Çekim Ekleri: İsim ve Fiil Çekim Ekleri

Kitap, kitaplar, kitaplarım, kitaplarımdan… Bu sözcüklerin hepsinde temel kavram aynıdır: “kitap”. Ancak sözcüğe getirilen ekler; çokluk, aitlik ve ayrılma gibi farklı dil bilgisel özellikler kazandırır. Yeni bir sözcük türetmeden sözcüğe sayı, durum, aitlik, kip, zaman veya kişi gibi dil bilgisel özellikler kazandıran ekler çekim ekleri olarak adlandırılır.

Türkçedeki Ekler temel olarak yapım ve çekim ekleri biçiminde incelenir. Çekim eklerini öğrenirken yalnızca eklerin listesini ezberlemek yeterli değildir. Önemli olan, bir ekin sözcükte hangi görevi üstlendiğini anlayabilmektir. Çünkü aynı çekim sistemi isimlerde ve fiillerde farklı görevlerle karşımıza çıkar.

İçindekiler

1. Çekim Eki Nedir?
2. Çekim Ekleri Ne İşe Yarar?
3. Çekim Ekleri Kaça Ayrılır?
4. İsim Çekim Ekleri
5. Fiil Çekim Ekleri
6. İsim ve Fiil Çekim Ekleri Arasındaki Fark Nedir?
7. Yapım Eki ile Çekim Eki Arasındaki Fark
8. Yapım ve Çekim Ekleri Aynı Sözcükte Bulunabilir mi?
9. Çekim Ekleri Nasıl Bulunur?
10. Çekim Eklerinin Görevi Yalnızca Biçimine Bakarak Belirlenebilir mi?
11. Çekim Eklerinde En Çok Karıştırılan Noktalar
12. Çekim Eklerini Birlikte Çözümleyelim
13. Sık Sorulan Sorular

1. Çekim Eki Nedir?

Çekim eki, isim veya fiil kök ve gövdelerine gelerek yeni bir sözcük türetmeden onların cümle içinde kullanılmasını sağlayan ektir. Çekim ekleri; çokluk, durum, aitlik, kip, zaman ve kişi gibi farklı dil bilgisel özellikler gösterebilir.

Şu örneğe bakalım:

ev → evler → evlerimiz → evlerimizden

• ev → sözcüğün kökü
• -ler → çokluk bildirir.
• -imiz → evlerin kime ait olduğunu gösterir.
• -den → ayrılma ilişkisi kurar.

Bu örnekte “ev” sözcüğünden yeni bir sözlük birimi oluşmamıştır. Ancak sözcüğün taşıdığı dil bilgisel bilgiler değişmiştir.

Bu nedenle çekim ekleri için sık kullanılan “sözcüğün anlamını değiştirmez” açıklamasını doğru yorumlamak gerekir. Çekim eki sözcüğe hiçbir anlam katkısı yapmaz demek doğru değildir. “Ev” ile “evler” arasında sayı, “ev” ile “evim” arasında aitlik bakımından açık bir fark vardır.

Daha güvenilir ölçüt şudur:

Çekim eki, eklendiği sözcükten yeni bir sözcük türetmez.

2. Çekim Ekleri Ne İşe Yarar?

Çekim ekleri sözcüklere sayı, aitlik, durum, kip, zaman ve kişi gibi dil bilgisel özellikler kazandırabilir. Aynı zamanda sözcüklerin cümlede diğer sözcüklerle nasıl ilişki kurduğunu belirlemeye yardımcı olur.

Aşağıdaki cümleleri karşılaştıralım:

Çocuk bahçede oynuyor.

Çocuklar bahçede oynuyor.

İkinci cümledeki -lar eki, birden fazla çocuktan söz edildiğini gösterir.

Başka bir örneğe bakalım:

Kitap masada duruyor.

Kitabı masaya bıraktım.

İkinci cümlede “kitabı” sözcüğündeki -ı belirtme hâli eki, ismin yüklemle kurduğu ilişkiyi belirler; “kitabı” cümlede belirtili nesne görevindedir. “Masaya” sözcüğündeki -a yönelme hâli eki ise hareketin yöneldiği yeri gösterir.

Fiillerde de çekim ekleri önemli bilgiler taşır:

Geliyorum.

Geleceksiniz.

