İsim Çekim Ekleri: Türleri, Görevleri ve Örnekleri

Ev, evler, evim, eve, evde, evden… Bu sözcüklerin hepsinin temelinde aynı isim vardır: “ev”. Ancak sözcüğe getirilen ekler; çokluk, aitlik veya durum gibi farklı dil bilgisel özellikler kazandırır.

İsimlere ve isim soylu sözcüklere gelerek yeni bir sözcük türetmeden onların cümle içinde farklı görev ve ilişkiler kurmasını sağlayan bu ekler isim çekim ekleri olarak adlandırılır.

İsim çekim eklerini öğrenirken yalnızca eklerin biçimlerini ezberlemek yeterli değildir. Çünkü aynı görünen ekler farklı görevlerde kullanılabilir. Örneğin “Kitabı okudum.” ile “Onun kitabı kayboldu.” cümlelerindeki -ı aynı görevde değildir. Bu nedenle konunun temelinde eki görmekten çok ekin görevini belirlemek vardır.

İçindekiler

1. İsim Çekim Eki Nedir?
2. İsim Çekim Ekleri Nelerdir?
3. Çoğul Eki
4. Hâl Ekleri
5. İyelik Ekleri
6. İlgi Eki
7. Soru Eki
8. İsim Çekim Ekleri Hangi Sırayla Gelir?
9. İsim Çekim Ekleri Nasıl Bulunur?
10. İyelik Eki ile Belirtme Hâli Eki Nasıl Ayırt Edilir?
11. İlgi Eki ile İyelik Eki Arasındaki Fark
12. Aynı Görünen Ekler Nasıl Ayırt Edilir?
13. İsim Çekim Eklerini Birlikte Çözümleyelim
14. İsim Çekim Eklerinde Sık Yapılan Hatalar
15. Sık Sorulan Sorular

1. İsim Çekim Eki Nedir?

İsim çekim eki, isimlere ve isim soylu sözcüklere gelerek yeni bir sözcük türetmeden onlara çokluk, aitlik, durum ve soru gibi dil bilgisel özellikler kazandıran ektir.

Örneğin:

ev → evler → evlerimiz → evlerimizden

Sözcüğü parçalarına ayıralım:

ev + ler + imiz + den

• ev → isim kökü
• -ler → çoğul eki
• -imiz → iyelik eki
• -den → ayrılma hâli eki

Ekler sözcüğün temel kavramını değiştirmemiştir. “Evlerimizden” sözcüğü de temelde “ev” kavramını karşılar; ancak sözcüğe çokluk, aitlik ve ayrılma özellikleri eklenmiştir.

İsim çekim ekleri, Türkçedeki Çekim Ekleri sisteminin isimlerle ilgili bölümünü oluşturur. Türkçede eklerin genel sınıflandırması ise Ekler konusunda ele alınır.

2. İsim Çekim Ekleri Nelerdir?

Güncel MEB Türkçe öğretim programında isim çekim ekleri şu beş temel grupta ele alınmaktadır:

1. Çoğul eki
2. Hâl (durum) ekleri
3. İlgi eki
4. İyelik ekleri
5. Soru eki

Sınıflandırma neden bazı kaynaklarda farklıdır?

İsim çekim eklerini araştırırken farklı listelerle karşılaşmak mümkündür. Bazı ortaöğretim kaynaklarında eşitlik eki de isim çekim ekleri arasında gösterilir; güncel OGM TYT konu özetinde ise isim çekim ekleri hâl, çokluk ve tamlama ekleri çevresinde sınıflandırılmıştır.

Bu durum bir çelişkiden çok öğretim düzeyi ve kullanılan dil bilgisi sınıflandırmasının farklılaşmasıyla ilgilidir. Bu yazıda ana sınıflandırmada güncel MEB ortaokul Türkçe öğretim programındaki beşli yapı esas alınmıştır.

3. Çoğul Eki

İsimlere getirilen -lar/-ler eki temel olarak birden fazla varlığı ifade eder:

• kitap → kitaplar
• öğrenci → öğrenciler
• ağaç → ağaçlar
• ev → evler

Örneğin:

Öğrenciler bahçeye çıktı.

“Öğrenci” sözcüğündeki -ler, birden fazla öğrenciden söz edildiğini gösterir.

