Sıfat Fiil (Ortaç): Ekleri ve Cümlede Bulma Yöntemi

“Bahçede oynayan çocuk eve döndü.” cümlesindeki oynayan sözcüğü bir hareket bildirir; çünkü “oynamak” fiilinden gelir. Ancak cümlenin yüklemi değildir. “Çocuk” ismini niteleyerek hangi çocuk? sorusuna cevap verir.

Fiil ile sıfatın özelliklerini bir araya getiren bu tür sözcüklere sıfat fiil denir.

Sıfat fiiller, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ve çoğunlukla bir ismi niteleyen Fiilimsiler‘dir. Ortaç adıyla da bilinirler. Fiil anlamlarını korurlar ancak çekimli fiiller gibi tek başlarına yargı bildirmezler.

Sıfat fiili öğrenirken yalnızca -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş eklerini ezberlemek yeterli değildir. Çünkü bu eklerden bazıları kip ekleriyle aynı biçimde karşımıza çıkabilir; bazı sözcükler ise sıfat-fiil biçiminde kuruldukları hâlde zamanla kalıcı isme dönüşebilir.

Bu nedenle asıl önemli olan, bir sözcüğün neden sıfat fiil olduğunu cümledeki görevinden anlayabilmektir.

İçindekiler

1. Sıfat Fiil Nedir?
2. Sıfat Fiil Ekleri Nelerdir?
3. Sıfat Fiil Nasıl Bulunur?
4. Sıfat Fiiller Neden Hem Fiil Hem Sıfat Özelliği Gösterir?
5. Adlaşmış Sıfat Fiil Nedir?
6. Sıfat Fiil Eki ile Kip Eki Nasıl Ayırt Edilir?
7. Sıfat Fiil ile Sıfat Arasındaki Fark
8. Sıfat Fiil Eki Alan Her Sözcük Sıfat Fiil midir?
9. Sıfat Fiil Grubu Nedir?
10. İsim Fiil, Sıfat Fiil ve Zarf Fiil Nasıl Ayırt Edilir?
11. Sıfat Fiillerde En Çok Yapılan Hatalar
12. Sıfat Fiil Uygulaması
13. Sık Sorulan Sorular

1. Sıfat Fiil Nedir?

Sıfat fiil (ortaç), fiil kök veya gövdelerine sıfat-fiil eklerinin getirilmesiyle oluşan, fiil anlamını koruyan ve çoğunlukla bir ismi niteleyen fiilimsidir.

Örneğin:

Sokakta oynayan çocukları eve çağırdılar.

oyna- → fiil kökü
oyna- + -yan → oynayan
oynayan → “çocukları” niteliyor

Hangi çocukları? → Sokakta oynayan çocukları.

Bu nedenle oynayan sözcüğü sıfat fiildir.

Sıfat fiillerin iki yönü vardır:

Fiil yönü: Bir iş, durum veya oluş anlamını korurlar.

Sıfat yönü: Bir ismi nitelerler.

Örneğin:

Solmuş çiçekleri vazodan çıkardı.

“Solmuş” sözcüğü “solmak” fiilinden gelir ve “çiçekler” ismini niteler. Böylece hem fiil anlamını korur hem de sıfat görevi üstlenir.

Sıfat fiiller Fiiller‘den türemelerine rağmen çekimli fiiller gibi tek başlarına yargı bildirmezler.

2. Sıfat Fiil Ekleri Nelerdir?

Sıfat fiillerin temel ekleri şunlardır:

Bu ekler “Anası mezar dikecekmiş.” sözüyle hatırlanabilir:

an → ası → mez → ar → dik → ecek → miş

Bu söz yalnızca ekleri hatırlamayı kolaylaştıran bir yöntemdir. Bir sözcüğün gerçekten sıfat fiil olup olmadığına karar vermek için cümledeki görevine de bakılmalıdır.

-an / -en

Koşan sporcu yoruldu.

koş- + -an → koşan

“Koşan”, “sporcu” ismini nitelediği için sıfat fiildir.

Dün gelen paket masanın üzerinde.

gel- + -en → gelen

“Gelen” sözcüğü “paket” ismini niteler.

