Fiil Çekim Ekleri Nedir? Türleri, Sıralanışı ve Örnekleri

Fiil çekim ekleri, fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin zamanını, kipini ve hangi kişi tarafından gerçekleştirildiğini gösterir. “Geleceksiniz” sözcüğündeki -ecek gelecek zaman, -siniz ise ikinci çoğul kişi anlamı taşır. Bu ekler yeni bir sözcük türetmez; fiilin cümle içinde kullanılmasını ve yüklem olmasını sağlar.

Fiil çekiminin merkezinde kip ve kişi ekleri bulunur. Bunun yanında olumsuzluk eki, soru eki ve ek fiil de fiilin çekiminde önemli görevler üstlenir. Eklerin görevlerini anlayabilmek için yalnızca biçimlerini ezberlemek yeterli değildir. Sözcükteki sıraları, cümleye kattıkları anlam ve benzer biçimdeki yapım ya da fiilimsi eklerinden farkları da bilinmelidir.

İçindekiler

1. Fiil Çekim Ekleri Nedir?
2. Fiil Çekim Eklerinin Özellikleri
3. Fiil Çekim Ekleri Nelerdir?
4. Kip Ekleri
5. Kişi (Şahıs) Ekleri
6. Olumsuzluk Eki -ma/-me
7. Soru Eki mı, mi, mu, mü
8. Ek Fiil
9. Fiil Çekim Ekleri Hangi Sırayla Gelir?
10. Bir Fiilde Çekim Ekleri Nasıl Bulunur?
11. Fiil Çekim Ekleri ile Yapım Ekleri Nasıl Ayırt Edilir?
12. Fiil Çözümlemeleri
13. En Çok Karıştırılan Durumlar
14. TYT’de Fiil Çekim Ekleri
15. Fiil Çekim Ekleri Mini Test
16. Sık Sorulan Sorular
17. Sonuç

1. Fiil Çekim Ekleri Nedir?

Fiil çekim ekleri, fiil kök veya gövdelerine eklenerek eylemleri kip ve kişi bakımından çekimleyen eklerdir. Bu ekler fiilin temel anlamını değiştirmeden ona zaman, tasarlama ve kişi anlamları kazandırır.

Örneğin “yazacaksınız” sözcüğü şu şekilde incelenebilir:

yaz-acak-sınız

• yaz-: Fiil kökü
• -acak: Gelecek zaman kip eki
• -sınız: İkinci çoğul kişi eki

“Yazmak” eylemi yeni bir sözcüğe dönüşmemiştir. Eylemin gelecekte, “siz” tarafından gerçekleştirileceği belirtilmiştir.

Fiil çekim ekleri, Çekim Ekleri başlığı altında incelenir. Çekim eklerinin isimlere gelen bölümü İsim Çekim Ekleri, fiillere gelen bölümü ise fiil çekim ekleri olarak adlandırılır.

Bir fiilin cümlede yargı bildirebilmesi için çekime girmesi gerekir:

• gelmek → mastar biçimi
• geliyor → çekimli fiil
• gelecekmiş → çekimli fiil
• gelmeliyiz → çekimli fiil
• gel → çekimli fiil

“Gel” sözcüğünde görünür bir kip veya kişi eki bulunmamasına rağmen emir ve ikinci tekil kişi anlamı vardır. Bu durum, çekimin her zaman açıkça görülen eklerle kurulmadığını gösterir.

Fiil çekim ekleri hakkında doğru çözümleme yapabilmek için önce Fiiller ile Çekimli Fiil arasındaki ilişki anlaşılmalıdır.

2. Fiil Çekim Eklerinin Özellikleri

Fiil çekim eklerinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Fiil kök veya gövdelerine gelir.
• Yeni bir sözcük türetmez.
• Fiilin temel sözlük anlamını değiştirmez.
• Eylemin zamanını, kipini ve kişisini gösterir.
• Fiilin cümlede yüklem olarak kullanılmasını sağlar.
• Bir fiilde birden fazla çekim unsuru bulunabilir.
• Genellikle yapım eklerinden sonra gelir.
• Ünlü uyumlarına bağlı olarak farklı biçimler alabilir.
• Bazı ekler ses olaylarına uğrayabilir.
• Aynı biçimdeki yapım ve fiilimsi ekleriyle karıştırılabilir.
• Soru eki gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır.
• Ek fiil, basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı hâle getirebilir.