İlk fiilde eylemin şimdiki zamanda ve birinci tekil kişiye bağlı olduğu; ikinci fiilde ise gelecek zaman ve ikinci çoğul kişi bilgisi bulunduğu anlaşılır.

Dolayısıyla çekim ekleri yalnızca sözcüklerin sonuna eklenen biçimler değildir; sözcüklerin cümle içindeki dil bilgisel özelliklerinin belirlenmesinde görev alırlar.

3. Çekim Ekleri Kaça Ayrılır?

Çekim ekleri, eklendikleri sözcüklerin türüne ve üstlendikleri görevlere göre iki ana grupta incelenir:

1. İsim çekim ekleri
2. Fiil çekim ekleri

Bu iki grup aynı genel başlık altında yer alsa da kullanım biçimleri birbirinden farklıdır. Bu nedenle çekim eklerini doğru öğrenmenin ilk adımlarından biri isim çekimi ile fiil çekimini birbirinden ayırmaktır.

4. İsim Çekim Ekleri

İsimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek onların cümle içindeki kullanımını ve diğer sözcüklerle ilişkisini belirleyen eklere isim çekim ekleri denir.

İsim çekiminde temel olarak [Çoğul Eki], [Hâl Ekleri], [İyelik Ekleri] ve [İlgi Eki] ile karşılaşılır. Bazı dil bilgisi sınıflandırmalarında eşitlik ve diğer bazı ekler de isim çekim ekleri kapsamında değerlendirilir. Burada temel sistemi anlamaya yetecek başlıca ekler üzerinde duracağız; ayrıntılı sınıflandırma [İsim Çekim Ekleri ] konusunda ele alınacaktır.

Çokluk Eki

İsimlerin birden fazla varlığı karşıladığını göstermek için -lar/-ler eki kullanılır:

• kitap → kitaplar
• öğrenci → öğrenciler
• kuş → kuşlar
• kalem → kalemler

Örneğin:

Öğrenciler bahçeye çıktı.

“Öğrenci” sözcüğüne getirilen -ler eki, birden fazla öğrenciden söz edildiğini gösterir.

Hâl Ekleri

Hâl ekleri, isimlerin cümlede diğer sözcüklerle, özellikle de yüklemle kurduğu ilişkiyi gösterir.

Okula gidiyorum.

“Okul” sözcüğündeki -a yönelme hâli eki, hareketin yöneldiği yeri gösterir.

Okuldan geldim.

Bu kez -dan ayrılma hâli eki, hareketin başladığı veya ayrılmanın gerçekleştiği yeri bildirir.

İyelik Ekleri

İyelik ekleri bir varlığın kime veya neye ait olduğunu gösterir:

• evim
• evin
• evi
• evimiz
• eviniz
• evleri

Örneğin:

Defterim masanın üzerinde kaldı.

“Defter” sözcüğündeki -im, defterin konuşana ait olduğunu gösterir.

İlgi (Tamlayan) Eki

İsim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasında ilişki kurulmasına yardımcı olur:

çocuğun oyuncağı

Bu yapıyı ayıralım:

çocuk + -un → çocuğun

oyuncak + -ı → oyuncağı

“Çocuğun” sözcüğündeki -un ilgi (tamlayan) eki, “oyuncağı” sözcüğündeki -ı ise iyelik ekidir. İki ek aynı tamlama içinde birlikte kullanıldığı için görevlerini birbirine karıştırmamak gerekir.

5. Fiil Çekim Ekleri

Fiillerin cümlede yargı bildirebilmesi için çekimlenmesi gerekir. Fiil çekiminde temel olarak kip ve kişi bilgisi bulunur.

Birçok çekimli fiilde yapı genel olarak şöyle gösterilebilir:

fiil kökü veya gövdesi + kip eki + kişi eki

Örneğin:

geleceksiniz

gel- + -ecek + -siniz

• gel- → fiil kökü
• -ecek → gelecek zaman eki
• -siniz → ikinci çoğul kişi eki

Bu gösterim fiil çekiminin temel mantığını anlamayı kolaylaştırır. Ancak bütün kiplerde eklerin görünümü ve kişi çekimi aynı değildir. Özellikle emir kipinin kendine özgü kişi çekimi bulunduğu unutulmamalıdır.

