“Ali öğrenciydi.” ve “Ali ders çalışıyordu.” cümlelerinde ek fiil iki farklı görev üstlenir. İlk cümlede isim soylu bir sözcüğün yüklem olmasını sağlarken ikinci cümlede çekimli bir fiili birleşik zamanlı hâle getirir. Ek fiili öğrenirken asıl önemli nokta da budur: Eki ezberlemekten önce hangi sözcüğe geldiğini ve cümlede ne yaptığını belirlemek gerekir.
Ek fiil, Türkçede isim soylu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmasını ve basit zamanlı fiillerin birleşik zamanlı hâle gelmesini sağlayan dil bilgisi unsurudur. “idi, imiş, ise” biçimleriyle açıkça görülebildiği gibi bazı kullanımlarda ekleşerek sözcüğe bitişebilir.
Bu konu Çekimli Fiil, Haber Kipleri ve Kişi Ekleri ile doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle ek fiili doğru anlamak, özellikle birleşik zamanlı fiilleri çözümlemeyi de kolaylaştırır.
İçindekiler
- Ek Fiil Nedir?
- Ek Fiilin Görevleri Nelerdir?
- Ek Fiil Nasıl Bulunur?
- İsimlere Gelen Ek Fiil
- Ek Fiilin Kişilere Göre Çekimi
- Fiillere Gelen Ek Fiil ve Birleşik Zaman
- Ek Fiil Ayrı mı Bitişik mi Yazılır?
- Ek Fiilin Olumsuzu Nasıl Yapılır?
- Ek Fiil Örnekleri
- Ek Fiil ile Kip Eki Nasıl Ayırt Edilir?
- Ek Fiil ile Birleşik Zamanlı Fiil İlişkisi
- Ek Fiili Bulurken Sık Yapılan Hatalar
- TYT Türkçe’de Ek Fiil Soruları
- Açıklamalı Uygulama
- Sık Sorulan Sorular
1. Ek Fiil Nedir?
Ek fiil, diğer adıyla ek eylem, “imek” fiilinin zaman içinde ekleşmiş biçimidir. Günümüz Türkçesinde “imek” bağımsız bir fiil olarak kullanılmaz; görevini “idi, imiş, ise” biçimleri ve bunların ekleşmiş karşılıkları üzerinden sürdürür.
Örneğin:
O zamanlar öğrenciydi.
“Öğrenci” bir isimdir. Tek başına zaman ve kişi anlamı taşıyan çekimli bir fiil değildir. Ek fiil sayesinde yüklem olarak kullanılmıştır:
öğrenci + idi → öğrenciydi
Bir başka cümleye bakalım:
Bizi uzun süredir bekliyormuş.
Burada ise ek fiil bir isme değil, çekimli fiile gelmiştir:
bekliyor + imiş → bekliyormuş
Bu kullanımda ek fiilin görevi farklıdır. Basit zamanlı fiili birleşik zamanlı hâle getirmiştir.
Dolayısıyla ek fiilin iki temel kullanımını birbirinden ayırmak gerekir.
2. Ek Fiilin Görevleri Nelerdir?
Ek fiilin iki temel görevi vardır:
1. İsim soylu sözcükleri yüklem yapmak
2. Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapmak
Bu iki görev, konunun temelini oluşturur.
İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapması
İsimler ve isim soylu sözcükler ek fiil alarak yüklem görevinde kullanılabilir.
Babam öğretmendi.
Burada:
öğretmen + idi → öğretmendi
“Öğretmen” isimdir. Ek fiilin görülen geçmiş zaman biçimini alarak yüklem olmuştur.
Başka örnekler:
Çocuk çok neşeliydi.
Söyledikleri doğruymuş.
Hava bugün güzeldir.
Bu örneklerde “neşeli”, “doğru” ve “güzel” fiil değildir. Ek fiil bu sözcüklerin yüklem olarak kullanılmasını sağlar.
Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapması
Ek fiilin ikinci görevi, çekimli fiillere gelerek onları birleşik zamanlı hâle getirmektir.
Çocuk bahçede oynuyordu.
