Yapım Ekleri: Türleri, Özellikleri ve Nasıl Bulunur?

“Gözlük”, “gözler” ve “gözüm” sözcüklerinin üçü de göz sözcüğünden hareketle oluşturulmuştur. Ancak bu sözcüklerde kullanılan ekler aynı işi yapmaz:

göz + lük → gözlük
göz + ler → gözler
göz + üm → gözüm

İlk örnekte -lük eki, “göz”den farklı bir kavramı karşılayan gözlük sözcüğünü türetmiştir. Diğer iki örnekte ise yeni bir sözcük oluşmamış; “göz” sözcüğüne çokluk ve aitlik özellikleri kazandırılmıştır.

İşte yapım ekini tanımanın temel noktası burada başlar: Bir ek, eklendiği kök veya gövdeden yeni bir sözcük türetiyorsa yapım eki olarak değerlendirilir.

Üstelik türetme tek aşamada bitmek zorunda değildir:

göz → gözlük → gözlükçü → gözlükçülük

Aynı sözcük art arda yapım ekleri alarak yeni sözcüklerin temelini oluşturabilir. Bu nedenle yapım eklerini öğrenirken yalnızca -lık, -cı, -lı, -sız gibi ek listelerini ezberlemek yeterli değildir. Asıl önemli olan, sözcüğün hangi aşamada yeni bir anlam ve yapı kazandığını görebilmektir.

Bu yazıda yapım eklerinin dört temel türünü inceleyecek; bir sözcükte yapım ekinin nasıl bulunduğunu, yapım ve çekim eklerinin nasıl ayırt edildiğini ve benzer görünen yapılarda hangi noktalara dikkat edilmesi gerektiğini örneklerle ele alacağız.

İçindekiler

1. Yapım Eki Nedir?
2. Yapım Eklerinin Özellikleri Nelerdir?
3. Yapım Eki Nasıl Bulunur?
4. Yapım Ekleri Kaça Ayrılır?
5. İsimden İsim Yapım Ekleri
6. İsimden Fiil Yapım Ekleri
7. Fiilden İsim Yapım Ekleri
8. Fiilden Fiil Yapım Ekleri
9. Sık Kullanılan Yapım Ekleri
10. Yapım Eki Sözcüğün Türünü Her Zaman Değiştirir mi?
11. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?
12. Yapım Eki ile Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?
13. Yapım Eki ile Fiilimsi Eki Aynı Şey midir?
14. Yapım Eklerinde Karıştırılan Durumlar
15. Sözcüklerde Yapım Eki Bulma Uygulaması
16. TYT Türkçe’de Yapım Ekleri
17. Mini Test
18. Sık Sorulan Sorular

1. Yapım Eki Nedir?

Sözcüklerin kök veya gövdelerine gelerek yeni sözcükler türeten eklere yapım eki denir.

Örneğin:

kitap + çı → kitapçı

“Kitap” bir nesnenin adıyken “kitapçı” kitap satan kişi veya kitap satılan yer anlamında kullanılan başka bir sözcüktür. -çı eki, kökün anlamıyla ilişkili fakat ondan farklı yeni bir sözcük oluşturmuştur.

Benzer biçimde:

tuz + lu → tuzlu
göz + lük → gözlük
su + la- → sula-
bil- + gi → bilgi

örneklerinin tamamında yapım ekiyle yeni bir sözcük türetilmiştir.

Yapım eki yalnızca köke gelmez. Daha önce yapım eki alarak oluşmuş bir gövdeye de yeni bir yapım eki getirilebilir:

göz + lük → gözlük

ardından:

gözlük + çü → gözlükçü

Bu kez -çü, “gözlük” gövdesine gelerek başka bir sözcük türetmiştir.

Yapım eklerini de kapsayan ek sisteminin genel yapısı Ekler konusunda ayrıntılı olarak incelenmektedir.

