat-

uyu- → uyut-

kuru- → kurut-

acı- → acıt-

başla- → başlat-

Örneğin:

Bebek uyudu.

cümlesinde uyuma eylemini bebek gerçekleştirir.

Anne bebeği uyuttu.

cümlesinde ise başka birinin uyumasına neden olma anlamı vardır.

-dır / -dir / -dur / -dür; -tır / -tir / -tur / -tür

Bu ek ailesi de fiillerden yeni fiiller türetmede oldukça sık kullanılır.

yaz- → yazdır-

gez- → gezdir-

dön- → döndür-

yap- → yaptır-

seç- → seçtir-

MEB/EBA materyalinde yazdır-, açtır-, bıktır-, sordur- bu gruba örnek gösterilmektedir.

Örneğin:

Mert dilekçeyi yazdı.

ile:

Mert dilekçeyi yazdırdı.

aynı anlamı taşımaz.

İkinci cümlede Mert yazma eylemini doğrudan gerçekleştirmek yerine başka birine yaptırmış olabilir.

Bu kullanım Ettirgen Fiil konusu açısından da önemlidir.

-(a)r / -(ı)r / -(i)r / -(u)r / -(ü)r

Bu ek ailesiyle de fiillerden yeni fiiller oluşturulur:

uç- → uçur-

düş- → düşür-

piş- → pişir-

doğ- → doğur-

çık- → çıkar-

kop- → kopar-

MEB/EBA materyalinde kopar-, çıkar-, uçur-, düşür- örnekleri verilmektedir.

Karşılaştıralım:

Balon uçtu.

Çocuk balonu uçurdu.

ve:

Yemek pişti.

Aşçı yemeği pişirdi.

İkinci fiillerde bir varlığın başka bir eylemi veya değişimi gerçekleştirmesine neden olma anlamı ortaya çıkar. Bu kullanım Oldurgan Fiil konusuyla yakından ilişkilidir.

-(ı)l

Bu ek farklı ses biçimleriyle karşımıza çıkabilir:

yaz- → yazıl-

at- → atıl-

çöz- → çözül-

sor- → sorul-

gör- → görül-

Örneğin:

Öğrenci cevabı yazdı.

Cevap tahtaya yazıldı.

İkinci örnekte yaz- fiilinden yazıl- fiili türemiştir.

Bu yapıların önemli bir bölümü Edilgen Fiil konusuyla ilişkilidir.

-(ı)n

Bu ekle de yeni fiil gövdeleri oluşturulabilir:

tara- → taran-

yıka- → yıkan-

bak- → bakın-

soy- → soyun-

gör- → görün-

Örneğin:

Anne çocuğu yıkadı.

Çocuk yıkandı.

İkinci cümlede:

yıka- → yıkan-

türemesi vardır.

Bu tür kullanımların bir kısmı Dönüşlü Fiil yapılarıyla ilişkilidir.

-ala / -ele

Bu ek daha sınırlı sayıda sözcükte görülür:

kov- → kovala-

it- → itele-

MEB/EBA materyalinde de kovala- ve itele- örnekleri verilmektedir.

-ı / -ü

Sınırlı örneklerde karşımıza çıkan fiilden fiil yapım eklerindendir:

kaz- → kazı-

sür- → sürü-

Bu tür ekler, -t veya -dır kadar çok sayıda yeni sözcükte kullanılmadığı için önce işlek ekleri öğrenmek daha yararlıdır.

-msa / -mse

MEB/EBA’nın verdiği örnekler arasında:

an- → anımsa-

gül- → gülümse-

bulunur.

Bu örneklerde ek, fiilden yeni bir fiil gövdesi oluşturmuştur.

5. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Fiilin Anlamını Nasıl Değiştirir?

Fiilden fiil yapım eklerinin işlevini anlamanın en iyi yollarından biri, kök fiille türemiş fiili yan yana okumaktır.

uç- → uçur-

“Uçmak” ile “uçurmak” farklı eylemlerdir.

yaz- → yazdır-

“Yazmak” eylemi ile “yazdırmak” eylemi arasında yapan-yaptıran ilişkisi ortaya çıkar.

yıka- → yıkan-

İkinci fiilde eylemin özneyle ilişkisi değişmiştir.

yaz- → yazıl-

Eylemin gerçekleştirilme biçimi farklılaşmıştır.

Bu nedenle:

Fiilden fiil yapım eki sözcüğün türünü değiştirmese bile sözcüğün anlamını ve kimi zaman eylemin özne ya da nesneyle kurduğu ilişkiyi değiştirebilir.

