Soru Eki “mi”: Kullanımı, Yazımı ve Cümledeki Görevi

“Dosyayı Ece mi gönderdi?” ile “Ece dosyayı mı gönderdi?” cümlelerinde aynı kelimeler kullanılır; ancak sorulan şey aynı değildir. İlk cümlede gönderen kişi, ikinci cümlede ise gönderilen nesne sorgulanır. Bu farkı oluşturan unsur, “mi” soru ekinin cümledeki yeridir.

Soru eki; mı, mi, mu, mü biçimleriyle isimlerden, isim soylu sözcüklerden ve çekimli fiillerden sonra kullanılır. Temel görevi soru oluşturmaktır; fakat bazı cümlelerde zaman, koşul, pekiştirme, şaşırma veya sözde soru anlamı da kazandırabilir. Gelenekleşmiş yazım kuralı gereği kendisinden önceki kelimeden ayrı, kendisinden sonra gelen eklerle bitişik yazılır.

İçindekiler

1. Soru Eki “mi” Nedir?
2. Soru Ekinin mı, mi, mu, mü Biçimleri
3. Soru Eki “mi” Nasıl Yazılır?
4. Soru Ekinden Sonra Gelen Ekler Nasıl Yazılır?
5. Soru Eki İsimlerde Nasıl Kullanılır?
6. Soru Eki Fiillerde Nasıl Kullanılır?
7. “mi” Cümlede Hangi Unsuru Sorar?
8. “mi” Her Zaman Soru Anlamı mı Taşır?
9. “mi” Bulunan Her Cümleye Soru İşareti Konur mu?
10. Soru Ekiyle İlgili Sık Yapılan Yazım Yanlışları
11. Her “mi” Soru Eki Değildir
12. Soru Eki Nasıl Bulunur?
13. Açıklamalı Uygulama
14. Sık Sorulan Sorular

1. Soru Eki “mi” Nedir?

Soru eki “mi”, bir yargının doğru olup olmadığını öğrenmek veya cümlenin belirli bir unsurunu sorgulamak için kullanılan çekim ekidir.

• Toplantı başladı mı?
• Bu anahtar senin mi?
• Yarın bizimle gelecek misin?
• Arayan kişi müdür müydü?

İlk cümlede bir eylemin gerçekleşip gerçekleşmediği, ikinci cümlede anahtarın kime ait olduğu, üçüncü cümlede gelme durumu, son cümlede ise arayan kişinin kimliği sorulmaktadır.

Soru eki, sözcüğün temel anlamını değiştirmediği ve yeni bir sözcük türetmediği için yapım eki değildir. Sözcükler arasında geçici bir anlam ve görev ilişkisi kurduğu için Çekim Ekleri içinde değerlendirilir. İsimlerle kullanılabilmesi nedeniyle İsim Çekim Ekleri arasında da ele alınır; ancak yalnızca isimlere özgü değildir. Çekimli fiillerden sonra da kullanılabilir:

• Öğrenci misin? → isimle kullanılmıştır.
• Ders çalışıyor musun? → çekimli fiille kullanılmıştır.

Soru eki, ek olmasına rağmen kendisinden önceki kelimeye bitişik yazılmaz. Bu durum Türkçedeki genel ek yazımından farklı, gelenekleşmiş bir uygulamadır.

2. Soru Ekinin mı, mi, mu, mü Biçimleri

Soru eki tek biçimli değildir. Kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre mı, mi, mu veya mü biçimlerinden biri kullanılır.

Bu değişim büyük ünlü uyumuna göre gerçekleşir:

• Masa mı?
• Kalın mı?
• Pencere mi?
• Temiz mi?
• Son mu?
• Uzun mu?
• Göl mü?
• Küçük mü?

Ekin biçimini belirlerken kelimenin ilk ünlüsüne değil, son ünlüsüne bakılır. Örneğin “kitap” kelimesinin son ünlüsü “a” olduğu için “kitap mı”; “kalem” kelimesinin son ünlüsü “e” olduğu için “kalem mi” denir.

3. Soru Eki “mi” Nasıl Yazılır?

TDK’nin soru ekine ilişkin yazım kuralına göre mı, mi, mu ve mü kendisinden önceki kelimeden ayrı yazılır:

• Beni duydun mu?
• Anahtar masada mı?
• O da bizimle gelecek mi?
• Çocuklar hazır mı?
• Bu karar doğru mu?