Kip Ekleri

Kip ekleri; fiilin bildirdiği iş, oluş veya durumun zamanını ya da konuşanın eyleme ilişkin istek, şart, gereklilik veya emir gibi tutumlarını gösterebilir.

Kipler temel olarak iki grupta incelenir:

• Haber Kipleri
• Dilek Kipleri

Örneğin:

geldi → görülen geçmiş zaman

geliyor → şimdiki zaman

gelecek → gelecek zaman

gelmeli → gereklilik kipi

gelse → şart kipi

Kişi Ekleri

Kip bilgisinin yanında eylemin hangi kişiye bağlandığının da belirlenmesi gerekir.

Örneğin:

geldim

gel- + -di + -m

• -di → görülen geçmiş zaman eki
• -m → birinci tekil kişi eki

Bir başka örnek:

geleceksiniz

Buradaki -siniz eki ikinci çoğul kişiyi gösterir.

Fiillerde kişi bildiren eklerin kullanımı ve farklı çekimlerde ortaya çıkan özellikleri Kişi Ekleri konusunda ayrıntılı biçimde incelenir.

Kip ve kişi eklerinin fiil çekimindeki görevleri, farklı kiplerle oluşturulan çekimler ve örnekler ise [Fiil Çekim Ekleri] başlığı altında daha ayrıntılı ele alınır.

Bir fiilin kip ve kişi özellikleri kazanarak yargı bildirecek duruma gelmesi Çekimli Fiil konusunun da temelini oluşturur.

Fiillerde birleşik zamanlı çekimlerin ve isim soylu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmasının açıklanmasında Ek Fiil de önem taşır. Ek fiilin görevleri ayrı bir konu olduğu için burada yalnızca çekim sistemiyle olan ilişkisini belirtmek yeterlidir.

6. İsim ve Fiil Çekim Ekleri Arasındaki Fark Nedir?

İsim ve fiil çekim ekleri arasındaki temel fark, hangi tür sözcüğün çekimlenmesini sağladıkları ve hangi dil bilgisel özellikleri gösterdikleridir.

İki örneği karşılaştıralım:

evlerimizden

ev + ler + imiz + den

Burada bir isim üzerinde:

• -ler → çokluk
• -imiz → iyelik
• -den → ayrılma

özellikleri gösterilmiştir.

Şimdi:

geleceksiniz

gel + ecek + siniz

örneğine bakalım. Burada ise:

• -ecek → gelecek zaman
• -siniz → ikinci çoğul kişi

bilgisi taşır.

Kısacası isim çekim ekleri isimlerin sayı, aitlik ve durum gibi özelliklerini; fiil çekim ekleri ise fiillerin kip/zaman ve kişi özelliklerini belirlemede görev alır.

Dolayısıyla çekim eki tek bir ekin adı değildir. İsim ve fiiller üzerinde farklı dil bilgisel görevler üstlenen geniş bir ek grubunun ortak adıdır.

7. Yapım Eki ile Çekim Eki Arasındaki Fark

Çekim ekleri konusunda en sık karşılaşılan sorunlardan biri, onları Yapım Ekleri ile karıştırmaktır.

İki ek türünü ayırırken kullanılabilecek en önemli ölçüt yeni bir sözcük oluşup oluşmadığıdır.

Örneğin:

kitap → kitapçı

-çı ekiyle “kitap” sözcüğünden farklı bir kavramı karşılayan “kitapçı” sözcüğü türetilmiştir. Bu nedenle -çı bir yapım ekidir.

Buna karşılık:

kitap → kitaplar

biçiminde yeni bir sözcük türememiştir. Sözcüğe çokluk özelliği kazandırılmıştır. Bu nedenle -lar çekim ekidir.

Buradaki temel ayrım şöyle hatırlanabilir:

Yapım eki sözcük yapar, çekim eki sözcüğü çekimler.

Ancak bu kısa formül yalnızca hatırlamayı kolaylaştırmak içindir. Bir eki değerlendirirken asıl olarak sözcükte üstlendiği göreve bakılmalıdır.

8. Yapım ve Çekim Ekleri Aynı Sözcükte Bulunabilir mi?

Evet. Bir sözcük hem yapım eki hem de birden fazla çekim eki alabilir.