Sözcüğü ayıralım:
oyna-yor-du
Burada “-yor” şimdiki zaman ekidir. Ardından gelen “-du” ise ek fiilin hikâye biçimidir.
Bir başka örnek:
Bizi arayacakmış.
ara-yacak-mış
“-acak” gelecek zamanı, “-mış” ise ek fiilin rivayetini gösterir.
Bu kullanımda ek fiil yeni bir fiil oluşturmaz; Fiiller konusundaki çekim sisteminin bir parçası olarak fiilin zaman ve anlam yapısını genişletir.
3. Ek Fiil Nasıl Bulunur?
Ek fiili bulmak için cümlede “-di, -miş, -se, -dir” benzeri bir biçim görmek yeterli değildir. Aynı görünüme sahip ekler farklı görevlerde kullanılabilir.
Daha güvenilir yöntem, sözcüğü adım adım çözümlemektir.
Yüklemi Belirleyin
Önce cümlenin yüklemini bulun:
Ablam geçen yıl üniversite öğrencisiydi.
Yüklem:
öğrencisiydi
Sözcüğün İsim mi Fiil mi Olduğunu Kontrol Edin
Sözcüğün ek fiilden önceki bölümüne bakın:
öğrencisi + idi
“Öğrenci” isimdir.
Dolayısıyla burada ek fiilin isim soylu bir sözcüğü yüklem yapma görevi vardır.
Şimdi başka bir örnek:
Ablam o yıllarda üniversitede okuyordu.
Yüklem:
okuyordu
Ayıralım:
oku-yor-du
Bu kez kök bir fiildir. Ek fiil, çekimli fiile gelerek onu birleşik zamanlı hâle getirmiştir.
Ek Fiili Ayırın
Ek fiil bazen ayrı, bazen ekleşmiş biçimde karşımıza çıkar:
güzel idi → güzeldi
çalışkan imiş → çalışkanmış
hazır ise → hazırsa
geliyor idi → geliyordu
gidecek imiş → gidecekmiş
Sözcüğü eklerine ayırmak, ek fiilin görevini görmeyi kolaylaştırır.
Ek Fiilin Görevini Belirleyin
Son aşamada şu soruyu sorun:
Ek fiil bir isim soylu sözcüğe mi, yoksa çekimli fiile mi gelmiş?
İsim soylu sözcüğe geldiyse → yüklem yapmıştır.
Çekimli fiile geldiyse → birleşik zaman oluşturmuştur.
Kısa çözüm yolu:
Sözcüğü bul → eklerine ayır → isim mi fiil mi olduğunu belirle → ek fiilin görevini söyle.
4. İsimlere Gelen Ek Fiil
İsim soylu sözcükler ek fiil sayesinde zaman ve kişi anlamı kazanarak yüklem olabilir.
İsimlere gelen ek fiil dört başlık altında incelenir:
- görülen geçmiş zaman,
- öğrenilen geçmiş zaman,
- şart,
- geniş zaman.
Ek Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı: idi
Ek fiilin görülen geçmiş zamanı “idi” biçimidir. Sözcükten ayrı kullanılabileceği gibi ekleşerek bitişik de yazılabilir.
O zamanlar çok genç idi.
O zamanlar çok gençti.
Her iki cümlede de “genç” isim soylu bir sözcüktür ve geçmiş zamana bağlanmıştır.
Başka örnekler:
Babam yıllar önce öğretmendi.
Sokaklar dün oldukça sakindi.
Bu bina eskiden hastaneydi.
Bu yapılarda “-di” doğrudan fiil köküne gelen bir geçmiş zaman eki olarak değerlendirilmez. İsim soylu sözcüğe gelen ek fiilin görülen geçmiş zamanıdır.
Ek Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı: imiş
“İmiş”, bir durumun sonradan öğrenildiğini, duyulduğunu veya fark edildiğini ifade edebilir.
Yeni komşumuz doktormuş.
doktor + imiş → doktormuş
Meğer bu yol daha kısaymış.
kısa + imiş → kısaymış
Çocuk oldukça yetenekliymiş.
Bu örneklerde isim soylu sözcükler ek fiilin öğrenilen geçmiş zaman biçimiyle yüklem olmuştur.