Aşağıdaki yazımlar yanlıştır:

• Beni duydunmu? ✗
• Anahtar masadamı? ✗
• O da gelecekmi? ✗
• Çocuklar hazırmı? ✗

Soru eki, soru anlamı dışında bir görev üstlendiğinde de ayrı yazılır:

• Tatlı mı tatlı bir elmaydı.
• Akşam oldu mu sokaklar sessizleşir.
• Onu hiç düşünmez olur muyum?

Dolayısıyla ayrı yazılma kuralı, cümlenin gerçekten soru bildirip bildirmesine bağlı değildir.

4. Soru Ekinden Sonra Gelen Ekler Nasıl Yazılır?

Soru eki önceki kelimeden ayrı yazılır; fakat kendisinden sonra gelen kişi ve zaman ekleri soru ekine bitiştirilir:

• gelecek misin
• öğrenci miyim
• hazır mısınız
• evde miydi
• doğru mudur
• burada mıymış

Bu yapılarda soru ekiyle ondan sonra gelen ek arasına boşluk konmaz:

“miyim, miyiz, mıydı, mıymış” gibi yapılarda iki ünlünün yan yana gelmesini önlemek için y yardımcı sesi kullanılır:

• mi + im → miyim
• mi + iz → miyiz
• mı + idi → mıydı
• mı + imiş → mıymış

“Öğrenci miyim?” cümlesindeki “-yim” ve “Hazır mısınız?” cümlesindeki “-sınız”, kişi bilgisinin ifade edilmesini sağlar. Bu yapıların ayrıntısı Kişi Ekleri ile ilişkilidir.

“Evde miydi?” ve “Doğru muymuş?” örneklerinde ise soru ekinden sonra Ek Fiil gelir. Ek fiilin “idi” ve “imiş” biçimleri soru ekine eklendiğinde “miydi” ve “miymiş” yapıları ortaya çıkar.

5. Soru Eki İsimlerde Nasıl Kullanılır?

Soru eki isimlerden ve isim soylu sözcüklerden sonra kullanıldığında bir varlığın kimliği, niteliği, yeri veya bir kişiye ait olup olmadığı sorgulanabilir.

• Bu çanta senin mi?
• Gelen kişi doktor mu?
• Çocuklar bahçede mi?
• Kahve sıcak mı?
• En uygun seçenek bu mu?
• Siz yeni öğretmen misiniz?

Bu örneklerde soru eki bir fiile değil; zamir, isim, sıfat veya yer bildiren bir söz grubuna bağlanmıştır. “Siz yeni öğretmen misiniz?” cümlesinde “öğretmen” sözcüğü, ek fiil ve kişi eki yardımıyla yüklem görevindedir.

Soru eki isim çekiminde çoğunlukla diğer çekim eklerinden sonra gelir:

• ev-ler mi
• kitap-ım mı
• okul-da mı
• çocuk-lar-ın mı

“Çocukların mı?” örneğinde çoğul ve ilgi ekleri kelimeye bitişik, soru eki ise bunlardan ayrı yazılmıştır. Bu özellik, soru ekini diğer İsim Çekim Ekleri arasında kolayca ayırt etmeyi sağlar.

6. Soru Eki Fiillerde Nasıl Kullanılır?

Soru eki, çekimli bir fiilin bildirdiği işin, oluşun veya durumun gerçekleşip gerçekleşmediğini sorgulayabilir:

• Beni aradın mı?
• Ders çalışıyor musun?
• Yarın gelecek misiniz?
• Bu kitabı okumuş mu?
• Her sabah yürür müsün?
• Biraz dinlenmeli miyiz?

Fiillerde soru yapılırken ekin yeri kullanılan kip ve kişi ekine göre değişebilir:

“Geldin mi?” örneğinde kişi eki soru ekinden önce gelirken “Geliyor musun?” örneğinde kişi eki soru ekine bağlanmıştır. Bu farklılık yazım hatası değildir; Türkçedeki kip ve kişi çekimlerinin özelliğidir.