“Yazdırmayacakmışsınız” sözcüğünde bir yapım ekiyle birden fazla çekim unsuru birlikte kullanılmıştır:

yaz-dır-ma-y-acak-mış-sınız

• yaz-: Fiil kökü
• -dır-: Fiilden fiil yapan ettirgenlik eki
• -ma-: Olumsuzluk eki
• -y-: Kaynaştırma ünsüzü
• -acak: Gelecek zaman kip eki
• -mış: Ek fiilin rivayeti
• -sınız: İkinci çoğul kişi eki

Bu çözümlemede -dır yeni bir fiil gövdesi oluştururken sonraki unsurlar fiilin olumsuz, gelecek zamanlı, rivayet birleşik zamanlı ve ikinci çoğul kişiye bağlı olduğunu gösterir.

3. Fiil Çekim Ekleri Nelerdir?

Fiil çekim ekleri dar anlamda kip ve kişi eklerinden oluşur. Ancak fiil çekimi bir bütün olarak ele alındığında olumsuzluk eki, soru eki ve ek fiil de bu sistem içinde değerlendirilir.

Kip ve kişi ekleri, fiil çekiminin temel unsurlarıdır:

fiil kökü veya gövdesi + kip eki + kişi eki

• gel-di-m
• oku-yor-sun
• bekle-y-ecek-ler
• çalış-malı-yız

Olumsuz, soru veya birleşik zamanlı çekimlerde bu yapıya başka unsurlar eklenir:

• gel-me-di-m
• geliyor mu-sun
• bekle-yor-du-k
• çalış-malı-y-mış-sınız

4. Kip Ekleri

Kip, fiilin bildirdiği eylemin zamanını veya konuşanın eyleme yönelik tutumunu gösteren dil bilgisi biçimidir. Kip ekleri iki ana gruba ayrılır:

1. Haber kipleri
2. Dilek kipleri

4.1. Haber Kipleri

Haber kipleri, eylemin gerçekleştiği zamanı bildirir. Türkçede beş haber kipi bulunur:

Görülen geçmiş zaman, konuşanın tanık olduğu veya gerçekleştiğinden emin bulunduğu eylemleri anlatır:

• Dün seni okulda gördüm.
• Çocuklar bahçede oynadı.

Öğrenilen geçmiş zaman, sonradan öğrenilen, fark edilen veya aktarılmış olayları bildirir:

• Misafirler erkenden gelmiş.
• Gece boyunca kar yağmış.

Şimdiki zaman, konuşma anında devam eden eylemleri gösterir:

• Öğrenciler kitap okuyor.
• Seni dikkatle dinliyorum.

Gelecek zaman, henüz gerçekleşmemiş fakat gelecekte gerçekleşmesi beklenen eylemleri bildirir:

• Yarın Ankara’ya gideceğiz.
• Akşam seni arayacağım.

Geniş zaman, alışkanlıkları, genel doğruları ve süreklilik gösteren durumları anlatır:

• Her sabah yürüyüş yapar.
• Dünya Güneş’in çevresinde döner.

Haber kiplerinin anlamları, kullanım özellikleri ve zaman kayması örnekleri Haber Kipleri yazısında ayrıntılı olarak incelenmiştir.

4.2. Dilek Kipleri

Dilek kipleri, eyleme kesin bir zaman vermekten çok istek, şart, gereklilik veya emir anlamı kazandırır.

Gereklilik kipi, yapılması gereken veya yapılması uygun görülen eylemleri bildirir:

• Derslerine düzenli çalışmalısın.
• Bu konuyu yeniden değerlendirmeliyiz.

İstek kipi, bir eylemin yapılmasına yönelik isteği anlatır:

• Biraz dışarı çıkayım.
• Bu akşam birlikte çalışalım.