2. Yapım Eklerinin Özellikleri Nelerdir?

Yapım eklerinin en belirgin özelliği sözcük türetmeleridir.

Ancak bu özellik bazen yanlış biçimde “Yapım eki sözcüğün türünü mutlaka değiştirir.” şeklinde ezberlenir. Bu doğru değildir.

Yapım eklerinin temel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

• Kök veya gövdelere gelirler.
• Yeni sözcükler türetirler.
• Oluşan sözcük ile başlangıçtaki sözcük arasında genellikle anlam ilişkisi bulunur.
• Sözcüğün türünü değiştirebilirler ancak bu zorunlu değildir.
• Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir.
• Yapım eki almış sözcüğe gövde denir.
• Yapım eklerinden sonra başka yapım ekleri veya çekim ekleri gelebilir.
• Ekler ses uyumlarına ve ses olaylarına bağlı olarak farklı biçimlerde görülebilir.

Örneğin:

kitap + çı → kitapçı

isimden yine isim türetilmiştir.

Buna karşılık:

su + la- → sula-

isimden fiil türetilmiştir.

Her iki örnekte de yapım eki vardır. Demek ki yapım ekinin temel ölçütü sözcük türünün mutlaka değişmesi değil, yeni bir sözcüğün türemesidir.

3. Yapım Eki Nasıl Bulunur?

Bir sözcükte yapım eki ararken yalnızca bildiğimiz ekleri sözcüğün sonunda aramak güvenilir bir yöntem değildir.

Daha sağlam yöntem, sözcüğü oluşum aşamalarına ayırmaktır.

Örneğin:

kitapçılar

sözcüğünü inceleyelim.

1. Sözcüğün kökünü bulun

kitap

Sözcüğün anlamlı temel parçasıdır.

2. Sözcüğü aşama aşama oluşturun

kitap → kitapçı → kitapçılar

3. Yeni sözcüğün oluştuğu aşamayı belirleyin

kitap → kitapçı

Burada “kitapçı” adında yeni bir sözcük oluşmuştur.

Bu nedenle:

-çı → yapım eki

4. Sonraki eki aynı yöntemle değerlendirin

kitapçı → kitapçılar

“Kitapçılar” yeni bir sözlük birimi değildir; “kitapçı” sözcüğünün çoğul biçimidir.

Bu nedenle:

-lar → çekim eki

Sonuç:

kitap + çı + lar

kitap → kök
-çı → yapım eki
-lar → çekim eki

Yapım eki bulurken şu yolu kullanabilirsiniz:

Kökü belirle → sözcüğü aşama aşama kur → yeni sözcüğün oluştuğu noktayı bul → ekin görevini kontrol et.

Sözcük türünün değişmesi de yardımcı bir ipucudur; ancak tek başına ölçüt değildir.

4. Yapım Ekleri Kaça Ayrılır?

Yapım ekleri, eklendikleri sözcüğün türüne ve ortaya çıkardıkları sözcüğün türüne göre dört temel grupta incelenir. MEB’in TYT konu özetlerinde de yapım ekleri bu dört başlık altında sınıflandırılmaktadır.

Bu sınıflandırmada yalnızca kullanılan ek değil, ekin hangi tür sözcüğe geldiği ve sonunda hangi tür sözcüğü oluşturduğu önemlidir.

Şimdi dört gruba ayrı ayrı bakalım.

5. İsimden İsim Yapım Ekleri

İsim kök veya gövdelerine gelerek yeni isim ya da isim soylu sözcükler türeten eklere isimden isim yapım ekleri denir.

Örneğin:

göz + lük → gözlük
kitap + çı → kitapçı
tuz + lu → tuzlu
ev + siz → evsiz

Burada başlangıçtaki sözcükler isimdir ve ortaya çıkan sözcükler de isim veya isim soyludur.

Örneğin:

kitap → kitapçı

Her iki sözcük de isimdir.