Bu özellik, fiilden fiil yapım eklerini diğer yapım eki gruplarından ayırırken özellikle önemlidir.

Örneğin Fiilden İsim Yapım Ekleri‘nde:

yaz- → yazı

dönüşümünde sözcük fiilden isme geçer.

Burada ise:

yaz- → yazdır-

örneğinde sözcük yine fiildir fakat yeni bir fiil gövdesi oluşmuştur.

6. Fiilden Fiil Yapım Ekleri ile Fiilde Çatı Arasındaki İlişki

Bu iki konu birbirine çok yakındır ancak aynı şey değildir.

Fiilden fiil yapım eklerinde temel soru:

“Fiilden yeni bir fiil türemiş mi?”

Fiilde Çatı incelemesinde ise fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişki önem kazanır.

Örneğin:

yaz- → yazıl-

yapısına sözcük türetme açısından baktığımızda -(ı)l fiilden fiil yapan bir ektir.

Cümle içinde:

Mektup yazıldı.

dediğimizde ise “yazıl-” fiilinin Edilgen Fiil özelliği ayrıca incelenebilir.

Benzer durum başka eklerde de görülür:

yıka- → yıkan-
→ dönüşlülükle ilişkili olabilir.

yaz- → yazdır-
→ ettirgenlikle ilişkili olabilir.

uç- → uçur-
→ oldurganlıkla ilişkili olabilir.

Bazı kaynaklarda -ış/-iş/-uş/-üş ile türeyen yazış-, bölüş-, çarpış- gibi yapılar da fiilden fiil türetme kapsamında gösterilir. Bunlar aynı zamanda İşteş Fiil incelemesinde karşılıklılık veya birlikte yapma açısından değerlendirilebilir.

Dolayısıyla aynı sözcüğe iki farklı açıdan bakabiliriz:

Bu ayrım, iki konunun birbirine karıştırılmasını önler.

7. Fiilden Fiil Yapım Eki ile Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İki ek türü arasındaki temel fark, yeni sözcük türetip türetmemeleridir.

Örneğin:

uçurdu

sözcüğünü inceleyelim:

uç- + ur + du

-ur → uçur- fiilini oluşturur.
-du → bu fiilin geçmiş zamanda gerçekleştiğini bildirir.

Dolayısıyla:

-ur → yapım eki
-du → çekim eki

Başka bir örnek:

yazdıracak

yaz- + dır + acak

-dır → yazdır- fiilini türetir.

-acak → türemiş fiili gelecek zamanla çeker.

Bu nedenle [Çekim Ekleri] yeni bir sözcük oluşturmazken yapım ekleri sözcüğün anlamında ve yapısında türetme meydana getirir.

Pratik yöntem:

Eki çıkardığınızda farklı anlam taşıyan iki ayrı fiil ortaya çıkıyorsa yapım eki olma ihtimali yüksektir.

yaz- / yazdır-

iki ayrı fiildir.

Fakat:

yazdır- / yazdırdı

örneğinde ikinci biçim yeni bir sözlük anlamı taşıyan fiil değildir; aynı fiilin geçmiş zaman çekimidir.

8. Aynı Görünen Ek Her Zaman Yapım Eki midir?

Hayır.

Türkçede ekleri yalnızca biçimlerine bakarak sınıflandırmak güvenilir değildir. Ekin sözcükte üstlendiği görevi belirlemek gerekir.

Örneğin -dır/-dir biçimi fiilden fiil türetmede kullanılabilir:

yaz- → yazdır-

Burada yeni bir fiil oluşmuştur.

Ancak benzer seslerden oluşan her yapıyı gördüğümüzde:

“Bu kesinlikle fiilden fiil yapım ekidir.”

demek doğru değildir.

Aynı nedenle -l, -n veya -ş seslerini görmek de tek başına yeterli kanıt değildir.

Önce şu ilişki kurulmalıdır:

Başlangıçtaki yapı gerçekten fiil mi?

Ekten sonra yeni bir fiil oluşmuş mu?

İki fiil arasında türeme ve anlam ilişkisi kurulabiliyor mu?

Bu üç kontrol, ek listesini ezberlemekten daha güvenlidir.

9. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?

Evet. Bir sözcük türetilirken birden fazla yapım eki kullanılabilir.

Örneğin:

başlattı

sözcüğünü inceleyelim.

İlk aşama:

baş → başla-

Burada isim olan “baş” sözcüğünden -la ekiyle fiil oluşturulmuştur:

baş + la- → başla-

Bu aşamadaki -la, İsimden Fiil Yapım Ekleri grubundadır.