Ek Fiilin Şartı: ise
Ek fiilin şart biçimi “ise”dir.
Hava güzelse dışarı çıkarız.
güzel + ise → güzelse
Hazırsanız başlayabiliriz.
hazır + ise → hazırsa
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Ek fiilin şart biçimi, diğer çekimlerden farklı olarak isim soylu sözcüğü tek başına yüklem yapma görevinden çok şart anlamı kurmasıyla öne çıkar.
Bu yapı Dilek Kipleri ve özellikle şart anlamıyla ilgili konularla karıştırılmamalıdır.
Ek Fiilin Geniş Zamanı
Ek fiilin geniş zamanında “-im, -sin, -dir, -iz, -siniz, -dirler” gibi kişiyle ilişkili biçimler görülür. Üçüncü tekil kişide “-dir” kullanılabildiği gibi ekin kullanılmadığı örnekler de vardır.
Örneğin:
Ben öğrenciyim.
Sen öğrencisin.
O öğrencidir.
Biz öğrenciyiz.
Siz öğrencisiniz.
Onlar öğrencidirler.
Günlük kullanımda:
O öğrencidir.
yerine:
O öğrenci.
denmesi de mümkündür.
Bu nedenle ek fiilin geniş zamanı incelenirken yalnızca görünür bir “-dir” eki aramak doğru değildir.
5. Ek Fiilin Kişilere Göre Çekimi
Ek fiil, kişi bildiren eklerle birlikte kullanılabilir. Örneğin “öğrenci” sözcüğünün geniş zaman çekimine bakalım:
| Kişi | Çekim |
|---|---|
| Ben | öğrenciyim |
| Sen | öğrencisin |
| O | öğrenci / öğrencidir |
| Biz | öğrenciyiz |
| Siz | öğrencisiniz |
| Onlar | öğrenci / öğrencidirler |
Görülen geçmiş zamanda:
| Kişi | Çekim |
|---|---|
| Ben | öğrenciydim |
| Sen | öğrenciydin |
| O | öğrenciydi |
| Biz | öğrenciydik |
| Siz | öğrenciydiniz |
| Onlar | öğrenciydiler |
Öğrenilen geçmiş zamanda ise:
öğrenciymişim, öğrenciymişsin, öğrenciymiş, öğrenciymişiz, öğrenciymişsiniz, öğrenciymişler
biçimleri ortaya çıkar.
Buradaki kişi bildiren unsurların doğru çözümlenebilmesi için Kişi Ekleri konusunun bilinmesi yararlıdır.
6. Fiillere Gelen Ek Fiil ve Birleşik Zaman
Ek fiil yalnızca isimlerle kullanılmaz. Basit zamanlı çekimli fiillere gelerek onların birleşik zamanlı hâle gelmesini de sağlar.
Bu yapılar üç temel grupta incelenir:
hikâye birleşik zamanı
rivayet birleşik zamanı
şart birleşik zamanı
Hikâye Birleşik Zamanı
Ek fiilin “idi” biçiminin çekimli fiile gelmesiyle oluşur.
Örneğin:
Her sabah burada yürüyordu.
yürü-yor-du
“Yürüyor” şimdiki zamanlıdır. Ek fiilin hikâyesi eklendiğinde “yürüyordu” biçimi ortaya çıkar.
Başka örnekler:
gelir + idi → gelirdi
gelecek + idi → gelecekti
gelmiş + idi → gelmişti
Bu yapılarda ilk kip/zaman ekinden sonra ek fiilin hikâyesi gelir.
Rivayet Birleşik Zamanı
Ek fiilin “imiş” biçiminin çekimli fiile gelmesiyle oluşur.
Bizi uzun süredir bekliyormuş.
bekle-yor-muş
Yarın buraya gelecekmiş.
gel-ecek-miş
Eskiden her sabah yürürmüş.
yürü-r-müş
Rivayet birleşik zamanında eylem çoğunlukla başkasından öğrenme, sonradan fark etme veya aktarma gibi anlam özellikleri kazanabilir.
Şart Birleşik Zamanı
Ek fiilin “ise” biçiminin çekimli fiile gelmesiyle oluşur.
Beni görürse haber versin.
gör-ür-se
Yarın gelecekse hazırlık yapalım.
gel-ecek-se
Konuyu anladıysa soruyu çözebilir.
anla-dı-ysa
Burada ek fiilin şart biçimi çekimli fiile eklenerek eylemi bir koşula bağlar.
Birleşik zamanları incelerken ilk kip/zaman ekiyle ek fiilden gelen ikinci unsuru birbirinden ayırmak önemlidir.
7. Ek Fiil Ayrı mı Bitişik mi Yazılır?
Ek fiilin “idi, imiş, ise” biçimleri sözcükten ayrı yazılabilir:
güzel idi
öğrenci imiş
hazır ise
Bu biçimler ekleştiğinde sözcüğe bitişik yazılır:
güzeldi
öğrenciymiş
hazırsa
Fiillerde de benzer durum görülür:
geliyor idi → geliyordu
gelecek imiş → gelecekmiş
gelir ise → gelirse
Ek fiil sözcüğe bitişirken ses olayları ve yardımcı sesler nedeniyle biçim değişiklikleri görülebilir. Bu nedenle ek fiili yalnızca yüzeyde görülen harflere bakarak değil, sözcüğün yapısını çözümleyerek belirlemek daha güvenlidir.
8. Ek Fiilin Olumsuzu Nasıl Yapılır?
Ek fiilin isimlerle kurduğu yapılarda olumsuzluk genellikle “değil” sözcüğüyle sağlanır.
Ben öğrenci değilim.
O dün hasta değildi.
Söyledikleri doğru değilmiş.
Burada:
öğrenciyim → öğrenci değilim
hastaydı → hasta değildi
doğruymuş → doğru değilmiş
biçiminde bir karşıtlık vardır.
Fiillere gelen ek fiilde ise fiilin kendi olumsuzluk yapısı korunabilir:
Geliyordu.
Gelmiyordu.
Gidecekmiş.
Gitmeyecekmiş.
Bu örneklerde olumsuzluk, fiil gövdesiyle zaman/kip yapısı içinde kurulur; ek fiil ise birleşik zamanın oluşumunda görev yapmaya devam eder.
9. Ek Fiil Örnekleri
Ek fiili farklı görevleriyle birlikte incelemek, konunun daha kolay anlaşılmasını sağlar.
Kardeşim geçen yıl öğrenciydi.
öğrenci + idi → öğrenciydi
İsim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır.
Yeni öğretmenimiz oldukça gençmiş.
genç + imiş → gençmiş
İsim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır.
Hava güzelse yürüyüşe çıkarız.
güzel + ise → güzelse
Ek fiilin şart biçimi kullanılmıştır.
Ben bugün çok mutluyum.
“Mutlu” isim soylu sözcüktür. Ek fiilin geniş zaman çekimiyle yüklem olmuştur.
Çocuk bizi kapıda bekliyordu.
bekle-yor-du
Ek fiilin hikâyesi çekimli fiile gelerek birleşik zaman oluşturmuştur.
Yarın bizimle gelecekmiş.
gel-ecek-miş
Ek fiilin rivayeti kullanılmıştır.
Bizi ararsa hemen haber ver.
ara-r-sa
Ek fiilin şartı çekimli fiile gelmiştir.
Bu örnekler ek fiilin yalnızca isim cümleleriyle sınırlandırılmaması gerektiğini gösterir.
10. Ek Fiil ile Kip Eki Nasıl Ayırt Edilir?
Ek fiilde öğrencilerin zorlandığı noktalardan biri, özellikle “-di, -miş, -se” biçimlerinin her görüldüğü yerde aynı görevi üstlendiğini düşünmektir.
Şu iki örneği karşılaştıralım:
Çocuk dün geldi.
gel-di
Burada “-di”, fiilin görülen geçmiş zaman çekiminde kullanılmıştır.
Şimdi:
Çocuk yorgundu.
yorgun + idi → yorgundu
“Yorgun” bir fiil değildir. Buradaki “-du”, ek fiilin görülen geçmiş zaman biçimidir ve isim soylu sözcüğün yüklem olmasını sağlamıştır.
Bir örnek daha:
Çocuk gelmiş.
Burada “-miş”, fiilin öğrenilen geçmiş zaman çekiminde yer alır.
Çocuk hastaymış.
Burada ise:
hasta + imiş → hastaymış
yapısı vardır.
Bu nedenle yalnızca ekin biçimine bakmak yeterli değildir. Ekin hangi sözcüğe ve hangi yapıdan sonra geldiği belirlenmelidir.
Haber Kipleri ile ek fiil arasındaki ayrım özellikle bu noktada önem kazanır.
11. Ek Fiil ile Birleşik Zamanlı Fiil İlişkisi
Bir fiilin yalnızca bir zaman veya kip ekiyle çekimlenmesi basit zamanlı yapı oluşturur:
geliyor
gelecek
gelmiş
Ek fiil devreye girdiğinde ise:
geliyordu
gelecekmiş
gelmişse
gibi birleşik zamanlı yapılar ortaya çıkabilir.
Örneğin:
Çocuk parkta oynuyordu.
Sözcüğü parçalayalım:
oyna + yor + du
oyna → fiil kökü
-yor → şimdiki zaman
-du → ek fiilin hikâyesi
Bu nedenle “oynuyordu” birleşik zamanlıdır.
Benzer şekilde:
gelecekmiş → gel + ecek + miş
gelecek zaman + ek fiilin rivayeti
gelirse → gel + ir + se
geniş zaman + ek fiilin şartı
Bu çözümleme, ek fiilin ikinci temel görevini açık biçimde gösterir.
12. Ek Fiili Bulurken Sık Yapılan Hatalar
Her “-di” Ekini Ek Fiil Sanmak
Eve geldi.
cümlesindeki “-di” ile:
Çok yorgundu.
cümlesindeki “-du” aynı şekilde çözümlenmez.
İlkinde fiilin zaman çekimi, ikincisinde isim soylu sözcüğe gelen ek fiil vardır.
Ek Fiili Yalnızca İsimlerde Aramak
Ek fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapar; ancak görevi bununla sınırlı değildir.
Geliyordu.
Gelecekmiş.
Gelirse…
gibi yapılarda da ek fiil vardır ve birleşik zaman oluşturur.
“-dir” Ekini Görmeden Ek Fiil Yok Sanmak
Üçüncü tekil kişinin geniş zaman kullanımında ek fiil görünmeyebilir:
O çok başarılı.
Bu cümlede “başarılı” isim soylu bir sözcük olmasına rağmen yüklem olarak kullanılabilmektedir.
Dolayısıyla ek fiili yalnızca görünür bir “-dir” biçimine indirgemek doğru değildir.
Ek Fiilin Şartıyla Şart Kipini Karıştırmak
Benzer biçimler farklı yapılarda karşımıza çıkabilir. Bu nedenle ekin öncesindeki sözcüğün isim mi fiil mi olduğu ve fiilse hangi çekimi taşıdığı incelenmelidir.
Sözcüğü Eklerine Ayırmadan Karar Vermek
Özellikle:
geliyordu
gelecekmiş
okursa
gibi sözcüklerde yapıyı tek parça hâlinde değerlendirmek hataya yol açabilir.
Sözcüğü parçalamak çoğu zaman sorunu çözer:
gel-iyor-du
gel-ecek-miş
oku-r-sa
13. TYT Türkçe’de Ek Fiil Soruları
Ek fiil sorularında yalnızca “ek fiili bulun” biçimindeki doğrudan bilgi sorularına hazırlanmak yeterli değildir. Ek fiil; yüklem, kip, zaman, birleşik zaman ve sözcük türü çözümlemesiyle birlikte değerlendirilebilir.
Bu nedenle bir cümlede ek fiil aranırken şu sıra izlenebilir:
1. Yüklemi belirle.
2. Yüklemin isim soylu mu yoksa fiil mi olduğunu belirle.
3. Sözcüğü eklerine ayır.
4. İsim soylu sözcükse ek fiilin onu yüklem yapıp yapmadığına bak.