Buna rağmen -çı yapım ekidir. Çünkü yapım eki olduğunu belirleyen şey tür değişikliği değil, “kitapçı” adında yeni bir sözcük türetmesidir.

Bu gruptaki eklerin tamamını, görevlerini ve farklı örneklerini [İsimden İsim Yapım Ekleri] yazısında ayrıntılı olarak inceleyeceğiz.

6. İsimden Fiil Yapım Ekleri

İsim veya isim soylu sözcüklerden fiil türeten eklere isimden fiil yapım ekleri denir.

Örneğin:

su + la- → sula-
temiz + le- → temizle-
güzel + leş- → güzelleş-

“Su” isimken:

sula-

bir eylemdir.

Benzer biçimde:

temiz → temizle-

örneğinde de isim soylu bir sözcükten fiil türetilmiştir.

Burada tür değişimini açıkça görebiliriz:

isim / isim soylu sözcük → fiil

Ancak her isimden fiil yapım eki aynı biçimde çalışmaz. Eklerin işlevleri ve örnekleri [İsimden Fiil Yapım Ekleri] konusunda ayrıca ele alınacaktır.

7. Fiilden İsim Yapım Ekleri

Fiil kök veya gövdelerinden isim ya da isim soylu sözcükler türeten eklere fiilden isim yapım ekleri denir.

Örneğin:

bil- + gi → bilgi
sev- + gi → sevgi
yaz- + ı → yazı

“Bilmek” bir eylemken “bilgi” bir kavramın adıdır.

Aynı şekilde:

yaz- → yazı

örneğinde fiil kökünden bir isim türetilmiştir.

Bu grupta:

fiil → isim / isim soylu sözcük

yönünde bir türetme gerçekleşir.

Fiilden isim türeten eklerin farklı görevleri ve daha kapsamlı örnekleri [Fiilden İsim Yapım Ekleri] yazısında incelenecektir.

8. Fiilden Fiil Yapım Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek yeni fiil gövdeleri oluşturan eklere fiilden fiil yapım ekleri denir.

Örneğin:

piş- → pişir-

Başlangıçtaki sözcük de ortaya çıkan sözcük de fiildir. Ancak ek, yeni bir fiil gövdesi meydana getirmiştir.

Başka örnekler:

iç- → içir-
kaç- → kaçır-

Bu grup özellikle dikkat gerektirir. Çünkü fiilden fiil türeten bazı ekler, fiilde çatı konularıyla da ilişkilidir. Bu nedenle burada uzun bir ek listesi vermek yerine temel türetme mantığını göstermek daha doğrudur.

Bu eklerin ayrıntılı sınıflandırması ve kullanımları [Fiilden Fiil Yapım Ekleri] konusunda ele alınacaktır.

9. Sık Kullanılan Yapım Ekleri

Türkçede çok sayıda yapım eki bulunur. Bunların tamamını tek bir tablo hâlinde ezberlemeye çalışmak yerine, sık karşılaşılan bazı biçimleri örnekler üzerinden tanımak daha kullanışlıdır.

Bu tabloyu bir ezber listesi olarak görmemek gerekir.

Örneğin bir sözcüğün sonunda -lık seslerini görmek, orada mutlaka yapım eki bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Sözcüğün gerçek kökünü, anlamını ve ekin görevini birlikte değerlendirmek gerekir.

Aynı şekilde bir ek, ses olayları nedeniyle farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir:

kitap + cı → kitapçı

Burada ekin başındaki c sesi ünsüz benzeşmesi nedeniyle ç olmuştur.

Dolayısıyla yapım eki sorularında yalnızca “hangi harfleri görüyorum?” değil, “bu sözcük nasıl oluşmuş?” sorusu da önemlidir.

10. Yapım Eki Sözcüğün Türünü Her Zaman Değiştirir mi?

Hayır.

Bu konu yapım ekleriyle ilgili en önemli ayrıntılardan biridir.