Şart kipi, bir eylemin gerçekleşmesini başka bir koşula bağlayabilir:

• Düzenli çalışırsan başarılı olursun.
• Vaktin varsa bize uğra.

Şart eki bazı cümlelerde dilek anlamı da taşıyabilir:

• Keşke bizi de arasa.
• Biraz dinlensen.

Emir kipi, eylemin yapılmasını buyurma, isteme veya yönlendirme yoluyla bildirir:

• Buraya gel.
• Biraz bekleyin.
• O da bizimle gelsin.

Emir kipinin bütün kişilerde kullanılan tek ve ortak bir kip eki yoktur. Kişilere göre “gel, gelsin, gelelim, gelin, gelsinler” gibi farklı biçimler ortaya çıkar. Birinci tekil kişi için doğrudan emir çekimi bulunmaz.

Dilek kiplerinin ayrıntılı kişi çekimleri ve anlam özellikleri için Dilek Kipleri yazısına geçilebilir.

5. Kişi (Şahıs) Ekleri

Kişi ekleri, fiilde bildirilen işi, oluşu veya durumu kimin gerçekleştirdiğini gösterir.

Türkçede altı kişi bulunur:

Kişi ekleri kullanılan kipe göre farklı biçimler alabilir. Görülen geçmiş zaman çekimi ile şimdiki zaman çekimini karşılaştıralım:

Üçüncü tekil kişi çekiminde çoğu zaman görünür bir kişi eki bulunmaz:

• O geldi.
• O geliyor.
• O gelecek.

Bu fiillerde kişi eki açıkça görülmese de özne ve çekim biçimi üçüncü tekil kişi anlamını taşır.

Kişi ekleri eylemi yapanı gösterdiği için bazı cümlelerde kişi zamiri kullanılmayabilir:

• Ben yarın geleceğim.
• Yarın geleceğim.

“Geleceğim” sözcüğündeki kişi eki, eylemi gerçekleştirecek kişinin “ben” olduğunu zaten göstermektedir. İkinci cümlede özne gizlidir.

Kişi eklerinin kip gruplarına göre değişen bütün biçimleri Kişi Ekleri yazısında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

6. Olumsuzluk Eki -ma/-me

Olumsuzluk eki -ma/-me, fiilin bildirdiği eylemin gerçekleşmediğini veya gerçekleşmeyeceğini gösterir. Fiil kök ya da gövdesinden sonra, kip ekinden önce gelir:

• gel-me-di
• oku-ma-y-acak
• çalış-ma-malı
• bekle-me-miş
• konuş-ma-sa

Olumlu ve olumsuz çekimler karşılaştırıldığında ekin görevi daha açık görülür:

Şimdiki zamanın olumsuzunda -ma/-me ekinin ünlüsü daralarak -mı, -mi, -mu, -mü biçimlerinden birine dönüşür:

• gel-me-yor → gelmiyor
• bak-ma-yor → bakmıyor
• oku-ma-yor → okumuyor
• gör-me-yor → görmüyor

Geniş zamanın olumsuz çekiminde -maz/-mez biçimi kullanılır:

• gelmez
• okumaz
• bilmez
• konuşmaz

Birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimlerinde z sesi kullanılmaz:

• Ben gelmem.
• Biz gelmeyiz.
• Ben okumam.
• Biz okumayız.

6.1. Olumsuzluk Eki Yapım Eki mi, Çekim Eki mi?

Olumsuzluk eki -ma/-menin sınıflandırılması konusunda dil bilgisi araştırmacıları arasında farklı görüşler vardır. Bazı araştırmacılar eki fiilden fiil yapan yapım eki, bazıları ise fiil çekim sisteminin bir parçası olarak değerlendirir. Türk Dil Kurumu da bu konuda tek bir görüşü zorunlu kabul etmemektedir.

MEB öğretim materyallerinde olumsuzluk, çoğunlukla fiil çekimi kapsamında ele alınır. Bu nedenle okul ve sınav düzeyindeki çözümlemelerde -ma/-me, fiili olumsuz yapan ek olarak gösterilir. Ancak bilimsel kaynaklardaki sınıflandırma farklılığını bilmek, konuyu hatasız aktarmak açısından önemlidir.