Bu yapıyı anlamak için yalnızca “mi her zaman ayrı yazılır” kuralını ezberlemek yeterli değildir. Önce fiilin hangi Haber Kipleri veya Dilek Kipleri ile çekimlendiği, ardından kişi bilgisinin nerede bulunduğu belirlenmelidir.

7. “mi” Cümlede Hangi Unsuru Sorar?

Soru eki çoğunlukla hemen önünde bulunan sözcüğü veya söz grubunu odağa alır. Ekin cümledeki yeri değiştirildiğinde sorulan unsur da değişir.

Temel cümlemiz şöyle olsun:

“Ece raporu dün müdüre verdi.”

• Ece mi raporu dün müdüre verdi?
  Raporu veren kişi sorulmaktadır.
• Ece raporu mu dün müdüre verdi?
  Verilen şey sorulmaktadır.
• Ece raporu dün mü müdüre verdi?
  Verme zamanı sorulmaktadır.
• Ece raporu dün müdüre mi verdi?
  Raporun verildiği kişi sorulmaktadır.
• Ece raporu dün müdüre verdi mi?
  Eylemin gerçekleşip gerçekleşmediği sorulmaktadır.

Bu örnekler, “mi”nin yalnızca yüklemin sonuna getirilen bir ek olmadığını gösterir. Soru eki özneyi, nesneyi, zamanı, yeri veya başka bir cümle unsurunu sorgulayabilir. Aranan bilgi hangi unsurla ilgiliyse ek genellikle o unsurun ardından getirilir.

8. “mi” Her Zaman Soru Anlamı mı Taşır?

Adında “soru” bulunmasına rağmen bu ek her kullanımında karşı taraftan cevap bekleyen gerçek bir soru oluşturmaz.

Zaman veya koşul bildirir

• Zil çaldı mı öğrenciler bahçeye çıkar.
• Hava karardı mı lambaları yakarız.
• İşini bitirdin mi bana haber ver.

Bu cümlelerde “mi”, “-dığı zaman” veya “-dığı takdirde” anlamı taşır. “Hava karardığı zaman lambaları yakarız.” biçimindeki açıklama, ilk cümlenin anlamını korur.

Pekiştirme yapar

• Sessiz mi sessiz bir sokaktı.
• Güzel mi güzel bir manzara açıldı önümüzde.
• Uzun mu uzun bir yolculuk yaptık.

Tekrarlanan sözcüklerin arasına gelen soru eki, niteliğin derecesini güçlendirir. “Sessiz mi sessiz” sözü, “çok sessiz” anlamındadır. Burada herhangi bir soru sorulmadığı hâlde ek ayrı yazılır.

Sözde soru oluşturur

• Seni unutur muyum?
• Böyle bir fırsatı kaçırır mıyız?
• Bunca emeği görmezden gelir miyim?

Bu cümleler biçim bakımından soru olsa da konuşan kişi çoğunlukla cevap beklemez. “Seni unutur muyum?” sözü, bağlama göre “Seni elbette unutmam.” anlamını taşır.

Şaşırma, tepki veya karşı çıkma bildirir

• Bu kadar güzel bir haber saklanır mı!
• İnsan arkadaşını böyle yarı yolda bırakır mı?
• Bütün işi tek başına o mu yapmış!

Bu kullanımlarda soru ekinin yanında konuşanın şaşkınlığı veya tepkisi öne çıkar. Cümlenin sonundaki işaret, verilmek istenen tona göre soru ya da ünlem işareti olabilir.

Belirsizlik veya ikilem oluşturur

• Toplantı başladı mı, başlamadı mı bilmiyorum.
• Bize katılır mı, evde kalır mı henüz karar vermedi.
• Söylediklerimi duydu mu, duymadı mı anlayamadım.

Bu cümlelerin içinde soru eki vardır; ancak cümlenin bütünü doğrudan soru değildir. Konuşan kişi bir belirsizliği aktarmaktadır.

9. “mi” Bulunan Her Cümleye Soru İşareti Konur mu?

Soru ekinin bulunması, cümlenin sonuna otomatik olarak soru işareti konacağı anlamına gelmez. Cümlenin anlamına ve kuruluşuna bakılmalıdır.

Doğrudan cevap bekleyen soruların sonuna soru işareti konur:

• Beni dün sen mi aradın?
• Toplantı saat üçte mi başlayacak?
• Anahtarları masaya bıraktın mı?