“Yapım eki sözcüğün anlamını ve türünü değiştirir.” şeklindeki kısa tanım, tür değişikliğini zorunluymuş gibi düşündürebilir.

Oysa:

göz → gözlük

isim → isim

kitap → kitapçı

isim → isim

örneklerinde sözcük türü değişmemiştir.

Buna rağmen -lük ve -çı yapım ekidir; çünkü her ikisi de yeni sözcük türetmiştir.

Başka örneğe bakalım:

su → sula-

isim → fiil

Burada ise sözcüğün türü değişmiştir.

Demek ki:

Yapım eki yeni bir sözcük türetir; sözcüğün türünü değiştirebilir fakat tür değişikliği zorunlu değildir.

Bu ayrım, yapım eki bulurken yapılan birçok hatayı önler.

11. Bir Sözcük Birden Fazla Yapım Eki Alabilir mi?

Evet.

Türkçede bir sözcük yapım eki aldıktan sonra oluşan gövde, başka bir yapım eki için başlangıç noktası olabilir.

Örneğin:

göz

↓ -lük

gözlük

↓ -çü

gözlükçü

↓ -lük

gözlükçülük

Sözcüğü çözümlersek:

göz + lük + çü + lük

Her aşamada yeni bir sözcük oluşmaktadır:

göz → organ adı
gözlük → bir araç
gözlükçü → gözlükle ilgili işi yapan kişi
gözlükçülük → meslek veya iş alanı

Bu nedenle sözcükte yalnızca ilk yapım ekini bulup bırakmak doğru değildir.

Bir başka örnek:

tuz → tuzlu → tuzluluk

tuz + lu + luk

Burada da iki ayrı yapım eki bulunmaktadır.

Uzun sözcüklerde yapım eki sayısını bulmanın en güvenilir yolu, sözcüğü türetme basamaklarına ayırmaktır.

12. Yapım Eki ile Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?

Yapım eki ile çekim eki arasındaki temel fark, yeni bir sözcük oluşup oluşmamasıdır.

Aynı kök üzerinden karşılaştıralım:

göz + lük → gözlük

Yeni sözcük oluştu.

-lük → yapım eki

göz + ler → gözler

Yeni sözcük oluşmadı; “göz” çoğul hâle geldi.

-ler → çekim eki

Daha uzun bir örnek üzerinden fark çok daha açık görülür:

balıkçılarımızdan

Sözcüğü aşamalı olarak kuralım:

balık

→ balıkçı

→ balıkçılar

→ balıkçılarımız

→ balıkçılarımızdan

Çözümleme:

balık + çı + lar + ımız + dan

-çı → yapım eki
-lar → çekim eki
-ımız → çekim eki
-dan → çekim eki

Yani yapım ve çekim ekleri aynı sözcükte birlikte bulunabilir.

İki ek grubunun bütün özellikleri ve aralarındaki genel ayrım [Çekim Ekleri] konusunda da ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

13. Yapım Eki ile Fiilimsi Eki Aynı Şey midir?

Hayır. Okul dil bilgisinde yapım ekleri ile fiilimsi ekleri aynı başlık altında değerlendirilmez.

[Fiilimsiler], fiillerden türeyerek cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen yapılardır.

Örneğin:

Yüzmek insanı rahatlatır.

“Yüzmek” sözcüğündeki -mek, [İsim Fiil] ekidir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Fiilimsi eki görünümündeki bazı yapılar zamanla kalıplaşarak kalıcı isim hâline gelebilir.

Örneğin:

Çocuk ekmek yedi.

Buradaki “ekmek” artık bir hareket adı olarak kullanılmamaktadır; bir yiyeceğin adıdır.

Benzer şekilde bir ekin yalnızca biçimine bakıp “Bu kesin yapım ekidir.” veya “Bu kesin fiilimsi ekidir.” demek yerine sözcüğün cümledeki anlam ve görevini değerlendirmek gerekir.