Olumsuzluk ekiyle aynı biçimdeki isim-fiil eki birbirine karıştırılmamalıdır:

• Bugün okula gelme. → Olumsuzluk eki
• Okula gelme fikrinden vazgeçti. → İsim-fiil eki

İlk örnekte eylemin yapılmaması istenmektedir. İkinci örnekte “gelme” sözcüğü bir eylemin adı olmuş ve isim görevinde kullanılmıştır.

7. Soru Eki mı, mi, mu, mü

Soru eki mı, mi, mu, mü, fiilin soru biçimini oluşturur. Kendisinden önceki sözcüğün son ünlüsüne göre büyük ve küçük ünlü uyumlarına uyar:

• geldi mi
• kaldı mı
• okuyor mu
• gördü mü

Soru eki gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır:

• Bizi duydun mu?
• Yarın gelecek misin?
• Kitabı okuyor musunuz?

Soru ekinden sonra gelen kişi veya ek fiil unsurları soru ekine bitişik yazılır:

• mi + sin → misin
• mu + sunuz → musunuz
• mi + y + di → miydi
• mu + y + muş → muymuş

Fiil çekiminde soru ekinin yeri her zaman aynı değildir:

• gel-di-n mi
• gel-ecek mi-sin
• oku-yor mu-sunuz
• bekle-meli mi-yiz

“Geldin mi?” örneğinde kişi eki fiilin üzerinde bulunurken “Gelecek misin?” örneğinde kişi eki soru ekinden sonra gelmiştir. Bu nedenle soru cümleleri tek bir değişmez sıralama kalıbına göre çözümlenmemelidir.

Soru ekinin yazımı ve farklı görevleri [Soru Eki “mi”] yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

8. Ek Fiil

Ek fiil, fiil çekim sisteminde iki temel görev üstlenir:

1. İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmak
2. Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı hâle getirmek

İsimleri yüklem yapan kullanımlar:

• Ben öğretmenim.
• Hava güzeldi.
• O çok çalışkanmış.
• Vaktin varsa konuşalım.

Fiilleri birleşik zamanlı yapan kullanımlar:

• geliyordu
• gelecekmiş
• çalışıyorsa
• okumalıydı

“Geliyorduk” sözcüğü şu şekilde çözümlenir:

gel-iyor-du-k

• gel-: Fiil kökü
• -iyor: Şimdiki zaman eki
• -du: Ek fiilin hikâyesi
• -k: Birinci çoğul kişi eki

Ek fiil, fiillere geldiğinde üç temel birleşik zaman oluşturur:

Ek fiilin geniş zaman biçimi -dır/-dir, fiillerde birleşik zaman oluşturmaz; cümleye kesinlik, olasılık veya tahmin anlamı katabilir:

• Eve ulaşmıştır.
• Bu sırada bizi bekliyordur.

Ek fiilin isimlerde ve fiillerde üstlendiği görevler, birleşik zamanlar ve yazım özellikleri için Ek Fiil yazısına başvurulabilir.

9. Fiil Çekim Ekleri Hangi Sırayla Gelir?

Fiil çekiminde ekler rastgele sıralanmaz. Sözcüğün yapısına göre değişiklikler görülebilse de temel sıralama şöyledir:

Fiil kökü veya gövdesi + olumsuzluk eki + kip eki + kişi eki

• gel-me-di-m
• oku-ma-y-acak-sın
• çalış-ma-malı-yız

Fiil yapım eki almışsa yapım eki çekim unsurlarından önce gelir:

Fiil kökü + yapım eki + olumsuzluk eki + kip eki + kişi eki

• yaz-dır-ma-dı-m
• gör-üş-ecek-siniz
• aç-ıl-ma-yacak

Birleşik zamanlı fiillerde ilk kipten sonra ek fiil gelir:

Fiil + kip eki + ek fiil + kişi eki

• gel-iyor-du-m
• oku-y-acak-mış-sınız
• çalış-malı-y-dı-k

Soru biçiminde soru eki ayrı yazılır; kişi ekinin yeri kullanılan çekime göre değişebilir:

• gel-di-n mi
• gel-ecek mi-sin
• çalış-malı mı-yız
• oku-yor mu-sunuz

Eklerin sıralanışını farklı örneklerde görelim:

Kaynaştırma ünsüzleri çözümlemede ayrıca gösterilebilir ancak bunlar yapım veya çekim eki değildir:

• oku-y-acak
• çalışmalı-y-ız
• gelmeli-y-di

10. Bir Fiilde Çekim Ekleri Nasıl Bulunur?

Bir fiildeki çekim eklerini bulmak için şu sıra izlenebilir:

10.1. Çekimli Fiili Belirleyin

Önce cümlede yargı bildiren çekimli fiili bulun:

Öğrenciler soruları dikkatle çözdüler.

Çekimli fiil: çözdüler

10.2. Fiilin Kökünü veya Gövdesini Bulun

Sözcükteki ekler çıkarılarak anlamlı en küçük fiil parçasına ulaşılır:

çöz-dü-ler

Fiil kökü: çöz-

10.3. Yapım Eklerini Ayırın

Fiil kökü ile kip eki arasında yeni bir fiil gövdesi oluşturan ek bulunabilir:

yaz-dır-dı-lar

• yaz-: Fiil kökü
• -dır-: Fiilden fiil yapan ek
• -dı: Görülen geçmiş zaman eki
• -lar: Üçüncü çoğul kişi eki

10.4. Olumsuzluk Ekini Kontrol Edin

Fiil, kip ekinden önce -ma/-me almış olabilir:

gel-me-di-niz

• gel-: Fiil kökü
• -me: Olumsuzluk eki
• -di: Görülen geçmiş zaman eki
• -niz: İkinci çoğul kişi eki

10.5. Kip Ekini Bulun

Eylemin zamanını veya tasarlama anlamını belirleyen eki tespit edin:

bekle-y-ecek-siniz

Kip eki: -ecek, gelecek zaman

10.6. Kişi Ekini Belirleyin

Eylemi gerçekleştiren kişiyi gösteren unsuru bulun:

bekleyecek-siniz

Kişi eki: -siniz, ikinci çoğul kişi

10.7. Ek Fiil ve Soru Ekini Kontrol Edin

Fiil birleşik zamanlı veya soru biçiminde olabilir:

Geliyor muydunuz?

gel-iyor mu-y-du-nuz

• gel-: Fiil kökü
• -iyor: Şimdiki zaman eki
• mı/mi/mu/mü: Soru eki
• -y-: Kaynaştırma ünsüzü
• -du: Ek fiilin hikâyesi
• -nuz: İkinci çoğul kişi eki

Bir fiili çözümlerken önce sözcüğün cümledeki görevine bakılmalı, ardından ekler kökten başlanarak sırasıyla ayrılmalıdır.

11. Fiil Çekim Ekleri ile Yapım Ekleri Nasıl Ayırt Edilir?

Yapım ekleri yeni sözcükler oluştururken çekim ekleri mevcut sözcüğün cümlede kullanılmasını sağlar.

Örnek:

Başladık

baş-la-dı-k

• baş: İsim kökü
• -la-: İsimden fiil yapan yapım eki
• -dı: Görülen geçmiş zaman eki
• -k: Birinci çoğul kişi eki

“Baş” ismi -la ekiyle “başlamak” fiiline dönüşmüştür. -dı ve -k ise bu fiilin geçmiş zamanda birinci çoğul kişi tarafından gerçekleştirildiğini gösterir.

Başka bir örnek:

Yazdıracaksınız

yaz-dır-acak-sınız

• yaz-: Fiil kökü
• -dır-: Fiilden fiil yapan yapım eki
• -acak: Gelecek zaman eki
• -sınız: İkinci çoğul kişi eki

Yapım eki ile çekim eki ayrımının bütün sözcük türlerindeki kullanımı Yapım Ekleri yazısında açıklanmıştır.

Fiilimsiler de fiil kök veya gövdelerinden türemelerine rağmen kip ve kişi anlamı taşımaz:

• okumak
• okuyan
• okuyunca

Bu sözcükler çekimli fiil değil, Fiilimsiler kapsamındadır.