Ancak -lar/-ler her kullanımda yalnızca sayısal çokluk bildirmez:

Bu akşam dayımlar gelecek.

Burada aile veya topluluk anlamı vardır.

On yaşlarında bir çocuktu.

Burada yaklaşık bir değer anlatılmaktadır.

Dünyalar kadar işim var.

Bu kullanımda ise abartma öne çıkar.

OGM’nin güncel TYT materyalinde de çoğul ekinin çokluk dışında saygı, aile ve abartma gibi anlamlar kazandırabileceğine dikkat çekilir.

Bu nedenle -lar/-ler ekinin cümledeki görevini belirlerken bağlam da dikkate alınmalıdır. Çoğul ekinin farklı kullanımları [Çoğul Eki] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

4. Hâl Ekleri

İsimlerin cümlede özellikle fiillerle ve diğer sözcüklerle kurduğu ilişkileri gösteren yapılara hâl (durum) ekleri denir.

Temel hâller şöyledir:

Aynı isim üzerinde bu farkı açıkça görebiliriz:

Okul açıldı.

“Okul” hâl eki almamıştır.

Okulu gördüm.

“Okulu” belirtme hâlindedir.

Okula gittim.

“Okula” yönelme hâlindedir.

Okulda bekledim.

“Okulda” bulunma hâlindedir.

Okuldan çıktım.

“Okuldan” ayrılma hâlindedir.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Yalın hâlde olmak, hiçbir ek almamış olmak anlamına gelmez.

Örneğin:

evlerimiz

sözcüğü çoğul ve iyelik eki almıştır. Ancak hâl eki almadığı için hâl bakımından yalındır.

Hâl eklerinin bütün kullanımları, soruları ve birbirinden ayrıldığı noktalar Hâl Ekleri konusunda ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

5. İyelik Ekleri

İyelik ekleri, bir varlığın kime veya neye ait olduğunu gösterir.

“Kitap” sözcüğünün kişilere göre iyelik çekimine bakalım:

Örneğin:

Defterim masada kaldı.

“Defter” sözcüğündeki -im, defterin konuşana ait olduğunu gösterir.

İyelik ekini anlamanın pratik yollarından biri sözcüğün başına uygun bir benim, senin, onun, bizim, sizin, onların ifadesi getirmektir:

benim kitabım

senin kitabın

onun kitabı

Ancak bu yöntem tek başına mekanik bir kural olarak kullanılmamalı; cümlenin anlamı da dikkate alınmalıdır.

İyelik ekleri özellikle İsim Tamlamaları içinde önemli bir görev üstlenir. Kişilere göre bütün iyelik ekleri ve bunların farklı kullanımları [İyelik Ekleri] konusunda ayrıntılı biçimde incelenecektir.

6. İlgi Eki

İlgi eki, diğer adıyla tamlayan eki, belirtili isim tamlamalarında tamlayan durumundaki sözcüğe gelir.

Temel biçimleri:

-(n)ın, -(n)in, -(n)un, -(n)ün

şeklindedir.

Örneğin:

evin kapısı

Bu yapıyı ayıralım:

ev-in kapı-sı

• -in → ilgi eki
• -sı → iyelik eki

Başka örnekler:

• okulun bahçesi
• çocuğun oyuncağı
• arabanın kapısı
• kitabın kapağı

İlgi eki ile iyelik eki aynı isim tamlamasında birlikte bulunabildiği için sıkça birbirine karıştırılır.

Temel ayrım şudur:

İlgi eki tamlayana, iyelik eki tamlanana gelir.

İlgi ekinin farklı biçimleri ve isim tamlamalarındaki görevleri [İlgi Eki] konusunda ayrıntılı olarak incelenecektir.

7. Soru Eki

Soru eki mı/mi/mu/mü, isimlerle ve isim soylu sözcüklerle de kullanılabilir.

Örneğin:

• Öğretmen mi?
• Evde mi?
• Hazır mısın?
• Bu senin mi?

Soru eki büyük ünlü uyumuna göre mı, mi, mu, mü biçimlerinden birini alır ve kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır:

öğrenci mi

hazır mı

doğru mu

üzgün mü

Ancak soru ekinden sonra gelen kişi ve ek fiil unsurları ona bitişik yazılabilir:

Öğrenci misin?