Örneğin:

kitapçılarımızdan

Sözcüğü parçalarına ayıralım:

kitap + çı + lar + ımız + dan

• kitap → isim kökü
• -çı → yapım eki
• -lar → çokluk eki
• -ımız → birinci çoğul kişiye aitlik bildiren iyelik eki
• -dan → ayrılma hâli eki

Buradaki önemli noktalardan biri eklerin sıralanışıdır.

Önce:

kitap → kitapçı

biçiminde yeni bir sözcük oluşturulmuştur.

Daha sonra bu sözcük çekimlenmiştir:

kitapçı → kitapçılar → kitapçılarımız → kitapçılarımızdan

Yani önce yeni sözcük oluşturulmuş, ardından sözcüğün cümle içinde kullanılmasını sağlayan çekim özellikleri eklenmiştir.

Türkçedeki genel ek sıralamasında yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir. Okul dil bilgisinde sözcük çözümlemesi yapılırken temel sıra şu şekilde düşünülebilir:

kök veya gövde + yapım eki + çekim eki

Elbette her sözcükte yapım eki bulunmak zorunda değildir. Örneğin “evlerden” sözcüğünde kökün ardından doğrudan çekim ekleri gelmiştir.

9. Çekim Ekleri Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte çekim ekini bulmak için yalnızca eklerin biçimlerini ezberlemek yerine sözcüğü kök, gövde ve eklerin görevleri bakımından çözümlemek daha güvenilir bir yöntemdir.

Şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. Sözcüğün kökünü veya gövdesini bulun.

Önce eklerin hangi yapıya geldiğini belirleyin.

2. Ekin yeni bir sözcük oluşturup oluşturmadığına bakın.

Ek yeni bir sözcük veya gövde oluşturuyorsa yapım eki olma ihtimali vardır.

3. Ekin hangi görevi üstlendiğini belirleyin.

Ek;

• çokluk,
• aitlik,
• durum,
• kip veya zaman,
• kişi

gibi bir dil bilgisel özellik bildiriyorsa çekim eki olabilir.

4. Sözcüğü mutlaka cümle içinde değerlendirin.

Bir ekin görevini yalnızca biçimine bakarak değil, kullanıldığı yapı içindeki işlevine göre belirleyin.

Örneğin:

Bahçelerimizden çiçek topladık.

“Bahçelerimizden” sözcüğünü ayıralım:

bahçe + ler + imiz + den

• bahçe → kök
• -ler → çokluk eki
• -imiz → birinci çoğul kişiye aitlik bildiren iyelik eki
• -den → ayrılma hâli eki

Eklerin hiçbiri “bahçe” sözcüğünden yeni bir sözcük türetmemiştir. Üçü de çekim görevi üstlenmektedir.

Bu yöntemde en önemli soru “Bu ek nasıl görünüyor?” değil, “Bu ek burada ne yapıyor?” sorusudur.

10. Çekim Eklerinin Görevi Yalnızca Biçimine Bakarak Belirlenebilir mi?

Hayır. Bir ekin biçimini bilmek önemlidir; ancak görevini doğru belirlemek için sözcük ve cümle içindeki kullanımına da bakmak gerekir.

Örneğin -lar/-ler çoğu zaman çokluk bildirir:

Öğrenciler sınıfa girdi.

Burada gerçekten birden fazla öğrenciden söz edilmektedir.

Ancak:

Akşam bize Ayşeler gelecek.

cümlesinde “Ayşeler” sözü bağlama göre Ayşe ve onunla birlikte düşünülen kişileri ifade edebilir.

Bir başka örnek:

Babam ellili yaşlarda.

Buradaki -lar, doğrudan sayısal bir çokluk bildirmekten çok yaklaşık bir yaş aralığının anlatılmasına katkı sağlar.

Bu nedenle bir ekin cümleye kattığı anlam ile ekin dil bilgisel sınıfını birbirinden ayırmak gerekir. Bağlam, ekin kullanım değerini ve görevini doğru yorumlamada belirleyicidir.

Özellikle biçim bakımından birbirine benzeyen eklerde bu yaklaşım daha da önem kazanır.

11. Çekim Eklerinde En Çok Karıştırılan Noktalar

Yapım Eki ile Çekim Ekini Yalnızca “Anlam Değişmesi” Üzerinden Ayırmak

“Anlam değiştiyse yapım eki, değişmediyse çekim eki” açıklaması tek başına yeterli değildir.

ev → evler

örneğinde sözcüğe çokluk bilgisi eklenmiştir. Buna rağmen yeni bir sözcük türememiştir.