12. Fiil Çözümlemeleri

Fiil çözümlemesinde yalnızca ekleri sıralamak değil, her ekin görevini doğru belirtmek gerekir.

12.1. Okumayacakmışsınız

oku-ma-y-acak-mış-sınız

• oku-: Fiil kökü
• -ma: Olumsuzluk eki
• -y-: Kaynaştırma ünsüzü
• -acak: Gelecek zaman eki
• -mış: Ek fiilin rivayeti
• -sınız: İkinci çoğul kişi eki

Anlamı: Sizin okumayacağınız sonradan öğrenilmiş veya aktarılmıştır.

12.2. Bekliyorduk

bekle-iyor-du-k

• bekle-: Fiil kökü
• -iyor: Şimdiki zaman eki
• -du: Ek fiilin hikâyesi
• -k: Birinci çoğul kişi eki

Anlamı: Bekleme eylemi geçmişte devam etmekteydi.

“Bekle-” fiilinin sonundaki e, şimdiki zaman eki geldiğinde daralarak “bekliyor” biçimini oluşturmuştur.

12.3. Yazdırdınız

yaz-dır-dı-nız

• yaz-: Fiil kökü
• -dır-: Ettirgenlik bildiren fiilden fiil yapım eki
• -dı: Görülen geçmiş zaman eki
• -nız: İkinci çoğul kişi eki

Anlamı: Yazma işi başka birine yaptırılmıştır.

12.4. Gelecek misiniz?

gel-ecek mi-siniz

• gel-: Fiil kökü
• -ecek: Gelecek zaman eki
• mi: Soru eki
• -siniz: İkinci çoğul kişi eki

Soru eki ayrı, kendisinden sonra gelen kişi eki ise soru ekine bitişik yazılmıştır.

12.5. Çalışmalıydık

çalış-malı-y-dı-k

• çalış-: Fiil kökü
• -malı: Gereklilik kipi eki
• -y-: Kaynaştırma ünsüzü
• -dı: Ek fiilin hikâyesi
• -k: Birinci çoğul kişi eki

Anlamı: Geçmişte yapılması gereken bir çalışma anlatılmaktadır. Eylemin gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği cümlenin bağlamına göre anlaşılır.

12.6. Görüşeceklermiş

gör-üş-ecek-ler-miş

• gör-: Fiil kökü
• -üş-: İşteşlik bildiren fiilden fiil yapım eki
• -ecek: Gelecek zaman eki
• -ler: Üçüncü çoğul kişi eki
• -miş: Ek fiilin rivayeti

Üçüncü çoğul kişi eki, birleşik zamanlı fiillerde ek fiilden önce veya sonra kullanılabilir:

• gel-ecek-ler-miş → geleceklermiş
• gel-ecek-miş-ler → gelecekmişler

Her iki kullanımda da eylem üçüncü çoğul kişiye bağlıdır. Eklerin sırası değişse de çekimin temel anlamı korunur; cümlenin söyleyişindeki vurgu farklılaşabilir.

13. En Çok Karıştırılan Durumlar

13.1. Kip Eki ile Sıfat-Fiil Eki

Bazı kip ekleri, Sıfat-Fiil ekleriyle aynı biçimde olabilir:

• Gelecek hafta bizi ziyaret edecek.
• Unutulmuş eşyaları depoya kaldırdık.
• Akar su yosun tutmaz.

“Gelecek hafta” sözündeki -ecek, “hafta” ismini nitelediği için sıfat-fiil ekidir. “Bizi ziyaret edecek” sözündeki -ecek ise yüklemin gelecek zaman ekidir.

Benzer şekilde:

• Depoda unutulmuş eşyalar vardı. → sıfat-fiil
• Anahtarını evde unutmuş. → öğrenilen geçmiş zaman

Kip eki yüklem kurarak zaman veya tasarlama anlamı taşır. Sıfat-fiil eki ise fiilden sıfat görevli bir sözcük türetir.