Hazır mıyız?

Soru ekinin dil bilgisel özellikleri [Soru Eki], yazım kuralları ise ilgili yerde [Mi Soru Ekinin Yazımı] başlığı altında ayrıntılı biçimde ele alınabilir.

8. İsim Çekim Ekleri Hangi Sırayla Gelir?

Bir isim aynı anda birden fazla çekim eki alabilir.

Örneğin:

evlerimizden

Sözcüğü ayıralım:

ev + ler + imiz + den

• ev → kök
• -ler → çoğul eki
• -imiz → iyelik eki
• -den → ayrılma hâli eki

Başka bir örnek:

kitaplarımızda

kitap + lar + ımız + da

• kitap → kök
• -lar → çoğul eki
• -ımız → iyelik eki
• -da → bulunma hâli eki

Bu örneklerde temel sıra:

isim + çoğul eki + iyelik eki + hâl eki

biçimindedir.

Ancak bu, her ismin bütün bu ekleri almak zorunda olduğu anlamına gelmez:

• evler
• evim
• evden
• evlerim
• evlerimden

Sözcük, kullanılacağı yapının gerektirdiği çekim eklerini alır.

9. İsim Çekim Ekleri Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte isim çekim eklerini bulurken yalnızca sözcüğün sonundaki harflere bakmak yerine eklerin görevlerini sırayla belirlemek daha güvenilir bir yöntemdir.

1. Kök veya gövdeyi bulun.

Örneğin:

bahçelerimizden

sözcüğünün kökü bahçedir.

2. Ekleri ayırın.

bahçe + ler + imiz + den

3. Her ekin görevini belirleyin.

• -ler → çoğul
• -imiz → iyelik
• -den → ayrılma hâli

4. Sözcüğü cümle içinde kontrol edin.

Bu adım özellikle aynı görünen ekleri ayırt etmek için önemlidir.

Örneğin:

Kitabı okudum.

ile

Onun kitabı kayboldu.

cümlelerindeki -ı aynı görünmesine rağmen aynı görevde değildir.

Dolayısıyla isim çekim eklerini bulurken sorulması gereken temel soru:

“Bu ek burada hangi görevi yapıyor?”

olmalıdır.

10. İyelik Eki ile Belirtme Hâli Eki Nasıl Ayırt Edilir?

İsim çekim eklerinde en çok karıştırılan yapılardan biri üçüncü tekil kişi iyelik eki ile belirtme hâli ekidir. OGM’nin güncel TYT materyalinde de bu ayrım özellikle “kritik bilgi” olarak vurgulanmaktadır.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Kitabı okudum.

Buradaki -ı, belirtme hâli ekidir.

Onun kitabı kayboldu.

Buradaki -ı, üçüncü tekil kişiye aitlik bildiren iyelik ekidir.

Pratik bir kontrol olarak -ı/-i/-u/-ü alan sözcüğün başına “onun” getirilebilir. Anlamlı bir aitlik ilişkisi oluşuyorsa iyelik eki bulunma ihtimali yüksektir.

Ancak daha karmaşık sözcüklerde iki ek birlikte de bulunabilir:

Kitabını aldım.

kitap + ı + nı

Burada ilk ek iyelik, sonraki ek ise belirtme hâli görevi taşır.

Bu örnek, ekleri yalnızca görünüşlerine göre değil sözcük içindeki sıraları ve görevleriyle birlikte değerlendirmenin neden gerekli olduğunu gösterir.

11. İlgi Eki ile İyelik Eki Arasındaki Fark

İlgi ve iyelik ekleri özellikle belirtili isim tamlamalarında birlikte kullanıldığı için birbirine karıştırılabilir.

Örneğin:

çocuğun oyuncağı

Sözcükleri ayıralım:

çocuk-un oyuncak-ı

Burada:

• -un → ilgi eki
• -ı → iyelik eki

Bunu kısa bir formülle hatırlamak mümkündür:

çocuğun → ilgi

oyuncağı → iyelik

Ancak bu ayrım yapılırken sözcüklerin isim tamlamasındaki görevleri esas alınmalıdır.

12. Aynı Görünen Ekler Nasıl Ayırt Edilir?

Türkçede bir ekin görünüşü, onun görevini tek başına belirlemeye yetmez.