İkinci aşama:

başla- → başlat-

-t, fiilden yeni bir fiil türetmiştir.

Son aşama:

başlat- → başlattı

-tı ise çekim ekidir.

Bütün türeme zinciri:

baş → başla- → başlat- → başlattı

şeklindedir.

Bu örnekte:

-la → isimden fiil yapım eki
-t → fiilden fiil yapım eki
-tı → çekim eki

Bu nedenle uzun sözcüklerde yalnızca kökü ve son eki bulmak yeterli değildir. Türemiş Fiil çözümlemelerinde de önemli olan, sözcüğün hangi basamaklardan geçerek oluştuğunu görebilmektir.

10. Fiilden Fiil Yapım Eklerinde Karıştırılan Durumlar

Bu konuda yapılan hataların önemli bir bölümü ekleri bilmemekten değil, sözcüğü yanlış çözümlemekten kaynaklanır.

“Sözcük yine fiil olduğuna göre yapım eki yoktur.” demek

Yanlıştır.

uç- → uçur-

örneğinde iki sözcük de fiildir fakat -ur yeni bir fiil türetmiştir.

Yapım eki ile çekim ekini karıştırmak

yazdırdı

sözcüğünde:

yaz- + dır + dı

-dır yapım, -dı çekim ekidir.

Yalnızca ekin biçimine bakmak

Bir sözcükte -l, -n, -dır gibi sesleri görmek, o ekin görevini belirlemek için tek başına yeterli değildir.

Çatı ile yapım ekini tamamen aynı kavram sanmak

Aynı ekler iki konuda karşımıza çıkabilir; ancak inceleme yönleri farklıdır.

Yapım eki konusunda türetme, çatı konusunda özne-nesne-fiil ilişkisi incelenir.

Türeme basamaklarını atlamak

başlattı sözcüğünü doğrudan “baş + lattı” şeklinde çözümlemek yanlıştır.

Doğru türeme:

baş → başla- → başlat- → başlattı

şeklindedir.

11. Adım Adım Fiil Çözümlemeleri

Şimdi farklı yapılardaki sözcükleri çözümleyelim.

Ağlattı

ağla- + t + tı

ağla- → fiil
-t → fiilden fiil yapım eki
-tı → çekim eki

Türeme:

ağla- → ağlat- → ağlattı

Uçurdu

uç- + ur + du

uç- → fiil
-ur → fiilden fiil yapım eki
-du → çekim eki

Türeme:

uç- → uçur- → uçurdu

Yazdıracak

yaz- + dır + acak

yaz- → fiil
-dır → fiilden fiil yapım eki
-acak → çekim eki

Türeme:

yaz- → yazdır- → yazdıracak

Yıkandı

yıka- + n + dı

yıka- → fiil
-n → fiilden fiil yapım eki
-dı → çekim eki

Türeme:

yıka- → yıkan- → yıkandı

Yazıldı

yaz- + ıl + dı

yaz- → fiil
-ıl → fiilden fiil yapım eki
-dı → çekim eki

Türeme:

yaz- → yazıl- → yazıldı

Başlattı

Bu örnekte iki yapım aşaması vardır:

baş + la + t + tı

baş → isim
-la → isimden fiil yapım eki
başla- → fiil gövdesi
-t → fiilden fiil yapım eki
başlat- → yeni fiil gövdesi
-tı → çekim eki

Türeme zinciri:

baş → başla- → başlat- → başlattı

Gülümsedi

MEB/EBA’nın sınıflandırmasına göre:

gül- → gülümse-

yapısında -msa/-mse fiilden fiil yapan ekler arasında değerlendirilir.

Ardından:

gülümse- + di → gülümsedi

gelir.

Bu nedenle -di çekim ekidir.

12. Fiilden Fiil Yapım Ekleri Örnekleri

Konuyu pekiştirmek için farklı eklerle türetilmiş örnekleri birlikte görelim:

Bu örneklerin önemli bir bölümü MEB/EBA’nın fiilden fiil yapım ekleri için verdiği örneklerle uyumludur.

Burada amaç bütün örnekleri ezberlemek değildir.

Bir sözcükle karşılaştığınızda:

fiil → ek → yeni fiil

ilişkisini kurabiliyorsanız konunun temel mantığını kavramışsınız demektir.