Özellikle -ma/-me biçimi farklı yapılarda karşımıza çıkabildiği için dikkat gerektirir.

14. Yapım Eklerinde Karıştırılan Durumlar

Yapım eklerinde yapılan hataların çoğu ekleri bilmemekten değil, tek bir ezber kuralını bütün sözcüklere uygulamaktan kaynaklanır.

Tür değişmediyse yapım eki yoktur düşüncesi

Yanlıştır.

göz → gözlük

örneğinde isimden isim türemiştir.

Yeni sözcük oluştuğu için -lük yapım ekidir.

Sözcüğün sonundaki tanıdık her biçimi ek sanmak

Bir sözcükte -cı, -lık, -lı gibi tanıdık sesleri görmek tek başına yeterli değildir.

Önce sözcüğün gerçek kökü bulunmalı, ardından kök ile ortaya çıktığı düşünülen sözcük arasında anlam ve yapı ilişkisi kurulmalıdır.

Bütün -ma / -me biçimlerini aynı sanmak

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Burada koşma!

Koşma insanı zinde tutar.

İlk cümledeki -ma, fiile olumsuzluk kazandırmaktadır.

İkinci cümledeki -ma ise isim-fiil ekidir.

MEB’in TYT materyallerinde de olumsuzluk -ma/-me ile isim-fiil -ma/-me biçimlerinin karıştırılmaması gerektiği özellikle belirtilmektedir.

Bunun yanında olumsuzluk -mA ekinin yapım mı yoksa çekim eki mi sayılması gerektiği konusunda dil bilgisi araştırmacıları arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Türk Dil Kurumu bu konuda tek bir görüşü tercih etmediğini; bazı araştırmacıların eki fiilden fiil yapım eki, bazılarının ise çekim eki olarak değerlendirdiğini belirtmektedir.

Bu nedenle tartışmalı bir yapıyı bütün durumlar için değişmez bir sınıflandırmayla ezberlemek yerine, kullanılan öğretim çerçevesini ve ekin cümledeki görevini dikkate almak daha sağlıklıdır.

15. Sözcüklerde Yapım Eki Bulma Uygulaması

Şimdi yapım eklerini farklı sözcüklerde adım adım bulalım.

Ormanlık

orman + lık

orman → kök
-lık → yapım eki

“Ormanlık”, “orman”dan türemiş yeni bir sözcüktür.

Sonuç: Bir yapım eki vardır.

Susuzluk

Sözcüğü doğrudan:

su + suzluk

biçiminde ayırmak yerine aşamalı ilerleyelim:

su → susuz → susuzluk

Çözüm:

su + suz + luk

-suz → yapım eki
-luk → yapım eki

Sonuç: İki yapım eki vardır.

Bilgiler

Aşamalı olarak:

bil- → bilgi → bilgiler

Çözüm:

bil- + gi + ler

-gi → yapım eki
-ler → çekim eki

Sonuç: Bir yapım, bir çekim eki vardır.

Balıkçılarımız

Aşamalı olarak:

balık → balıkçı → balıkçılar → balıkçılarımız

Çözüm:

balık + çı + lar + ımız

-çı → yapım eki
-lar → çekim eki
-ımız → çekim eki

Sonuç: Bir yapım ve iki çekim eki vardır.

Güzelleşti

Aşamalı düşünelim:

güzel → güzelleş- → güzelleşti

Çözüm:

güzel + leş + ti

-leş → yapım eki
-ti → çekim eki

“Güzel” isim soylu bir sözcükken “güzelleşmek” bir fiildir.

Sonuç: -leş isimden fiil yapım ekidir.

Bu örneklerde ortak yöntem değişmez:

Sözcüğü köke kadar çöz → yeniden oluştur → yeni sözcüğün oluştuğu aşamayı belirle.