Soru eki zaman, koşul veya pekiştirme göreviyle kullanılıyorsa soru işareti konmaz:

• Sabah oldu mu kuş sesleri duyulur.
• Biraz dinlendin mi kendini daha iyi hissedersin.
• Tatlı mı tatlı bir çocuk kapıyı açtı.

Dolaylı biçimde aktarılan sorularda da cümlenin tamamı soru bildirmiyorsa soru işareti kullanılmaz:

• Eve geldi mi bilmiyorum.
• Başvuruyu tamamladı mı henüz öğrenemedik.
• Bizi gördü mü görmedi mi anlayamadım.

TDK’nin noktalama açıklamasında, “mı/mi” ekini alan yan cümle temel cümlenin zarf tümleci olduğunda cümlenin sonuna soru işareti konmayacağı özellikle belirtilir.

10. Soru Ekiyle İlgili Sık Yapılan Yazım Yanlışları

Soru ekiyle ilgili hataların çoğu, önceki kelimeyle ekin birleştirilmesinden veya soru ekinden sonra gelen kişi ekinin ayrılmasından kaynaklanır.

“Sen de mi geleceksin?” cümlesindeki “de” bir bağlaçtır ve ayrı yazılır. Bu nedenle “sen”, “de” ve “mi” üç ayrı birimdir. De / Da Bağlacı ile soru ekini art arda kullandığımızda ikisini birleştirmemeliyiz.

Buna karşılık “Anahtar sende mi kaldı?” cümlesindeki “-de”, bulunma hâli ekidir ve “sen” zamirine bitişik yazılır. Ardından gelen “mi” yine ayrı kalır. Ayrımın nedeni Hâl Ekleri ile bağlaçların farklı görevler üstlenmesidir:

• Sen de mi geleceksin? → “de” bağlaçtır.
• Anahtar sende mi kaldı? → “-de” bulunma hâli ekidir.

Özel isimlerden sonra gelen soru eki için de kesme işareti kullanılmaz:

• Ece mi aradı? ✓
• Ece’mi aradı? ✗
• Ankara’da mı yaşayacak? ✓

“Ankara’da mı?” örneğindeki kesme işareti soru eki için değil, özel isme getirilen bulunma hâli eki için kullanılmıştır.

11. Her “mi” Soru Eki Değildir

Bir kelimenin içinde “mi” harflerinin yan yana bulunması, orada mutlaka soru eki olduğu anlamına gelmez.

• Gelmemi istedi.
• Evimi boyattım.
• Kimi çağırdınız?

“Gelmemi” sözcüğü “gel-me-m-i” biçiminde ayrılır. Buradaki sesler isim-fiil, iyelik ve belirtme hâli eklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ayrı yazılan bir soru eki yoktur.

“Evimi” sözcüğü “ev-im-i” biçimindedir. “-im” iyelik, “-i” ise belirtme hâli ekidir. “Kimi” sözcüğü de “kim-i” biçiminde çözümlenir; buradaki “mi” bağımsız bir soru eki değildir.

Soru ekini ayırt etmek için yalnızca harflere bakmak yerine şu iki soru sorulabilir:

1. “mı, mi, mu, mü” önceki kelimeden ayrı mı yazılmış?
2. Cümlede bir unsuru sorguluyor veya zaman, koşul, pekiştirme gibi özel bir görev üstleniyor mu?

İki sorunun da cevabı “evet” ise büyük olasılıkla soru ekiyle karşı karşıyayız.

12. Soru Eki Nasıl Bulunur?

Bir cümlede soru ekini bulmak için şu sıra izlenebilir:

1. mı, mi, mu, mü biçimlerinden birini arayın.
   Önce bu biçimin ayrı yazılıp yazılmadığını kontrol edin.
2. Önündeki kelimeyi belirleyin.
   Soru eki çoğunlukla hemen önündeki sözcüğü veya söz grubunu sorgular.
3. Sonraki ekleri ayırın.
   “misin, miyim, mıydı” gibi yapılarda kişi veya zaman ekleri soru ekine bitişmiştir.
4. Cümlenin anlamını inceleyin.
   Gerçek soru, zaman, koşul, pekiştirme veya sözde soru anlamlarından hangisinin bulunduğunu belirleyin.
5. Noktalama işaretini cümlenin bütününe göre değerlendirin.
   Cümlede “mi” bulunmasını tek başına yeterli saymayın.