-ası / -esi

Burası gerçekten görülesi bir yer.

gör- + -ülesi → görülesi

“Görülesi” sözcüğü “yer” ismini niteler.

Bu ek günümüz Türkçesinde bazı diğer sıfat-fiil eklerine göre daha sınırlı kullanılır.

-maz / -mez

Bitmez tartışmalar herkesi yormuştu.

bit- + -mez → bitmez

“Bitmez”, “tartışmalar” ismini niteler.

-ar / -er / -r

Akar suyun sesi bahçeden duyuluyordu.

ak- + -ar → akar

“Akar” sözcüğü “su” ismini niteler.

-dık / -dik / -duk / -dük

Tanıdık bir ses duyunca arkasına döndü.

tanı- + -dık → tanıdık

“Tanıdık” sözcüğü “ses” ismini niteler.

Bu ekle oluşturulan sıfat fiiller iyelik eki de alabilir:

okuduğum kitap
gördüğün yer
bildiğimiz konu

Örneğin “Dün okuduğum kitap çok güzeldi.” cümlesinde okuduğum, “kitap” ismini niteleyen sıfat fiildir.

-acak / -ecek

Çözülecek soruları önceden belirledik.

çöz- + -ül + -ecek → çözülecek

“Çözülecek”, “sorular” ismini niteler.

-mış / -miş / -muş / -müş

Kurumuş yaprakları topladı.

kuru- + -muş → kurumuş

“Kurumuş” sözcüğü “yapraklar” ismini niteler.

Burada özellikle -maz/-mez, -ar/-er, -acak/-ecek ve -mış/-miş biçimlerine dikkat edilmelidir. Bunların bazıları kip ekleriyle aynı biçimde görülebilir. MEB/OGM materyalinde de bu ayrım özellikle vurgulanmaktadır.

3. Sıfat Fiil Nasıl Bulunur?

Sıfat fiilleri bulurken yalnızca ezberlenen ekleri aramak yanlış sonuçlara yol açabilir.

Daha güvenilir yöntem dört aşamalıdır.

1. Fiil kök veya gövdesini belirleyin

Sınavdan çıkan öğrenciler bahçede bekliyordu.

“Çıkan” sözcüğünün kökü çık- fiilidir.

2. Aldığı eki inceleyin

çık- + -an → çıkan

-an, sıfat-fiil eklerinden biridir.

Ancak inceleme burada bitmez.

3. Fiil anlamının korunup korunmadığına bakın

“Çıkan öğrenciler” ifadesindeki öğrenciler çıkma eylemini gerçekleştirmektedir. Sözcüğün fiille anlam ilişkisi devam eder.

4. Cümledeki görevini belirleyin

Sınavdan çıkan öğrenciler…

Hangi öğrenciler?

Sınavdan çıkan öğrenciler.

“Çıkan” sözcüğü “öğrenciler” ismini nitelemektedir.

Bir başka örneği aynı yöntemle inceleyelim:

Masada unutulan defteri öğretmenine götürdü.

unut- → fiil kökü
unut-ul- → fiil gövdesi
unut-ul-an → sıfat-fiil yapısı
unutulan → “defter” ismini niteliyor

Sonuç: unutulan = sıfat fiil

Pratik kontrol yolu şöyle özetlenebilir:

Fiilden mi geliyor? → Sıfat-fiil eki almış mı? → Fiil anlamını koruyor mu? → Bir ismi niteliyor mu veya adlaşmış mı?

Bu yöntem, yalnızca eki ezberleyerek karar vermekten daha güvenlidir.

4. Sıfat Fiiller Neden Hem Fiil Hem Sıfat Özelliği Gösterir?

Bahçede koşan çocuk düştü.

Buradaki koşan sözcüğünün temelinde “koşmak” eylemi vardır. Bu yönüyle fiille ilişkisini korur.

Aynı zamanda:

Hangi çocuk? → koşan çocuk

sorusuna cevap verir.

Bu yönüyle de sıfat görevi üstlenir.

Başka bir örnek:

Dün aldığımız kitap çok sürükleyiciydi.

“aldığımız” sözcüğünün temelinde almak fiili vardır.

Hangi kitap? → dün aldığımız kitap

Sıfat fiiller fiil özelliklerini korudukları için kendilerine bağlı ögeler de alabilir:

dün pazardan aldığımız meyveler

Burada “aldığımız” sıfat fiiline “dün” ve “pazardan” sözleri de bağlanmıştır. Yapının tamamı “meyveler” ismini niteler.

5. Adlaşmış Sıfat Fiil Nedir?

Sıfat fiilleri bulurken en sık gözden kaçan yapılardan biri adlaşmış sıfat fiildir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Yarışmayı kazanan öğrenci kürsüye çıktı.

Yarışmayı kazanan kürsüye çıktı.

İlk cümlede “kazanan” sözcüğünün nitelediği isim açıkça görülmektedir:

kazanan öğrenci

İkinci cümlede “öğrenci” sözcüğü kullanılmamıştır. Ancak anlam:

yarışmayı kazanan (öğrenci)

şeklindedir.

Nitelenen isim düştüğü için sıfat fiil adlaşmıştır.

Bir başka örnek:

Geziye katılacak öğrenciler burada beklesin.

→ katılacak = sıfat fiil

Geziye katılacaklar burada beklesin.

→ katılacaklar = adlaşmış sıfat fiil

Buradaki temel nokta şudur:

Sıfat fiilin nitelediği isim cümlede açıkça bulunmasa bile anlamdan tamamlanabiliyorsa sıfat fiil adlaşmış olabilir.

MEB/OGM’nin TYT materyalinde de isim düştüğünde adlaşmış sıfat-fiil oluştuğu özellikle gösterilmektedir.

6. Sıfat Fiil Eki ile Kip Eki Nasıl Ayırt Edilir?

Sıfat fiillerde en önemli ayrımlardan biri budur.

Çünkü bazı sıfat-fiil ekleri Haber Kipleri içinde kullanılan eklerle aynı biçimde karşımıza çıkar.

Özellikle:

-ar / -er / -r
-maz / -mez
-acak / -ecek
-mış / -miş / -muş / -müş

biçimlerinde dikkatli olunmalıdır.

İki cümleyi karşılaştıralım:

Mert yarın gelecek.

Yarın gelecek misafirler için yemek hazırladık.

Mert yarın gelecek.

Burada “gelecek” cümlenin yüklemidir ve yargı bildirir.

Mert ne yapacak? → gelecek

Bu nedenle -ecek gelecek zaman ekidir ve “gelecek” sözcüğü Çekimli Fiil‘dir.

Yarın gelecek misafirler için yemek hazırladık.

Burada “gelecek” yüklem değildir.

Hangi misafirler? → yarın gelecek misafirler

“Gelecek” sözcüğü “misafirler” ismini nitelediği için sıfat fiildir.

Aynı ayrım -miş biçiminde de görülebilir:

Meyveler iyice olgunlaşmış.

→ “olgunlaşmış” cümlenin yüklemidir.

Olgunlaşmış meyveleri sepete koyduk.

→ “olgunlaşmış”, “meyveler” ismini niteleyen sıfat fiildir.

Dolayısıyla:

Bir ekin biçimine bakmak yetmez; sözcüğün cümledeki görevi belirlenmelidir.

MEB/OGM de özellikle -mez, -ar, -ecek, -miş biçimlerinin kip ekleriyle aynı yazılışa sahip olabileceğine dikkat çekmektedir.

7. Sıfat Fiil ile Sıfat Arasındaki Fark

Sıfat fiiller cümlede sıfat görevi üstlendiği için Sıfatlar ile karıştırılabilir.

Şu iki ifadeyi karşılaştıralım:

çalışkan öğrenci

çalışan öğrenci

Her iki sözcük de “öğrenci” ismini nitelemektedir ancak yalnızca biri sıfat fiildir.

Çalışkan öğrenci

“Çalışkan” bir sıfattır. Bu kullanımda sıfat-fiil ekiyle kurulmuş bir fiilimsi yoktur.

Çalışan öğrenci

çalış- + -an → çalışan

“Çalışan” hem “çalışmak” fiiliyle anlam ilişkisini korur hem de “öğrenci” ismini niteler.

Bu nedenle sıfat fiildir.

Bir ismi niteleyen her sözcük sıfat fiil değildir.

Sıfat fiilin fiilden türemesi, fiil anlamını koruması ve cümlede sıfat-fiil işlevi üstlenmesi gerekir.

8. Sıfat Fiil Eki Alan Her Sözcük Sıfat Fiil midir?

Hayır.

Bazı sözcükler sıfat-fiil biçiminde oluşmalarına rağmen zaman içinde kalıcı isim hâline gelebilir. Böyle kullanımlarda artık sıfat fiil sayılmazlar. MEB’in materyallerinde de sıfat-fiil biçiminde oluşup kalıcı isim hâline gelen sözcüklerin fiilimsi sayılmadığı açıkça belirtilmektedir.

Örneğin:

Buzdolabında yiyecek kalmamış.

Buradaki yiyecek, “besin” anlamında bir isimdir.

Fakat:

Akşam yiyeceğimiz yemek hazırlandı.

cümlesindeki yiyeceğimiz, “yemek” ismini niteleyen sıfat-fiil yapısıdır.

Başka bir örnek:

Dolmuş birazdan hareket edecek.

Buradaki dolmuş, bir ulaşım aracının adıdır.

Fakat:

Suyla dolmuş kovayı dışarı taşıdı.

cümlesinde “dolmuş”, “kova” ismini niteler ve “dolmak” eylemiyle anlam ilişkisini korur.

Bu nedenle sıfat fiildir.

Benzer biçimde açacak, gelecek, geçmiş gibi sözcüklerin görevleri de kullanıldıkları cümleye göre değerlendirilmelidir.

Burada hatırlanması gereken temel kural şudur:

Sıfat-fiil ekini görmek başlangıçtır; tek başına karar vermek için yeterli değildir.

9. Sıfat Fiil Grubu Nedir?

Sıfat fiiller kendilerine bağlı sözcüklerle birlikte sıfat-fiil grubu oluşturabilir.

Örneğin:

Bahçede arkadaşlarıyla oynayan çocuk eve girdi.

Sıfat fiil:

oynayan

Sıfat-fiil grubu:

bahçede arkadaşlarıyla oynayan

Bu yapının tamamı “çocuk” ismini niteler.

Hangi çocuk? → Bahçede arkadaşlarıyla oynayan çocuk.

Başka bir örnek:

Dün kütüphaneden aldığım kitap

Bu yapıda:

aldığım → sıfat fiil
dün kütüphaneden aldığım → sıfat-fiil grubu
kitap → nitelenen isim

Bu ayrım özellikle uzun cümlelerde sıfat fiilin hangi sözcüklerle birlikte bir anlam grubu oluşturduğunu görmeyi kolaylaştırır.

10. İsim Fiil, Sıfat Fiil ve Zarf Fiil Nasıl Ayırt Edilir?

Fiilimsiler üç temel grupta incelenir:

[İsim Fiil]
Sıfat fiil
[Zarf Fiil]

Aralarındaki temel fark, fiilden türeyen sözcüğün cümlede üstlendiği görevdir.

Üç cümleyi karşılaştıralım:

Kitap okumak insanı dinlendirir.

Kitap okuyan çocuk pencerenin yanında oturuyor.

Kitabı okuyunca beni aradı.

Kitap okumak insanı dinlendirir.

“Okumak” fiilden türemiş ancak cümlede isim görevi üstlenmiştir.

→ isim fiil

Kitap okuyan çocuk pencerenin yanında oturuyor.

“Okuyan”, “çocuk” ismini nitelemektedir.

→ sıfat fiil

Kitabı okuyunca beni aradı.

“Okuyunca”, “aradı” eyleminin gerçekleşme zamanını belirtmektedir.

→ zarf fiil

Bu nedenle fiilimsi türünü belirlerken yalnızca ek değil, sözcüğün cümledeki görevi de değerlendirilmelidir.

11. Sıfat Fiillerde En Çok Yapılan Hatalar

Sıfat-fiil sorularındaki yanlışların önemli bir bölümü birkaç temel karışıklıktan kaynaklanır.

Eki görünce doğrudan sıfat fiil kabul etmek

Yarın İstanbul’a gidecek.