13.2. Olumsuzluk Eki ile İsim-Fiil Eki

• Burada yüksek sesle konuşma. → olumsuzluk eki
• Onunla konuşma beni rahatlattı. → isim-fiil eki

İlk cümlede eylemin yapılmaması istenmiştir. İkinci cümlede “konuşma” sözcüğü bir işin adı olarak kullanılmıştır.

13.3. Kişi Eki ile İyelik Eki

• Dün öğretmenimi gördüm. → -m, birinci tekil kişi eki
• Öğretmenim bugün okula gelmedi. → -im, birinci tekil iyelik eki

Kişi eki fiile gelerek eylemi yapanı, iyelik eki ise isme gelerek aitlik ilişkisini gösterir.

13.4. Üçüncü Tekil Kişide Ekin Görünmemesi

• O geldi.
• O çalışıyor.
• O gidecek.

Bu fiillerde açık bir kişi eki bulunmamasına rağmen üçüncü tekil kişi anlamı vardır. Ekin görünmemesi, fiilin çekimsiz olduğu anlamına gelmez.

13.5. Soru Ekinin Bitişik Yazılması

• Yanlış: Gelecekmisin?
• Doğru: Gelecek misin?
• Yanlış: Bizi duydunmu?
• Doğru: Bizi duydun mu?

Soru eki ayrı yazılır; kendisinden sonra gelen ekler ise soru ekine bitiştirilir.

13.6. Kip Eki ile Kip Anlamının Farklı Olması

Bir kip eki, cümlede kendi temel zamanının dışında kullanılabilir:

• Yarın Ankara’ya gidiyorum.
• Her sabah bu parkta yürüyorum.
• Bir gün Nasrettin Hoca pazara gitmiş.

İlk örnekte şimdiki zaman eki gelecek zamanı, ikinci örnekte geniş zamanı, üçüncü örnekte ise öğrenilen geçmiş zaman eki anlatım üslubunu ifade etmektedir.

Kip ekinin biçimsel adıyla cümledeki anlamı arasındaki bu farklılık Anlam Kayması olarak adlandırılır.

13.7. Emir Kipinde Görünür Ek Aramak

“Gel, otur, dinle” gibi ikinci tekil kişi emirlerinde görünür bir kip ve kişi eki bulunmaz. Buna rağmen sözcükler emir kipi ve ikinci tekil kişi anlamı taşıyan çekimli fiillerdir.

14. TYT’de Fiil Çekim Ekleri

TYT’de fiil çekim ekleri yalnızca “Bu fiil hangi kiptedir?” şeklinde sorulmaz. Konu çoğunlukla sözcükte yapı, fiilimsi, ek fiil ve eklerin görevleriyle birlikte ölçülür.

Karşılaşılabilecek başlıca soru biçimleri şunlardır:

• Fiildeki kip ve kişi ekini bulma
• Yapım eki ile çekim ekini ayırma
• Basit ve birleşik zamanlı fiili belirleme
• Kip ekiyle sıfat-fiil ekini ayırt etme
• Olumsuzluk ekiyle isim-fiil ekini ayırma
• Eklerin sözcükteki sırasını bulma
• Kip ve zaman kaymasını belirleme
• Soru ekinin yazımını değerlendirme
• Fiil çözümlemesi yapma
• Çekimli fiil ile fiilimsiyi ayırma

TYT sorularında şu çözüm sırası uygulanabilir:

1. Sözcüğün cümlede yüklem olup olmadığını kontrol edin.
2. Kökün isim mi, fiil mi olduğunu belirleyin.
3. Yeni sözcük oluşturan yapım eklerini ayırın.
4. Olumsuzluk ekini kontrol edin.
5. Kip ekini ve cümlede taşıdığı anlamı bulun.
6. Kişi ekini belirleyin.
7. Birleşik zaman varsa ek fiili gösterin.
8. Aynı biçimdeki fiilimsi ekleriyle karşılaştırın.

Özellikle -mış, -ar, -mez, -ecek eklerinde sözcüğün cümledeki görevine bakmak gerekir. Bu ekler yüklemde kip eki, bir ismi nitelediklerinde sıfat-fiil eki olabilir.