Bu nedenle asıl soru şudur:

Ek yeni bir sözcük mü oluşturdu, yoksa mevcut sözcüğe dil bilgisel bir özellik mi kazandırdı?

İyelik Eki ile Belirtme Hâli Ekini Karıştırmak

Şu iki kullanımı karşılaştıralım:

Kitabı masaya bıraktım.

Buradaki -ı, “kitap” sözcüğündeki belirtme hâli ekidir.

Onun kitabı masada.

Buradaki -ı ise üçüncü tekil kişiye aitlik bildiren iyelik ekidir.

İki ekin biçim bakımından benzemesi, görevlerinin de aynı olduğu anlamına gelmez. İlk örnekte sözcüğün yüklemle kurduğu ilişki, ikinci örnekte ise aitlik ilişkisi belirleyicidir.

İlgi Eki ile İyelik Ekini Karıştırmak

öğrencinin defteri

yapısında:

öğrenci + -nin → ilgi (tamlayan) eki

defter + -i → üçüncü tekil kişiye aitlik bildiren iyelik eki

İki ek birlikte bir isim tamlamasının kurulmasına katkı sağlasa da görevleri farklıdır.

Kip Eki ile Kişi Ekini Karıştırmak

okudunuz

sözcüğünü ayıralım:

oku- + -du + -nuz

• -du → görülen geçmiş zaman eki
• -nuz → ikinci çoğul kişi eki

Kip eki eylemin zamanını veya tasarlanış biçimini, kişi eki ise eylemin hangi kişiye bağlandığını gösterir.

Kök ile Gövdeyi Karıştırmak

Çok sayıda ek bulunan sözcüklerde çözümlemeye yalnızca son ekten başlamak hataya yol açabilir.

Örneğin:

kitapçılarımızdan

sözcüğünde “kitapçı”, yapım eki almış bir gövdedir. Bu gövdenin ardından çokluk, iyelik ve hâl ekleri gelmiştir.

Bu nedenle özellikle uzun sözcüklerde ekleri kökten başlayarak sırasıyla incelemek daha güvenlidir.

12. Çekim Eklerini Birlikte Çözümleyelim

Çekim eklerini öğrenmenin etkili yollarından biri, sözcükleri hazır bir ek listesinden kontrol etmek yerine parçalarına ayırarak her ekin görevini belirlemektir.

Örnek 1: Evlerden

ev + ler + den

• ev → kök
• -ler → çokluk eki
• -den → ayrılma hâli eki

Her iki ek de çekim ekidir.

Örnek 2: Kalemim

kalem + im

• kalem → kök
• -im → birinci tekil kişiye aitlik bildiren iyelik eki

“Kalemim”, “benim kalemim” anlamını taşıdığı için -im eki aitlik bildirir.

Örnek 3: Çocuklarımızdan

çocuk + lar + ımız + dan

• çocuk → kök
• -lar → çokluk eki
• -ımız → birinci çoğul kişiye aitlik bildiren iyelik eki
• -dan → ayrılma hâli eki

Tek bir sözcük üzerinde üç farklı çekim işlevi birlikte görülmektedir.

Örnek 4: Geleceksiniz

gel + ecek + siniz

• gel- → fiil kökü
• -ecek → gelecek zaman eki
• -siniz → ikinci çoğul kişi eki

Burada isim değil, fiil çekimi yapılmıştır.

Örnek 5: Kitapçılarımızdan

kitap + çı + lar + ımız + dan

• kitap → kök
• -çı → yapım eki
• -lar → çokluk eki
• -ımız → birinci çoğul kişiye aitlik bildiren iyelik eki
• -dan → ayrılma hâli eki

Bu örnek diğerlerinden farklıdır. Sözcük önce “kitapçı” biçiminde türetilmiş, ardından çekim ekleriyle çekimlenmiştir.

Dolayısıyla bir sözcükte çekim eklerini ararken yalnızca son eke değil, sözcüğün oluşum sırasının tamamına bakmak gerekir.

13. Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Türk Dil Kurumu (TDK) → Çekim/Yapım Ekleriyle İlgili Resmî TDK Kaynağı
• Millî Eğitim Bakanlığı (MEB/OGM) → Çekim Eklerini Anlatan Resmî Ders Materyali