Örneğin “Yolculuk bitti mi beni ara.” cümlesinde “mi”, “bitti” fiilinden sonra gelmiştir. Cevap bekleyen bağımsız bir soru oluşturmaz; “yolculuk bittiğinde” anlamı verdiği için cümlenin sonuna soru işareti konmaz.

13. Açıklamalı Uygulama

1. “Beni arayan Selin miydi?” cümlesinde soru eki hangi yapıdadır?

Cevap: “miydi” yapısındadır.

Açıklama: “mi” soru ekinden sonra ek fiilin geçmiş zaman biçimi olan “idi” gelmiş; araya “y” yardımcı sesi girerek “miydi” biçimi oluşmuştur.

2. “Hava açtı mı çocuklar bahçeye çıkar.” cümlesindeki “mı” hangi anlamı taşır?

Cevap: Zaman ve koşul anlamı taşır.

Açıklama: Cümle “Hava açtığında çocuklar bahçeye çıkar.” biçiminde açıklanabilir. Doğrudan soru olmadığı için sonuna soru işareti konmaz.

3. Aşağıdaki cümlenin doğru yazımı nasıldır?

“Sen demi bizimle geleceksin?”

Cevap: “Sen de mi bizimle geleceksin?”

Açıklama: Bağlaç olan “de” ve soru eki “mi” kendilerinden önceki kelimelerden ayrı yazılır.

4. “Bu dosyayı mı gönderdin?” cümlesinde hangi unsur sorulmaktadır?

Cevap: Gönderilen nesne sorulmaktadır.

Açıklama: Soru eki “bu dosyayı” söz grubundan sonra kullanıldığı için cümlenin nesnesini odağa almıştır.

5. “Gelmemi ister misin?” cümlesinde kaç soru eki vardır?

Cevap: Bir soru eki vardır.

Açıklama: “Gelmemi” kelimesindeki “mi” sesleri soru eki değildir. Cümlenin soru eki, “ister misin” yapısındaki ayrı yazılan “mi”dir. “-sin” kişi eki de soru ekine bitişmiştir.

14. Sık Sorulan Sorular

“mi” soru eki her zaman ayrı mı yazılır?

Soru eki olan mı, mi, mu ve mü kendisinden önceki kelimeden her zaman ayrı yazılır. Soru dışındaki zaman, koşul ve pekiştirme görevlerinde de bu kural değişmez.

“miyim” ve “misin” neden bitişik yazılır?

Soru eki önceki kelimeden ayrılır; ancak kendisinden sonra gelen kişi ekleri ona bitişir. Bu nedenle “öğrenci miyim” ve “hazır mısın” yazımları doğrudur.

Soru eki yapım eki mi, çekim eki mi?

Soru eki yeni bir kelime oluşturmaz ve kelimenin temel anlamını değiştirmez. Cümlede soru ve çeşitli anlam ilişkileri kurduğu için çekim eki kabul edilir.

“mi” bulunan her cümle soru cümlesi midir?

Hayır. “Hava karardı mı eve döneriz.” cümlesinde zaman ve koşul, “Güzel mi güzel bir gündü.” cümlesinde pekiştirme anlamı vardır. Bu cümleler doğrudan soru değildir.

Kuralı Kısaca Hatırlayalım

Soru eki mı, mi, mu, mü, önceki kelimenin son ünlüsüne uyum sağlar. Kendisinden önceki kelimeden ayrı, kendisinden sonra gelen eklerle bitişik yazılır:

• geldi mi
• okuyor musun
• öğrenci miyim
• hazır mıydı
• doğru mudur

Ancak doğru kullanım yalnızca yazımla sınırlı değildir. Ekin cümlede nereye getirildiği sorulan unsuru, üstlendiği görev ise cümlenin anlamını ve kullanılacak noktalama işaretini değiştirir.

Yararlanılan Kaynaklar

• Türk Dil Kurumu – Soru Eki mı, mi, mu, mü’nün Yazılışı
• Türk Dil Kurumu – Noktalama İşaretleri
• OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri