Çoğul Eki (-lar/-ler): Kullanımı ve Farklı Anlamları

“Kitaplar masanın üzerinde.” cümlesindeki -lar eki, birden fazla kitaptan söz edildiğini gösterir. Peki “On yaşlarında bir çocuk kapıda bekliyordu.” cümlesindeki -lar da aynı şekilde birden fazla varlığı mı anlatır? Hayır. Bu kez ek, kesin bir sayı değil yaklaşık bir yaş aralığı bildirir.

Türkçede çoğul eki, diğer adıyla çokluk eki, temel olarak isimlere getirilen -lar/-ler ekidir. Sözcüğe çoğulluk anlamı kazandırmasının yanında aile, benzerlik, yaklaşıklık, abartma ve saygı gibi farklı anlamlar da oluşturabilir. MEB materyallerinde de çoğul ekinin bu farklı işlevlerine özellikle dikkat çekilir.

Bu nedenle çoğul ekini öğrenirken yalnızca “-lar/-ler birden fazla varlığı gösterir.” kuralını bilmek yeterli değildir. Ekin hangi sözcüğe geldiğini, cümlede ne anlam kattığını ve gerçekten çoğul eki görevinde kullanılıp kullanılmadığını da belirlemek gerekir.

İçindekiler

1. Çoğul Eki Nedir?
2. Çoğul Eki -lar mı, -ler mi Olur?
3. Çoğul Eki Örnekleri
4. -lar/-ler Eki Her Zaman Çoğulluk mu Bildirir?
5. Sayı Sıfatlarından Sonra Çoğul Eki Kullanılır mı?
6. Çoğul Eki Başka Çekim Ekleriyle Birlikte Kullanılabilir mi?
7. -lar/-ler Gördüğümüz Her Yerde Çoğul Eki mi Vardır?
8. Çoğul İsim ile Topluluk İsmi Aynı Şey midir?
9. Özel İsimlere Gelen Çoğul Eki Nasıl Yazılır?
10. Çoğul Eki Nasıl Bulunur?
11. Açıklamalı Çoğul Eki Örnekleri
12. Çoğul Ekinde Sık Yapılan Hatalar
13. TYT’de Çoğul Eki Soruları Nasıl Çözülür?
14. -lar/-ler Ekinin Görevini Bulma Alıştırmaları
15. Sık Sorulan Sorular

1. Çoğul Eki Nedir?

Bir ismin karşıladığı varlığın birden fazla olduğunu göstermek için kullanılan -lar/-ler ekine çoğul eki denir. Bu ek için çokluk eki terimi de kullanılır.

Örneğin:

kitap + lar → kitaplar

“Kitap” tek bir varlığı karşılar. “Kitaplar” dediğimizde ise birden fazla kitaptan söz ederiz.

Benzer şekilde:

• öğrenci → öğrenciler
• masa → masalar
• ev → evler
• çocuk → çocuklar
• çiçek → çiçekler

Çoğul eki yeni bir sözcük türetmek yerine sözcüğü sayı bakımından çekimlediği için temel kullanımında bir isim çekim ekidir. OGM’nin TYT konu özetlerinde de -lar/-ler, isim çekim ekleri içerisinde “Çoğul Eki” olarak gösterilir.

Bu yönüyle Çekim Ekleri içerisinde değerlendirilir.

Ancak çoğul ekinin işlevi yalnızca bir varlığın sayısını artırmak değildir. Biraz ileride göreceğimiz “Ahmetler bize geldi.” veya “Otuz yaşlarında görünüyordu.” gibi örneklerde -lar/-ler farklı anlamlar kazanabilir.

2. Çoğul Eki -lar mı, -ler mi Olur?

Çoğul ekinin iki temel biçimi vardır:

-lar

-ler

Hangi biçimin kullanılacağı sözcüğün son ünlüsüne göre belirlenir.

Son ünlüsü a, ı, o, u olan sözcükler genellikle -lar alır:

• masa → masalar
• kapı → kapılar
• okul → okullar
• kutu → kutular

Son ünlüsü e, i, ö, ü olan sözcükler ise genellikle -ler alır:

• ev → evler
• öğrenci → öğrenciler
• göz → gözler
• üzüm → üzümler

Bu durum Türkçedeki [Büyük Ünlü Uyumu] ile ilişkilidir.

Bununla birlikte Türkçeye başka dillerden geçmiş bazı sözcüklerde ekin seçimi her zaman yalnızca yazılıştaki son ünlüye bakılarak açıklanamaz. Bu nedenle özellikle yabancı kökenli sözcüklerde yerleşmiş söyleyişi de dikkate almak gerekir.

3. Çoğul Eki Örnekleri

Çoğul ekinin temel görevini birkaç sözcük üzerinde inceleyelim:

Bu örneklerin tamamında -lar/-ler, sözcüğün karşıladığı varlığın sayısını artırmıştır.

Cümle içinde bakalım:

Çocuklar bahçede oynuyor.

çocuk + lar → çocuklar

Buradaki -lar, birden fazla çocuğu gösterdiği için çoğul ekidir.

Kuşlar ağacın dallarına kondu.

Cümlede iki ayrı çoğul eki vardır:

kuş + lar → kuşlar

dal + lar → dallar

Her iki kullanımda da -lar, birden fazla varlığı karşılamaktadır.

Ancak -lar/-ler ekini gördüğümüz her cümlede bu kadar hızlı karar vermemeliyiz. Çünkü ekin başka anlamları da vardır.

4. -lar/-ler Eki Her Zaman Çoğulluk mu Bildirir?

Hayır. -lar/-ler ekinin temel görevi çokluk bildirmek olsa da cümleye farklı anlamlar katabilir. MEB ve OGM materyallerinde aile, abartma, benzerlik, saygı ve yaklaşıklık gibi kullanımlar ayrıca gösterilmektedir.

Çokluk Anlamı

Öğrenciler sınıfa girdi.

“Öğrenciler” birden fazla öğrenciyi karşılar.

öğrenci + ler → öğrenciler

Burada ek gerçek anlamıyla çokluk bildirir.

Aile Anlamı

Bu akşam Ahmetlere gideceğiz.

Bu cümlede “Ahmetler” denildiğinde birden fazla Ahmet’ten söz edilmez. Ahmet ve ailesi ya da Ahmet’in ev halkı kastedilir.

Benzer örnekler:

• Akşam teyzemlere uğradık.
• Yarın Ayşeler bize gelecek.
• Hafta sonu dayımlarda kaldık.

Dolayısıyla -lar/-ler bazı kullanımlarda aile veya ev halkı anlamı oluşturabilir.

Yaklaşıklık Anlamı

Otuz yaşlarında bir adam kapıda bekliyordu.

Burada adamın yaşı kesin olarak otuz değildir. -lar, yaklaşık bir değer bildirir.

Benzer şekilde:

Saat beşlerde buluşalım.

“Beşlerde” ifadesi de tam olarak saat beşten çok, beş civarında anlamı taşıyabilir.

Benzerlik Anlamı

Bu topraklar nice Fatihler yetiştirdi.

Burada birden fazla Fatih Sultan Mehmet’ten söz edilmiyor. “Fatihler” sözüyle Fatih’e benzer niteliklere sahip kişiler anlatılıyor.

Dolayısıyla çoğul eki burada benzerlik anlamına katkı sağlamaktadır.

Abartma Anlamı

Dünyalar kadar işim var.

Gerçek anlamda birden fazla dünyadan söz edilmiyor. -lar ifadesi anlatımı güçlendirerek abartma anlamı oluşturuyor.

Benzer bir kullanım:

Çocuk ateşler içinde yatıyordu.

Burada da temel amaç ateşin sayısını belirtmek değildir.

Saygı Anlamı

-lar/-ler kimi kullanımlarda saygı anlamı da taşıyabilir.

Müdür Beyler toplantıya katılacaklar.

Buradaki çoğul biçim yalnızca sayı bildiren sıradan bir çoğulluk olarak değerlendirilmez; bağlama göre saygı ifadesine katkıda bulunabilir.

Bu örnekler bize önemli bir kuralı gösterir:

-lar/-ler ekinin cümleye kattığı anlamı belirlemek için yalnızca sözcüğe değil, cümlenin tamamına bakmak gerekir.

5. Sayı Sıfatlarından Sonra Çoğul Eki Kullanılır mı?

Türkçede bir ismin önünde onun sayısını açıkça belirten bir Sayı Sıfatı bulunduğunda isim normal kullanımda ayrıca çoğul eki almaz.

Doğru:

üç kitap

Yanlış:

üç kitaplar

Doğru:

beş öğrenci

Yanlış:

beş öğrenciler

Doğru:

yirmi soru

Yanlış:

yirmi sorular

Bunun nedeni oldukça açıktır. “Üç kitap” dediğimizde kitapların birden fazla olduğu zaten üç sözcüğüyle belirtilmiştir. İsme ayrıca -lar getirmeye gerek yoktur.

Şu cümle doğrudur:

Sınıfta yirmi öğrenci vardı.

“Yirmi öğrenciler vardı.” biçimi ise standart kullanımda doğru değildir.

Burada sayı bildiren her sözcükle -lar/-ler kullanımını birbirine karıştırmamak gerekir. Örneğin:

Otuzlu yaşlarda İstanbul’a taşındı.

gibi yapılarda ek doğrudan “otuz tane varlık” anlamı oluşturmaz; farklı bir yapı ve anlam söz konusudur.

6. Çoğul Eki Başka Çekim Ekleriyle Birlikte Kullanılabilir mi?

Evet. Bir isim çoğul eki aldıktan sonra başka çekim ekleri de alabilir.

Örneğin:

kitaplarımızdan

Sözcüğü parçalayalım:

kitap + lar + ımız + dan

Burada:

• kitap → kök
• -lar → çoğul eki
• -ımız → iyelik eki
• -dan → ayrılma hâli eki

Yani tek bir sözcük üzerinde birden fazla çekim eki bulunabilir.

Başka bir örnek:

evlerinizde

ev + ler + iniz + de

• -ler → çoğul eki
• -iniz → iyelik eki
• -de → bulunma hâli eki

Bu tür çözümlemelerde eklerin görevlerini ayrı ayrı belirlemek önemlidir. Özellikle İyelik Ekleri ile Hâl Ekleri çoğul ekinden sonra gelebilir.

Örneğin:

Çantalarımızı sınıfta bıraktık.

çanta + lar + ımız + ı

Burada sözcük hem çoğulluk hem aitlik hem de belirtme anlamı kazanmıştır.

7. -lar/-ler Gördüğümüz Her Yerde Çoğul Eki mi Vardır?

Hayır. Bu, çoğul eki konusunda en önemli ayrımlardan biridir.

Şu iki örneğe bakalım:

Çocuklar bahçeye çıktı.

Çocuklar bahçeye çıktılar.

İlk sözcüğü inceleyelim:

çocuk + lar → çocuklar

-lar, “çocuk” ismini çoğul yaptığı için çoğul ekidir.

İkinci cümledeki fiile bakalım:

çık + tı + lar → çıktılar

Buradaki -lar, bir ismi çoğul yapmamaktadır. Eylemi gerçekleştiren kişinin üçüncü çoğul kişi olduğunu göstermektedir.

Bu nedenle fiilin sonundaki -lar, çoğul isim ekiyle aynı görevde değerlendirilmemelidir; kişi çekimiyle ilgilidir.

Kişi Ekleri konusunda fiillerin kişilere göre nasıl çekimlendiği ayrıntılı biçimde incelenir.

Şu cümle farkı açıkça gösterir:

Öğrenciler geldiler.

öğrenci + ler

→ -ler = çoğul eki

gel + di + ler

→ -ler = üçüncü çoğul kişiyle ilgili çekim

Aynı biçimde görünmeleri, iki ekin cümlede aynı görevi üstlendiği anlamına gelmez.

Bu nedenle sınav sorularında:

“-lar/-ler gördüm, çoğul ekidir.”

şeklinde karar vermek yerine önce ekin isme mi yoksa fiile mi geldiğini kontrol etmek gerekir.

8. Çoğul İsim ile Topluluk İsmi Aynı Şey midir?

Çoğul isim ile topluluk ismi birbirine yakın görünse de aynı kavram değildir.

OGM materyallerinde varlıkların sayılarına göre isimler tekil, çoğul ve topluluk isimleri şeklinde ayrılır. Çoğul isimler -lar/-ler alarak birden çok varlığı karşılarken topluluk isimleri çoğul eki almadan birden fazla varlıktan oluşan bütünü karşılar.

Örneğin:

ağaçlar

bir çoğul isimdir.

Çünkü:

ağaç + lar

şeklinde çoğul eki almıştır.

Fakat:

orman

sözcüğü çoğul eki almamıştır. Buna rağmen çok sayıda ağacın oluşturduğu bir bütünü karşılayabilir.

Benzer örnekler:

Dolayısıyla bir sözcüğün birden fazla varlıktan oluşan bir bütünü anlatması, onun mutlaka çoğul eki aldığı anlamına gelmez.

Bu ayrım İsimler konusunda isimlerin sayılarına göre sınıflandırılmasında da önemlidir.

9. Özel İsimlere Gelen Çoğul Eki Nasıl Yazılır?

Çoğul eki özel isimlere de gelebilir:

Ahmetler

Mehmetler

Yakup Kadriler

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir yazım kuralı vardır:

Özel adlara getirilen çoğul eki kesme işaretiyle ayrılmaz.

Doğru:

Ahmetler

Yanlış:

Ahmet’ler

Doğru:

Mehmetler

Yanlış:

Mehmet’ler

Türk Dil Kurumunun Yazım Kuralları’nda özel adlara getirilen çokluk ekinin ve bu ekten sonra gelen diğer eklerin kesme işaretiyle ayrılmayacağı açıkça belirtilir.

Örneğin:

Ahmetler akşam bize gelecek.

Burada “Ahmetler” ifadesi bağlama göre Ahmet ve ailesini anlatabilir.

Benzer biçimde:

Bu topraklarda nice Mehmetler yetişti.

cümlesinde ise belirli bir Mehmet’in çoğaltılmasından ziyade ona benzeyen kişileri anlatan bir kullanım söz konusu olabilir.

Dolayısıyla özel isimlere gelen -lar/-ler ekinde hem yazıma hem de bağlamın oluşturduğu anlama dikkat etmek gerekir.

10. Çoğul Eki Nasıl Bulunur?

Çoğul ekini bulmak çoğu örnekte kolaydır. Ancak -lar/-ler farklı görevlerde de kullanılabildiği için birkaç kontrol yapmak hata riskini azaltır.

Şu cümleyi inceleyelim:

Kediler bahçede uyuyordu.

1. -lar/-ler Alan Sözcüğü Bulun

kediler

2. Sözcüğü Kök ve Ekine Ayırın

kedi + ler

3. Ekin Hangi Tür Sözcüğe Geldiğini Belirleyin

“Kedi” bir isimdir.

4. Ekin Sayı Bakımından Ne Değiştirdiğine Bakın

“kedi” → tek bir kedi

“kediler” → birden fazla kedi

Dolayısıyla -ler çoğul ekidir.

Şimdi başka bir örnek:

Çocuklar biraz önce geldiler.

“Geldiler” sözcüğünü ayıralım:

gel + di + ler

Buradaki -ler, bir ismi tekilden çoğula çevirmediği için isimlere gelen çoğul eki görevinde değildir.

Çoğul ekini belirlerken şu kısa kontrol işe yarar:

-lar/-ler bir isme mi gelmiş?

İsmin karşıladığı varlığın sayısını mı artırmış?

Yoksa aile, yaklaşıklık, benzerlik gibi başka bir anlam mı oluşturmuş?

Ek bir fiilin kişi çekiminde mi kullanılmış?

Bu soruların cevapları ekin görevini belirlemeyi kolaylaştırır.

11. Açıklamalı Çoğul Eki Örnekleri

Şimdi -lar/-ler ekini farklı cümleler üzerinde inceleyelim.

“Öğrenciler bahçede bekliyor.”

öğrenci + ler → öğrenciler

-ler → çoğul eki

Birden fazla öğrenci anlatıldığı için ek gerçek çokluk anlamındadır.

“Akşam Ayşelere uğrayacağız.”

Ayşe + ler + e → Ayşelere

-ler → aile/ev halkı anlamına katkı sağlar.

Cümlede birden fazla “Ayşe”den söz edilmek zorunda değildir; bağlama göre Ayşe ve ailesi kastedilir.

“Saat dokuzlarda eve döndü.”

Buradaki -lar, birden fazla dokuz sayısını anlatmaz.

“Dokuz civarında” anlamı oluşturduğu için yaklaşıklık bildirir.

“Dünyalar kadar kitabı var.”

-lar, gerçek anlamda birden fazla dünya bildirmek amacıyla kullanılmamıştır.

Cümlede abartma anlamı vardır.

“Bu ülke daha nice Sinanlar yetiştirir.”

Buradaki kullanımda birden fazla Mimar Sinan’dan söz edilmez. Sinan’a benzer özellikler taşıyan kişilerin yetişmesi anlatılır.

Ek benzerlik anlamına katkıda bulunur.

“Kuşlar ağaçlara kondu.”

İki sözcüğü ayrı ayrı inceleyelim:

kuş + lar → kuşlar

-lar → çoğul eki

ağaç + lar + a → ağaçlara

-lar → çoğul eki

-a → yönelme hâli eki

Bu örnek aynı sözcüğün çoğul ekinden sonra başka bir çekim eki de alabileceğini gösterir.

12. Çoğul Ekinde Sık Yapılan Hatalar

Çoğul ekini öğrenirken yapılan hataların çoğu -lar/-ler biçimini görür görmez karar vermekten kaynaklanır.

Her -lar/-ler Ekini Çoğul Eki Sanmak

Çocuklar koştular.

çocuk-lar → çoğul eki

koş-tu-lar → kişi çekimiyle ilgili ek

İki ek aynı görünse de görevleri farklıdır.

Sayı Sıfatından Sonra İsmi Gereksiz Yere Çoğul Yapmak

beş kitap ✓

beş kitaplar ✗

Sayı zaten çokluğu belirttiği için isim normal kullanımda ayrıca -lar/-ler almaz.

Topluluk İsmini Çoğul İsim Sanmak

ordu bir topluluk ismidir.

askerler ise çoğul isimdir.

Bir sözcüğün çok sayıda varlığı düşündürmesi, onun çoğul eki aldığı anlamına gelmez.

-lar/-ler’in Her Zaman Gerçek Çokluk Bildirdiğini Düşünmek

Akşam dayımlara gideceğiz.

Burada “birden fazla dayı” anlamı zorunlu değildir; bağlama göre dayı ve ailesi anlatılabilir.

Otuz yaşlarında görünüyordu.

Burada ise yaklaşık yaş söz konusudur.

Bu yüzden ekin yalnız biçimine değil cümleye kattığı anlama da bakmak gerekir.

Özel İsimlerde Kesme İşareti Kullanmak

Ahmetler ✓

Ahmet’ler ✗

Çoğul eki özel adlara getirildiğinde kesme işaretiyle ayrılmaz.

13. TYT’de Çoğul Eki Soruları Nasıl Çözülür?

Çoğul eki TYT Türkçe’de yalnızca “çoğul eki hangisidir?” şeklinde doğrudan sorulmak zorunda değildir.

Konu;

• isim çekim ekleri,
• sözcüklerin yapısı,
• isimlerin sayılarına göre türleri,
• eklerin farklı görevleri,
• sözcüğe eklenen anlamlar

üzerinden de karşımıza çıkabilir.

OGM’nin TYT konu özetlerinde çoğul eki hem isim çekim ekleri içerisinde gösterilir hem de -lar/-ler ekinin çoğulluk dışında farklı anlamlar taşıyabileceğine dikkat çekilir.

Soruyu çözerken şu sırayı kullanabiliriz:

1. -lar/-ler ekini alan sözcüğü belirleyin.

2. Ekin isimde mi, fiilde mi bulunduğuna bakın.

3. İsimdeyse gerçek çokluk bildirip bildirmediğini kontrol edin.

4. Aile, benzerlik, saygı, abartma veya yaklaşıklık gibi farklı bir anlam olup olmadığına bakın.

5. Sözcük başka ekler de almışsa ekleri sırayla ayırın.

Örneğin:

Arkadaşlarımızdan bazıları toplantıya katılmadı.

Sözcüğü ayıralım:

arkadaş + lar + ımız + dan

-lar → çoğul eki

-ımız → iyelik eki

-dan → ayrılma hâli eki

Bu tür sorularda sözcüğün sonundaki eki tek başına incelemek yerine bütün ekleri sırayla çözümlemek daha güvenlidir.

14. -lar/-ler Ekinin Görevini Bulma Alıştırmaları

Aşağıdaki cümlelerde -lar/-ler eklerinin hangi görev veya anlamda kullanıldığını belirlemeye çalışın.

1. “Kediler pencerenin önünde uyuyordu.”

Cevap: Çoğul eki.

Açıklama: “Kedi” ismine gelen -ler, birden fazla kediyi gösterir.

2. “Çocuklar biraz önce eve döndüler.”

Cevap: Cümlede aynı biçimde görünen iki farklı kullanım vardır.

Açıklama: “Çocuklar” sözcüğündeki -lar çoğul ekidir. “Döndüler” sözcüğündeki -ler ise fiilin kişi çekimiyle ilgilidir.

3. “Bu akşam teyzemlere gideceğiz.”

Cevap: Aile/ev halkı anlamı.

Açıklama: Bağlama göre “teyzemler” sözü teyzeyi ve onun ailesini/ev halkını karşılar; birden fazla teyze anlamı zorunlu değildir.

4. “Kırklı yaşlarında olduğunu tahmin ediyorum.”

Cevap: Yaklaşıklık anlamı.

Açıklama: Burada kesin bir yaş değil, yaklaşık bir yaş aralığı ifade edilir.

5. “Bu millet daha nice kahramanlar yetiştirir.”

Cevap: Bağlama göre çokluk/benzerlik anlamı öne çıkabilir.

Açıklama: Cümlenin anlamı, belirli bir kahramanın benzerleri kastediliyorsa benzerlik; genel olarak birden çok kahraman kastediliyorsa gerçek çokluk yönünde yorumlanabilir. Bu örnek, bağlamın ekin anlamını belirlemedeki önemini gösterir.

15. Sık Sorulan Sorular

Yararlanılan Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Türkçe – Çekim Ekleri / Çokluk (Çoğul) Ekleri.
• OGM Materyal, TYT Türkçe Konu Özetleri – Biçim Bilgisi / Çoğul Eki.
• Türk Dil Kurumu, Kesme İşareti – Özel Adlara Getirilen Çokluk Ekinin Yazımı.
• Türk Dil Kurumu, Hikmet Yılmaz, Çokluk Eki: -lar/-ler Üzerine.