5. Fiilse ilk kip/zaman ekinden sonra hikâye, rivayet veya şart biçimi bulunup bulunmadığını kontrol et.
Örneğin:
Arkadaşım geçen yıl burada çalışıyordu.
çalış-ıyor-du
“-yor” → şimdiki zaman
“-du” → ek fiilin hikâyesi
Sonuç: birleşik zamanlı fiil
Buna karşılık:
Arkadaşım geçen yıl öğrenciydi.
öğrenci + idi
Sonuç: isim soylu sözcüğü yüklem yapan ek fiil
Bu iki yapıyı ayırt edebilen öğrenci, ek fiil sorularının önemli bir bölümünde doğru çözüm yolunu kurabilir.
14. Açıklamalı Uygulama
Aşağıdaki örneklerde ek fiilin bulunup bulunmadığını ve varsa hangi görevde kullanıldığını inceleyelim.
“Bu ev eskiden çok güzeldi.”
Yüklem: güzeldi
Temel sözcük: güzel
“Güzel” isim soyludur.
güzel + idi → güzeldi
Sonuç: Ek fiil, isim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır.
“Çocuk bizi uzun süredir bekliyordu.”
Yüklem: bekliyordu
Sözcüğü ayıralım:
bekle-yor-du
“-yor” şimdiki zaman ekidir. “-du” ise ek fiilin hikâyesidir.
Sonuç: Ek fiil, basit zamanlı fiili birleşik zamanlı yapmıştır.
“Yeni komşumuz doktormuş.”
Yüklem: doktormuş
doktor + imiş → doktormuş
“Doktor” isimdir.
Sonuç: Ek fiil, isim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır.
“Yarın bizimle gelecekmiş.”
Yüklem: gelecekmiş
gel-ecek-miş
“-ecek” gelecek zaman ekidir. “-miş” ek fiilin rivayetidir.
Sonuç: Birleşik zamanlı fiil oluşturulmuştur.
“Hava güzelse dışarı çıkarız.”
güzel + ise → güzelse
“Güzel” isim soyludur ve “ise” şart anlamı kazandırmıştır.
Sonuç: Ek fiilin şart biçimi kullanılmıştır.
“Dün eve erken geldi.”
Yüklem: geldi
gel-di
Buradaki “-di”, doğrudan fiilin görülen geçmiş zaman çekimidir.
Sonuç: Bu kullanımda “-di” ek fiil değildir.
Son örnek özellikle önemlidir. Çünkü aynı görünen ekin her cümlede aynı görevde olmadığı açıkça görülür.
15. Sık Sorulan Sorular
Ek fiilin diğer adı nedir?
Ek fiil için “ek eylem” adı da kullanılır. Ek fiilin temelinde “imek” fiili bulunur.
Ek fiilin kaç görevi vardır?
Ek fiilin iki temel görevi vardır: İsim soylu sözcükleri yüklem yapmak ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı hâle getirmek.
Ek fiil nasıl bulunur?
Önce sözcüğün isim mi fiil mi olduğu belirlenmelidir. İsim soylu sözcüğe gelen ek fiil onun yüklem olarak kullanılmasını sağlar. Çekimli fiile gelen ek fiil ise hikâye, rivayet veya şart birleşik zamanlarından birini oluşturabilir.
“-di” her zaman ek fiil midir?
Hayır. “Çocuk geldi.” cümlesindeki “-di” fiilin görülen geçmiş zaman ekidir. “Çocuk hastaydı.” cümlesindeki “-dı” ise “hasta + idi” yapısından geldiği için ek fiildir. Ekin görevi, sözcüğün yapısı incelenerek belirlenmelidir.
Ek fiil fiillere gelir mi?
Evet. Ek fiil çekimli fiillere gelerek birleşik zamanlı fiiller oluşturabilir. “Geliyordu, gelecekmiş, gelirse” gibi yapılar buna örnektir.
Yararlanılan Kaynaklar
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri: Ek Fiil (Ek Eylem)
OGM Materyal – Ek Fiil (Ek Eylem)
Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri (PDF)
MEB OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özetleri PDF