13. TYT Türkçe’de Fiilden Fiil Yapım Ekleri

MEB’in TYT Türkçe konu özetlerinde Fiilden Fiil Yapım Ekleri, Yapım Ekleri başlığı altındaki dört temel gruptan biri olarak gösterilmektedir.

Bu nedenle konuyu yalnızca:

“Fiilden fiil yapım ekleri hangileridir?”

sorusuna cevap verecek şekilde öğrenmek yerine sözcük çözümleme becerisi geliştirmek daha yararlıdır.

Örneğin:

“Öğretmen öğrencilere metni yeniden yazdırdı.”

cümlesindeki “yazdırdı” sözcüğünü ele alalım:

yaz- → yazdır- → yazdırdı

yaz- → fiil kökü

-dır → yeni fiil gövdesi oluşturur.

-dı → geçmiş zaman bildirir.

Dolayısıyla:

yaz- + dır + dı

çözümlemesinde -dır fiilden fiil yapım ekidir.

Daha karmaşık bir örnekte ise:

başlattı

sözcüğünü:

baş → başla- → başlat- → başlattı

şeklinde basamaklandırmak gerekir.

Bu yöntem, yalnızca fiilden fiil yapım eklerini değil, sözcüğün yapısıyla ilgili birçok soruyu çözmeyi kolaylaştırır.

14. Mini Test

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde fiilden fiil yapım eki vardır?

A) Gözlük
B) Tuzlu
C) Uçurdu
D) Balıkçı
E) Evler

Cevap: C

Açıklama: uç- → uçur- türemesinde -ur fiilden yeni bir fiil oluşturmuştur.

2. “Yazdırdı” sözcüğünün doğru çözümlemesi hangisidir?

A) yaz + dırdı
B) yaz + dır + dı
C) yazı + dır + dı
D) yaz + dı + r
E) yazdır + d

Cevap: B

Açıklama: yaz- → yazdır- aşamasındaki -dır yapım eki, -dı ise çekim ekidir.

3. Aşağıdaki türetmelerden hangisinde fiilden fiil yapım eki kullanılmamıştır?

A) uç- → uçur-
B) yaz- → yazdır-
C) yıka- → yıkan-
D) yaz- → yazı
E) ağla- → ağlat-

Cevap: D

Açıklama: yaz- → yazı dönüşümünde fiilden isim türetilmiştir. Bu nedenle kullanılan ek Fiilden İsim Yapım Ekleri grubundadır.

4. “Başlattı” sözcüğünde kaç farklı yapım aşaması vardır?

A) Hiç yoktur.
B) Bir
C) İki
D) Üç
E) Dört

Cevap: C

Açıklama: Sözcük baş → başla- → başlat- biçiminde iki kez türemiştir. -la isimden fiil, -t ise fiilden fiil yapım ekidir.

5. Aşağıdakilerden hangisi fiilden fiil yapım eki ile çekim eki arasındaki temel farkı doğru açıklar?

A) Yapım eki yalnızca isimlere gelir.
B) Çekim eki sözcüğün anlamını tamamen değiştirir.
C) Fiilden fiil yapım eki yeni bir fiil türetirken çekim eki mevcut fiili çekime sokar.
D) Çekim ekleri her zaman yapım eklerinden önce gelir.
E) Fiiller yapım eki alamaz.

Cevap: C

Açıklama: yaz- → yazdır- örneğinde yeni bir fiil türetilirken yazdır- → yazdırdı aşamasında mevcut fiil çekime girmiştir.

15. Sık Sorulan Sorular

16. Sonuç

Fiilden fiil yapım eklerini öğrenmenin en güvenilir yolu uzun bir ek listesini ezberlemek değil, fiilin geçirdiği türeme aşamalarını görebilmektir.

ağla- → ağlat-

uç- → uçur-

yaz- → yazdır-

yıka- → yıkan-

yaz- → yazıl-

örneklerinin tamamında başlangıçta fiil vardır ve ekten sonra yeni bir fiil ortaya çıkar.

Daha uzun sözcüklerde ise çözümlemeyi basamaklara ayırmak gerekir:

baş → başla- → başlat- → başlattı

Bu yöntem hangi ekin yapım, hangisinin çekim eki olduğunu da açık hâle getirir.

Kısacası bir ekin fiilden fiil yapım eki olup olmadığını belirlerken yalnızca biçimine bakmayın. Ekin geldiği sözcüğün türünü, ekten sonra oluşan fiili ve iki fiil arasındaki anlam ilişkisini birlikte değerlendirin.

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı / EBA – Yapım Ekleri

Millî Eğitim Bakanlığı OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri: Yapım Ekleri