“Gidecek” sözcüğünde -ecek vardır ancak sözcük cümlenin yüklemidir. Buradaki -ecek sıfat-fiil eki değil, gelecek zaman ekidir.

Sıfat fiilden sonra mutlaka açık bir isim aramak

Erken gelenler ön sıralara oturdu.

Buradaki anlam:

erken gelen (kişiler)

şeklindedir.

“Gelenler” adlaşmış sıfat fiildir.

Kalıcı isimleri sıfat fiil sanmak

Bugün dolmuş çok kalabalıktı.

“Dolmuş” burada bir ulaşım aracının adıdır; sıfat fiil değildir.

Bir ismi niteleyen her sözcüğü sıfat fiil saymak

Çalışkan öğrenci soruyu hemen çözdü.

“Çalışkan” sıfattır.

Düzenli çalışan öğrenci soruyu hemen çözdü.

“Çalışan” sıfat fiildir.

Sıfat-fiil eki ile kip ekini karıştırmak

Özellikle -mez, -ar, -ecek ve -miş biçimlerinde sözcüğün yargı bildirip bildirmediği ve bir ismi niteleyip nitelemediği birlikte kontrol edilmelidir.

12. Sıfat Fiil Uygulaması

Aşağıdaki örneklerde koyu yazılan sözcüklerin görevini belirleyin.

1. Sabah erkenden gelen misafirleri annem karşıladı.

Cevap: Sıfat fiil.

Açıklama: “Gelen”, “gelmek” fiilinden türemiş ve “misafirler” ismini nitelemiştir.

2. Otobüs birazdan gelecek.

Cevap: Sıfat fiil değildir.

Açıklama: “Gelecek” cümlenin yüklemidir ve gelecek zaman bildirir.

3. Toplantıya gelecek kişiler önceden kayıt yaptırsın.

Cevap: Sıfat fiil.

Açıklama: “Gelecek”, “kişiler” ismini nitelemektedir.

4. Buzdolabındaki yiyecekleri masaya çıkardı.

Cevap: Sıfat fiil değildir.

Açıklama: “Yiyecek” burada “besin” anlamında kalıcı isim olarak kullanılmıştır.

5. Soruları doğru cevaplayanlar ikinci bölüme geçti.

Cevap: Adlaşmış sıfat fiil.

Açıklama: Anlam “soruları doğru cevaplayan (kişiler)” şeklindedir. Nitelenen isim kullanılmadığı için sıfat fiil adlaşmıştır.

TYT Tarzı Uygulama

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde -ecek/-acak eki diğerlerinden farklı bir görevde kullanılmıştır?

A) Akşam bize gelecek konuklar için masa hazırladık.
B) Yarışmaya katılacak öğrenciler salonda toplandı.
C) Tamir edilecek bilgisayarları ayrı bir odaya taşıdılar.
D) Otobüs yaklaşık on dakika sonra hareket edecek.
E) Yarın açıklanacak sonuçları herkes merak ediyor.

Cevap: D

Açıklama: A, B, C ve E seçeneklerinde -ecek/-acak eki alan sözcükler bir ismi nitelediği için sıfat fiildir. D seçeneğindeki hareket edecek ise cümlenin yüklemidir; -ecek gelecek zaman ekidir.

13. Sık Sorulan Sorular

Sıfat fiilleri belirlerken güvenilir yöntem, eki gördüğünüz anda karar vermek değil; fiil kök veya gövdesini, aldığı eki, fiil anlamını koruyup korumadığını ve cümledeki görevini birlikte değerlendirmektir. Bu yöntem kip eklerini, kalıcı isimleri ve adlaşmış sıfat fiilleri birbirinden ayırmayı kolaylaştırır.

Kaynaklar

• MEB / OGM Materyal – TYT Türkçe — Sıfat-fiil ekleri, adlaşmış sıfat-fiiller ve sıfat-fiil ekleriyle kip eklerinin ayrımına ilişkin konu anlatımı.
• Türk Dil Kurumu – Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler — Fiilimsi ekleriyle kurulan ve kalıplaşmış birleşik kelimelere ilişkin yazım kuralları.