Fiilimsiler Nedir? Fiilimsi Türleri ve Bulma Yöntemi

“Bahçede oynayan çocuk eve koştu.” cümlesinde oynayan ve koştu sözcüklerinin ikisi de bir hareket bildirir. Ancak bu iki sözcüğün cümledeki görevi aynı değildir. Koştu kip ve kişi anlamı taşıyan çekimli bir fiildir; oynayan ise “çocuk” sözcüğünü niteleyen bir fiilimsidir.

Fiilimsi, fiil kök veya gövdelerinden belirli eklerle türeyen; fiilin hareket anlamını korumakla birlikte cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenebilen sözcüktür. Fiilimsiler bu özellikleri nedeniyle fiillerle isim soylu sözcükler arasında özel bir yere sahiptir.

Fiilimsileri doğru bulmanın yolu yalnızca eklerini ezberlemek değildir. Bir sözcükte “-ma, -mak, -an, -ası, -ken” gibi fiilimsi eklerinden birini görmek tek başına yeterli olmaz. Sözcüğün fiilden türeyip türemediği, fiil anlamını koruyup korumadığı ve cümlede hangi görevde kullanıldığı birlikte değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım, Fiiller ve Çekimli Fiil konularıyla fiilimsiler arasındaki farkın anlaşılmasını da kolaylaştırır.

İçindekiler

1. Fiilimsi Nedir?
2. Fiilimsilerin Özellikleri
3. Fiilimsi Nasıl Bulunur?
4. Fiilimsi Türleri Nelerdir?
5. Fiilimsi Ekleri Nelerdir?
6. Fiilimsi ile Çekimli Fiil Arasındaki Fark
7. Fiilimsi Eki Alan Her Sözcük Fiilimsi midir?
8. Fiilimsiler Cümlede Hangi Görevlerde Kullanılır?
9. Fiilimsi Grubu Nedir?
10. Fiilimsilerde Olumsuzluk
11. Fiilimsi ile Kalıcı İsim Arasındaki Fark
12. Fiilimsilerde Sık Yapılan Hatalar
13. TYT Türkçe’de Fiilimsi Soruları
14. Açıklamalı Fiilimsi Uygulaması
15. Sık Sorulan Sorular

1. Fiilimsi Nedir?

Fiil kök veya gövdelerine getirilen belirli eklerle oluşturulan; fiilin hareket, oluş veya durum anlamını korurken cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenebilen sözcüklere fiilimsi denir.

Fiilimsilerin diğer adı eylemsidir.

Şu iki cümleyi karşılaştıralım:

Çocuk bahçede koştu.

Bahçede koşan çocuk düştü.

İlk cümlede:

koş-tu

sözcüğü kip ve kişi anlamı taşıyarak cümlenin yüklemi olmuştur. Bu nedenle çekimli fiildir.

İkinci cümlede ise:

koş-an

sözcüğü “çocuk” ismini nitelemektedir. Buradaki koşan çekimli fiil değil, sıfat-fiildir.

Bir başka örnek:

Kitap okumak insanın düşünce dünyasını geliştirir.

Buradaki okumak sözcüğü “oku-” fiilinden türemesine ve eylem anlamını korumasına rağmen cümlede isim görevi üstlenmiştir.

oku- + -mak → okumak

Bu nedenle okumak bir isim-fiildir.

Fiilimsi kavramının temelinde bu ikili özellik bulunur: Sözcük fiille olan anlam bağını korur ancak cümlede çekimli fiilden farklı bir görev üstlenir.

2. Fiilimsilerin Özellikleri

Fiilimsilerin birkaç temel özelliğini bilmek, onları cümlede tanımayı kolaylaştırır.

• Fiil kök veya gövdelerinden türetilirler.
• Fiilin hareket, oluş veya durum anlamını tamamen kaybetmezler.
• İsim, sıfat veya zarf görevi üstlenebilirler.
• İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil olmak üzere üç temel gruba ayrılırlar.
• Fiiller gibi olumsuz biçimleri oluşturulabilir.
• Tek başlarına kip ve kişi eki alarak çekimli fiil özelliği göstermezler.
• Cümlede yan yargı oluşturabilirler.
• Fiilimsi eki alan bazı sözcükler zamanla kalıcı isim hâline gelebilir.

Örneğin:

Gülerek yanımıza geldi.

“Gülmek” bir eylemdir. Gülerek sözcüğü bu eylem anlamını korurken “nasıl geldi?” sorusuna cevap vermektedir.

gül-erek → zarf-fiil

Buna karşılık:

Masadaki çakmağı bana uzattı.

Çakmak sözcüğü burada bir nesnenin adı olarak kullanılmıştır. Sözcüğün sonunda “-mak” bulunması onu bu cümlede isim-fiil yapmaz.

Dolayısıyla fiilimsileri belirlerken biçim kadar anlam ve cümledeki görev de önemlidir.

3. Fiilimsi Nasıl Bulunur?

Fiilimsi sorularında en sık yapılan hata, bilinen fiilimsi eklerinden birini görür görmez karar vermektir.

Daha güvenilir bir yöntem dört aşamada uygulanabilir.

Fiil Kökünü veya Gövdesini Bulun

Önce sözcüğün fiille bağlantısını belirleyin.

Örneğin:

Sokakta oynayan çocuklar eve döndü.

oyna-yan

“oyna-” bir fiil köküdür.

Bu ilk işarettir; fakat henüz tek başına sözcüğün fiilimsi olduğunu kanıtlamaz.

Fiilimsi Ekini Belirleyin

Oynayan sözcüğünde fiil kökünden sonra “-an” eki gelmiştir:

oyna- + -yan → oynayan

“-an/-en” sıfat-fiil oluşturabilen eklerdendir.

Sözcüğün Cümledeki Görevine Bakın

Şimdi sözcüğün cümlede ne yaptığını inceleyelim:

Oynayan çocuklar eve döndü.

“Nasıl çocuklar?” değil, daha doğru ifadeyle “hangi çocuklar?” sorusuna:

oynayan çocuklar

cevabı alınır.

Oynayan, “çocuklar” ismini nitelemektedir.

Bu nedenle sıfat-fiildir.

Kalıcı İsim veya Çekimli Fiil İhtimalini Eleyin

Her benzer ek fiilimsi oluşturmaz.

Örneğin:

Tarlaya buğday ekmek istiyoruz.

Buradaki ekmek:

ek- + -mek

yapısındadır ve eylem anlamını koruduğu için isim-fiildir.

Ancak:

Fırından sıcak ekmek aldık.

cümlesindeki ekmek yiyecek adıdır.

Burada “ekme eylemi” anlatılmamaktadır.

Sonuç: kalıcı isim

Fiilimsi bulurken kullanılabilecek kısa yöntem şöyledir:

Fiil kök/gövdesini bul → fiilimsi ekini kontrol et → fiil anlamının sürüp sürmediğine bak → cümledeki görevini belirle.

Bu dört adım, yalnızca ek ezberlemeye göre daha güvenli bir çözüm yoludur.

4. Fiilimsi Türleri Nelerdir?

Fiilimsiler cümlede üstlendikleri göreve göre üçe ayrılır:

1. İsim-fiil
2. Sıfat-fiil
3. Zarf-fiil

Bu üç tür aynı fiilden bile oluşturulabilir:

oku-mak → isim-fiil

oku-yan → sıfat-fiil

oku-yarak → zarf-fiil

Aralarındaki farkı belirleyen yalnızca aldıkları ekler değil, cümlede üstlendikleri görevlerdir.

İsim-Fiil

Fiil kök veya gövdelerinin isim görevi üstlenen biçimlerine isim-fiil denir.

Örneğin:

Düzenli okumak kelime dağarcığını geliştirir.

oku-mak

Okumak bir eylemi adlandırmaktadır ve cümlede isim görevi üstlenmiştir.

Başka örnekler:

yüzmek

bekleme

gülüş

İsim-fiillerin ayrıntılı ekleri, kullanımları ve kalıcı isimlerden ayrılması kendi [İsim-Fiil] konusunda ayrıca ele alınmalıdır.

Sıfat-Fiil

Fiil kök veya gövdelerinden türeyerek cümlede sıfat görevi üstlenen sözcüklere sıfat-fiil denir.

Bahçede oynayan çocuk kardeşimdir.

Oynayan sözcüğü “çocuk” ismini nitelemektedir.

oyna-yan → sıfat-fiil

Başka bir örnek:

Dün aldığım kitap çok sürükleyiciydi.

al-dığım → sıfat-fiil

Sıfat-fiiller, fiil anlamını korurken bir ismi niteler veya belirtir. Ayrıntılı kullanım özellikleri [Sıfat-Fiil] başlığının kendi içerik alanıdır.

Zarf-Fiil

Fiil kök veya gövdelerinden türeyerek cümlede zarf görevi üstlenen sözcüklere zarf-fiil denir.

Çocuk gülerek yanımıza geldi.

Nasıl geldi? → gülerek

Gülerek sözcüğü “geldi” fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirmektedir.

gül-erek → zarf-fiil

Başka bir örnek:

Eve gelince beni ara.

Ne zaman ara? → eve gelince

Buradaki gelince zaman ilişkisi kurmaktadır.

Zarf-fiillerin anlam ilişkileri ve ekleri [Zarf-Fiil] konusunda daha ayrıntılı incelenebilir.

5. Fiilimsi Ekleri Nelerdir?

Fiilimsi türlerinin kendilerine özgü yaygın ekleri vardır.

Bu tablo önemli olmakla birlikte fiilimsi konusunda yalnızca ek listesine dayanmak doğru değildir.

Örneğin “-ma” isim-fiil eki olabilir:

Sabah erken kalkma alışkanlığı kazandı.

Ancak her “-ma/-me” aynı görevde değildir.

Benzer biçimde “-acak/-ecek” sıfat-fiil oluşturabilir:

Gelecek misafirler için hazırlık yaptık.

Burada gelecek “misafirler” ismini belirtmektedir.

Fakat:

Misafirler yarın gelecek.

cümlesinde gelecek, yüklem görevinde kullanılan çekimli fiildir.

Aynı biçim, farklı cümlelerde farklı görevler üstlenebilir.

6. Fiilimsi ile Çekimli Fiil Arasındaki Fark

Çekimli Fiil ile fiilimsi arasındaki temel farklardan biri kip ve kişiyle kurulan yargıdır.

Şu cümleyi inceleyelim:

Çocuk eve koştu.

koş-tu

Koştu çekimli fiildir ve cümlenin temel yargısını bildirir.

Şimdi:

Eve koşan çocuk düştü.

Koşan sözcüğü hareket anlamı taşımasına rağmen cümlenin temel yüklemi değildir. “Çocuk” ismini nitelemektedir.

Örneğin:

Gülen çocuk bize baktı.

Buradaki gülen fiilimsidir.

Çocuk bize güldü.

Buradaki güldü ise çekimli fiildir.

Bu ayrım özellikle aynı cümlede hem fiilimsi hem çekimli fiil bulunduğunda önem kazanır.

7. Fiilimsi Eki Alan Her Sözcük Fiilimsi midir?

Hayır.

Bu, fiilimsiler konusunda en önemli ayrımlardan biridir.

Bir sözcüğün görünüş olarak fiilimsi eklerinden birini taşıması, onun her kullanımda fiilimsi olduğu anlamına gelmez.

Örneğin:

Çocuk dondurma yedi.

“Dondurma” burada bir yiyeceğin adıdır.

Ancak:

Yiyecekleri yeniden dondurma işlemi doğru değildi.

Bu kullanımda dondurma, “dondurmak” eyleminin adı olarak değerlendirilir.

Benzer durum ekmek sözcüğünde daha açık görülür:

Bahçeye çiçek ekmek istiyorum.

ek- + -mek

Eylem anlamı sürmektedir.

Sonuç: isim-fiil

Markette ekmek kalmamış.

Buradaki ekmek bir yiyeceğin adıdır.

Sonuç: kalıcı isim

Başka örnekler de düşünülebilir:

çakmak

dolma

sarma

Bu sözcüklerin fiilimsi olup olmadığına yalnızca sonlarındaki eke bakarak karar verilemez.

Doğru soru şudur:

Sözcük bu cümlede hâlâ bir eylemi mi adlandırıyor, yoksa artık bir varlığın/kavramın kalıcı adı mı olmuş?

8. Fiilimsiler Cümlede Hangi Görevlerde Kullanılır?

Fiilimsilerin cümledeki görevleri türlerine göre değişir.

İsim-fiiller isim gibi kullanılabildiği için farklı cümle ögesi görevleri üstlenebilir.

Yüzmek beni dinlendiriyor.

Yüzmek cümlede özne görevindedir.

Kitap okumayı seviyorum.

Neyi seviyorum? → kitap okumayı

Burada isim-fiil nesne görevindedir.

Sıfat-fiiller bir ismi niteleyebilir veya belirtebilir:

Koşan çocuk düştü.

Koşan, “çocuk” ismini nitelemektedir.

Zarf-fiiller ise yüklemi çeşitli anlam ilişkileriyle tamamlar:

Çocuk gülerek konuştu.

Nasıl konuştu? → gülerek

Eve varınca beni ara.

Ne zaman ara? → eve varınca

Dolayısıyla “fiilimsi cümlede hangi ögedir?” sorusunun tek bir cevabı yoktur. Önce fiilimsinin türü ve oluşturduğu söz grubu belirlenmelidir.

9. Fiilimsi Grubu Nedir?

Fiilimsi her zaman tek başına kullanılmaz. Kendisine bağlı sözcüklerle birlikte bir fiilimsi grubu oluşturabilir.

Örneğin:

Her sabah düzenli olarak kitap okumak yararlıdır.

Burada yalnızca okumak sözcüğüne odaklanmak mümkün olsa da ona bağlı sözcüklerle birlikte daha geniş bir yapı vardır:

her sabah düzenli olarak kitap okumak

Bir başka örnek:

Bahçede arkadaşlarıyla oynayan çocuk eve girdi.

Sıfat-fiil olan oynayan, kendisine bağlı diğer sözcüklerle birlikte “çocuk” ismini niteleyen daha geniş bir yapı kurmuştur.

Fiilimsi gruplarını fark etmek, özellikle uzun cümlelerde fiilimsinin hangi sözcüklerle anlam ilişkisi kurduğunu anlamayı kolaylaştırır.

10. Fiilimsilerde Olumsuzluk

Fiilimsiler fiil anlamlarını korudukları için olumsuz biçimleri de oluşturulabilir.

İsim-fiilde:

gelmek → gelmemek

Toplantıya gelmemek için bir nedeni vardı.

Sıfat-fiilde:

gelen → gelmeyen

Derse gelmeyen öğrenciler öğretmenlerine haber verdi.

Zarf-fiilde:

bakarak → bakmayarak

Yüzüme bakmayarak konuştu.

Bu özellik fiilimsilerin fiillerle olan anlam bağını gösterir.

Ancak olumsuzluk ekiyle isim-fiil ekinin biçimce aynı olabileceği durumlara dikkat edilmelidir.

Örneğin “-ma/-me” her görüldüğü yerde aynı ek değildir. Sözcüğün kuruluşu ve cümledeki görevi birlikte değerlendirilmelidir.

11. Fiilimsi ile Kalıcı İsim Arasındaki Fark

Fiilimsi ekleriyle oluşturulan bazı sözcükler zamanla eylem anlamından uzaklaşıp bir varlığın veya kavramın kalıcı adı hâline gelebilir.

Bu durumda sözcük artık fiilimsi olarak değerlendirilmez.

Karşılaştıralım:

Bahçeye ağaç dikmek istiyoruz.

Dikmek bir eylemi adlandırmaktadır.

Sonuç: isim-fiil

Terzi yeni bir dikim yöntemi kullanıyor.

Burada sözcüğün kullanımına ve anlamına ayrıca bakmak gerekir; yalnızca biçimsel benzerlikten hareketle fiilimsi kararı verilemez.

Daha açık bir örnek:

Annem yaprak sarmayı seviyor.

Bu cümlede bağlama göre sarma, sarma eylemini ifade edebilir.

Tabakta iki sarma kaldı.

Burada ise sarma bir yemek adıdır.

Sonuç: kalıcı isim

Bu nedenle fiilimsi analizinde üç unsur birlikte düşünülmelidir:

kök/gövde + ek + cümledeki anlam

Bunlardan yalnızca birine bakmak hatalı sonuç verebilir.

12. Fiilimsilerde Sık Yapılan Hatalar

Eki Görür Görmez Fiilimsi Demek

Fiilimsi eklerini bilmek gerekir ancak ek tek başına yeterli değildir.

Masada ekmek vardı.

cümlesindeki ekmek, “-mek” ile bittiği için isim-fiil sayılamaz.

Her “-ma/-me” Ekini İsim-Fiil Sanmak

“-ma/-me” farklı görevlerde karşımıza çıkabilir. Bu nedenle sözcüğün kökü, anlamı ve cümledeki kullanımı birlikte değerlendirilmelidir.

“-acak/-ecek” Görülen Her Sözcüğü Sıfat-Fiil Sanmak

Gelecek öğrenci beni arasın.

Gelecek, “öğrenci” ismini belirttiği için sıfat-fiildir.

Öğrenci yarın gelecek.

Burada ise gelecek yüklemdir ve gelecek zaman anlamı taşır.

Kalıcı İsimleri Fiilimsi Sanmak

dondurma, ekmek, çakmak, dolma gibi sözcükler bağlama göre kalıcı isim olarak kullanılabilir.

Bu sözcüklerde fiilimsi eki görünümünün bulunması tek başına yeterli değildir.

Fiilimsi ile Çekimli Fiili Karıştırmak

Eve gelen çocuk bizi gördü.

Gelen → fiilimsi

Gördü → çekimli fiil

Cümlenin temel yargısını bildiren yüklemle yan yargı oluşturan fiilimsi birbirinden ayrılmalıdır.

Fiilimsi Türünü Yalnızca Anlamdan Tahmin Etmek

Fiilimsinin türünü belirlerken hem aldığı ek hem de cümledeki görevi incelenmelidir.

okumak → isim-fiil

okuyan → sıfat-fiil

okuyarak → zarf-fiil

aynı fiil kökünden türediği hâlde üç farklı fiilimsi türüdür.

13. TYT Türkçe’de Fiilimsi Soruları

Fiilimsi sorularında ekleri bilmek önemlidir ancak başarılı bir çözüm için sözcüğün cümledeki görevinin de incelenmesi gerekir.

Bir soruda şu çözüm sırası kullanılabilir:

1. Cümlede fiil kök veya gövdesinden türemiş sözcükleri belirle.

2. Bu sözcüklerde fiilimsi eki olup olmadığını kontrol et.

3. Sözcüğün fiil anlamını koruyup korumadığına bak.

4. Kalıcı isim ihtimalini ele.

5. Sözcüğün isim, sıfat veya zarf görevlerinden hangisini üstlendiğini belirle.

6. Buna göre isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil sonucuna ulaş.

Örneğin:

Kitap okuyarak kelime dağarcığını geliştiren öğrenciler daha rahat yazıyor.

Fiilimsi adaylarını inceleyelim:

okuyarak → oku-yarak

Eylemin nasıl gerçekleştirildiğiyle ilgili anlam kuruyor.

Zarf-fiil

geliştiren → geliştir-en

“Öğrenciler” ismini niteliyor.

Sıfat-fiil

Cümlenin yüklemi ise:

yazıyor

Bu sözcük çekimli fiildir.

Bu tür bir çözümleme, fiilimsi sayısını yalnızca ekleri tarayarak bulmaya göre daha güvenlidir.

14. Açıklamalı Fiilimsi Uygulaması

Aşağıdaki örneklerde fiilimsileri adım adım belirleyelim.

“Bahçede oynayan çocukları izledik.”

Fiilimsi adayı:

oynayan

Kök:

oyna-

Ek:

-yan

Cümledeki görevi:

“Çocukları” niteliyor.

Sonuç: Sıfat-fiil

“Her sabah yürümek sağlığına iyi geliyor.”

Fiilimsi adayı:

yürümek

Kök:

yürü-

Ek:

-mek

Sözcük yürümek eylemini adlandırıyor ve isim görevi üstleniyor.

Sonuç: İsim-fiil

“Çocuk odadan koşarak çıktı.”

Fiilimsi adayı:

koşarak

Kök:

koş-

Ek:

-arak

“Nasıl çıktı?” sorusuna cevap veriyor:

koşarak

Sonuç: Zarf-fiil

“Yarın gelecek misafirler için yemek hazırladık.”

Fiilimsi adayı:

gelecek

Kök:

gel-

Ek:

-ecek

Burada önemli olan “-ecek” ekini görmekten fazlasıdır.

Hangi misafirler? → yarın gelecek misafirler

Gelecek, “misafirler” ismini belirtiyor.

Sonuç: Sıfat-fiil

“Misafirler yarın gelecek.”

Gelecek sözcüğü bir önceki örnekle aynı biçimde görünür.

Fakat bu kez cümlenin yüklemidir ve gelecek zaman bildirir.

Sonuç: Fiilimsi değil, çekimli fiil

“Fırından iki ekmek aldım.”

Ekmek sözcüğünün sonunda “-mek” görünmektedir.

Ancak sözcük bu cümlede “ekmek eylemi” anlamında değildir; yiyecek adıdır.

Sonuç: Fiilimsi değil, kalıcı isim

Bu son üç örnek, fiilimsi konusunda yalnızca ek ezberlemenin neden yeterli olmadığını açık biçimde gösterir.

15. Sık Sorulan Sorular

Yararlanılan Kaynaklar

Millî Eğitim Bakanlığı – OGM Materyal – Fiilimsiler (Eylemsiler)