16. TYT Türkçe’de Yapım Ekleri

Yapım ekleri, TYT Türkçe’de “ekler” ve “kelimede yapı” bilgisiyle birlikte değerlendirilebilen konulardandır. MEB’in YKS kazanım materyallerinde de kelimede yapı ve ekler kapsamında yapım ve çekim ekleri birlikte yer almaktadır.

Bu tür sorularda yalnızca ek listesi bilmek yeterli olmayabilir.

Özellikle şu hatalara dikkat edilmelidir:

• Sözcük türü değişmediyse yapım eki olmadığını düşünmek
• Sözcüğün kökünü yanlış belirlemek
• Birden fazla yapım ekinden yalnızca birini görmek
• Çekim eklerini yapım eki sanmak
• Benzer görünen ekleri görevlerine bakmadan sınıflandırmak
• Fiilimsi ekleriyle diğer ekleri karıştırmak

Örneğin:

“Gözlükçülerden bazıları toplantıya katıldı.”

“Gözlükçülerden” sözcüğünü inceleyelim:

göz → gözlük → gözlükçü → gözlükçüler → gözlükçülerden

Çözüm:

göz + lük + çü + ler + den

-lük → yapım eki
-çü → yapım eki
-ler → çekim eki
-den → çekim eki

Bu sözcükte iki yapım ve iki çekim eki bulunmaktadır.

Soruyu yalnızca sözcüğün sonundaki eke bakarak çözmeye çalışsaydık, ilk iki yapım ekini gözden kaçırabilirdik.

17. Mini Test

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki almıştır?

A) Evler
B) Kalemim
C) Tuzlu
D) Okulda
E) Bahçeden

Cevap: C

Açıklama: tuz + lu → tuzlu yapısında -lu, yeni bir sözcük türettiği için yapım ekidir. Diğer seçeneklerdeki ekler çekim görevi üstlenmektedir.

2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde iki yapım eki vardır?

A) Evlerden
B) Susuzluk
C) Kitabımız
D) Masada
E) Çocuklar

Cevap: B

Açıklama: Sözcük su + suz + luk biçiminde çözümlenir. -suz ve -luk ayrı ayrı yeni sözcük türettiği için iki yapım eki vardır.

3. “Sula-” sözcüğündeki yapım eki hangi gruptadır?

A) İsimden isim
B) İsimden fiil
C) Fiilden isim
D) Fiilden fiil
E) Çekim eki

Cevap: B

Açıklama: su + la- → sula- biçiminde isim kökünden fiil türetilmiştir. Bu nedenle -la isimden fiil yapım ekidir.

4. Aşağıdaki yargılardan hangisi yapım ekleri için yanlıştır?

A) Yeni sözcük türetebilir.
B) Kök veya gövdeye gelebilir.
C) Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir.
D) Sözcüğün türünü her zaman değiştirmek zorundadır.
E) Yapım eki almış sözcük gövde hâline gelir.

Cevap: D

Açıklama: Yapım eki sözcüğün türünü değiştirmek zorunda değildir. göz → gözlük örneğinde her iki sözcük de isim olmasına rağmen -lük yapım ekidir.

5. “Gözlükçülerimiz” sözcüğünde kaç yapım eki vardır?

A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5

Cevap: B

Açıklama:

göz + lük + çü + ler + imiz

-lük → yapım eki
-çü → yapım eki
-ler → çekim eki
-imiz → çekim eki

Sözcükte iki yapım eki vardır.

18. Sık Sorulan Sorular

Bu nedenle bir sözcükte yapım eki ararken önce kökü belirleyin, ardından sözcüğü basamak basamak yeniden oluşturun. Yeni sözcüğün ortaya çıktığı basamak, yapım ekini bulmanız için en güçlü ipucudur.

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe / Yapım ve Çekim Ekleri

MEB OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri / Yapım Ekleri

Türk Dil Kurumu – Olumsuzluk Eki -mA- Yapım Eki midir, Çekim Eki midir?