15. Fiil Çekim Ekleri Mini Test

1. Aşağıdaki fiillerin hangisinde hem yapım eki hem de çekim eki vardır?

A) geldim
B) bakıyor
C) yazdırdı
D) okuyacak
E) beklemeli

Cevap: C

Açıklama: “Yazdırdı” sözcüğü “yaz-dır-dı” şeklinde çözümlenir. -dır fiilden fiil yapan yapım eki, -dı ise görülen geçmiş zaman çekim ekidir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde -ecek eki kip eki değildir?

A) Yarın erkenden yola çıkacak.
B) Gelecek günler hepimize umut veriyor.
C) Akşam seni telefonla arayacak.
D) Bu yıl üniversiteye başlayacak.
E) Biraz sonra yağmur yağacak.

Cevap: B

Açıklama: “Gelecek günler” sözünde “gelecek” sözcüğü “günler” ismini nitelemektedir. Bu nedenle -ecek sıfat-fiil ekidir. Diğer seçeneklerde gelecek zaman kipiyle çekimlenmiş fiiller bulunmaktadır.

3. “Okumayacakmışsınız” fiilinin doğru çözümlemesi hangisidir?

A) oku-ma-y-acak-mış-sınız
B) oku-may-acak-mış-sınız
C) oku-ma-ya-cak-mış-sınız
D) oku-maya-cak-mış-sınız
E) ok-u-ma-yacak-mış-sınız

Cevap: A

Açıklama: Sözcük “oku-” fiil kökü, -ma olumsuzluk eki, -y- kaynaştırma ünsüzü, -acak gelecek zaman eki, -mış ek fiilin rivayeti ve -sınız kişi ekinden oluşur.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru ekinin yazımı yanlıştır?

A) Yarın bizimle gelecek misin?
B) Bu kitabı daha önce okudun mu?
C) Beni gerçekten duymadın mı?
D) Toplantıya siz de katılacakmısınız?
E) Biraz dinlenmek ister misiniz?

Cevap: D

Açıklama: Soru eki ayrı yazılmalıdır. Doğru kullanım “katılacak mısınız” şeklindedir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kip anlamı kayması vardır?

A) Dün arkadaşımı okulda gördüm.
B) Şu anda kitap okuyorum.
C) Yarın sabah İstanbul’a gidiyorum.
D) Geçen hafta buraya gelmiş.
E) Herkes kurallara uymalı.

Cevap: C

Açıklama: “Gidiyorum” fiili biçim olarak şimdiki zaman eki almıştır ancak “yarın sabah” ifadesi eylemin gelecekte gerçekleşeceğini göstermektedir.

16. Sık Sorulan Sorular

17. Sonuç

Fiil çekim ekleri, fiillerin cümlede zaman, kip ve kişi anlamlarıyla kullanılmasını sağlayan eklerdir. Sistemin temelini haber ve dilek kipleriyle kişi ekleri oluşturur. Olumsuzluk eki, soru eki ve ek fiil de fiilin anlamını ve çekim biçimini tamamlar.

Bir fiili doğru çözümleyebilmek için önce kök veya gövde bulunmalı, yapım ekleri ayrılmalı ve ardından olumsuzluk, kip, ek fiil ve kişi unsurları belirlenmelidir. Ancak soru ekinin ve üçüncü çoğul kişi ekinin yeri gibi bazı yapılarda tek bir değişmez sıra bulunmadığı unutulmamalıdır.

Kip ekiyle sıfat-fiil ekini, olumsuzluk ekiyle isim-fiil ekini ve kişi ekiyle iyelik ekini ayırmanın en güvenilir yolu, sözcüğün cümledeki görevine bakmaktır. Bu yaklaşım hem fiil çözümlemelerini kolaylaştırır hem de TYT’deki sözcükte yapı sorularında yapılan hataları azaltır.

Yararlanılan Kaynaklar

• OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri: Fiil Çekim Ekleri
• OGM Materyal – Fiiller
• Türk Dil Kurumu – Olumsuzluk Eki -ma/-me
• Türk Dil Kurumu – Soru Eki mı, mi, mu, mü’nün Yazılışı