Aşağıdaki örnekler bunu açıkça gösterir:

OGM materyalinde de -ı/-i/-u/-ü biçimlerinin farklı görevlerde kullanılabileceği ve -da/-de, -dan/-den biçimlerinin çekim ekiyle yapım eki olarak kullanılan biçimlerinin karıştırılmaması gerektiği özellikle belirtilmektedir.

Örneğin:

Çocuklar bahçeye çıktı.

“Çocuklar” sözcüğündeki -lar çoğul ekidir.

Çocuklar bahçeye çıktılar.

“Çıktılar” fiilindeki -lar ise üçüncü çoğul kişiyi gösterir.

Benzer biçimde:

Evde bekledim.

Buradaki -de bulunma hâli ekidir.

Ben de geleceğim.

Buradaki “de” ise bağlaçtır.

Bu nedenle doğru çözümleme için üç şeye birlikte bakılmalıdır:

sözcük türü + cümledeki görev + bağlam

13. İsim Çekim Eklerini Birlikte Çözümleyelim

Şimdi farklı güçlük düzeyindeki birkaç sözcüğü birlikte inceleyelim.

Evlerden

ev + ler + den

• ev → isim kökü
• -ler → çoğul eki
• -den → ayrılma hâli eki

Kalemim

kalem + im

• kalem → isim kökü
• -im → birinci tekil kişiye aitlik bildiren iyelik eki

Çocuklarımızdan

çocuk + lar + ımız + dan

• çocuk → isim kökü
• -lar → çoğul eki
• -ımız → birinci çoğul kişiye aitlik bildiren iyelik eki
• -dan → ayrılma hâli eki

Defterinizin

defter + iniz + in

• defter → isim kökü
• -iniz → ikinci çoğul kişiye aitlik bildiren iyelik eki
• -in → ilgi eki

Kitaplıklarımızda

Bu örnek diğerlerinden biraz farklıdır:

kitap + lık + lar + ımız + da

• kitap → isim kökü
• -lık → yapım eki
• -lar → çoğul eki
• -ımız → iyelik eki
• -da → bulunma hâli eki

Burada “kitap” sözcüğünden önce “kitaplık” sözcüğü türetilmiştir. Çekim ekleri daha sonra bu gövdeye gelmiştir.

Bu örnek aynı zamanda Yapım Ekleri ile çekim ekleri arasındaki farkı da gösterir: yapım eki yeni bir sözcük oluştururken çekim ekleri oluşmuş sözcüğü çeşitli dil bilgisel özellikler bakımından çekimler.

14. İsim Çekim Eklerinde Sık Yapılan Hatalar

İsim çekim eklerinde yapılan hataların çoğu eklerin biçimlerini bilmemekten değil, görevlerini yanlış belirlemekten kaynaklanır.

En sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Her -ı/-i/-u/-ü ekini belirtme hâli eki sanmak.
• İyelik eki ile ilgi ekini birbirine karıştırmak.
• -lar/-ler görülen her yerde isim çoğul eki olduğunu düşünmek.
• Yalın hâli “hiçbir ek almamış sözcük” şeklinde tanımlamak.
• Bulunma hâli eki -de/-da ile ayrı yazılan “de/da” bağlacını karıştırmak.
• Yapım eki ile çekim ekini yalnızca ekin görünüşüne göre ayırmaya çalışmak.
• Bir sözcükte yalnızca son eki inceleyip önceki ekleri gözden kaçırmak.

Bu hatalardan kaçınmanın en güvenilir yolu, sözcüğü kök veya gövdeden başlayarak çözümlemek ve her ekin görevini cümle içinde doğrulamaktır.

15. Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı: İsim çekim eklerinin güncel öğretim programındaki sınıflandırması.
• MEB Ortaöğretim Genel Müdürlüğü – MEBİ TYT Türkçe Konu Özetleri: Hâl, çokluk ve tamlama ekleri; iyelik–belirtme ayrımı ve çoğul ekinin farklı anlamları.
• MEB Ortaöğretim Genel Müdürlüğü – Türk Dili ve Edebiyatı Eğitim Materyali: İsim çekim eklerinin farklı sınıflandırmaları ve aynı biçimdeki eklerin farklı görevleri.