“Burun” sözcüğüne -u eki getirildiğinde burunu değil, burnu deriz. “Kitap” sözcüğü aynı eki aldığında kitapı değil, kitabı olur. “Başla” fiili şimdiki zaman eki aldığında ise başlayor yerine başlıyor biçimine dönüşür.
burun + u → burnu
kitap + ı → kitabı
başla + yor → başlıyor
Bu değişiklikler rastgele değildir. Türkçedeki seslerin özellikleri, sözcük içindeki dizilişleri, birbirleriyle kurdukları uyum ve çeşitli durumlarda geçirdikleri değişimler ses bilgisi kapsamında incelenir.
Ses bilgisi yalnızca “hangi sözcükte hangi ses olayı var?” sorusundan ibaret değildir. [Ünlü Harfler] ve [Ünsüz Harfler] arasındaki ayrımdan [Hece Yapısı]na, ünlü uyumlarından sözcüklerde gerçekleşen ses değişikliklerine kadar uzanan daha geniş bir alanı kapsar.
Bu nedenle ses olaylarını tek tek ezberlemek yerine önce Türkçenin ses sistemini anlamak, ardından sözcüğün ilk ve son biçimini karşılaştırmak daha sağlam bir öğrenme yoludur.
İçindekiler
- Ses Bilgisi Nedir?
- Ses ile Harf Aynı Şey midir?
- Türkçede Ünlü ve Ünsüz Harfler
- Seslerin Sözcükteki Düzeni: Hece
- Türkçede Ünlü Uyumları
- Ses Olayları Nedir?
- Ünlülerle İlgili Ses Olayları
- Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları
- Kaynaştırma Harfleri Ne İşe Yarar?
- Ulama Nedir?
- Bir Sözcükte Ses Olayı Nasıl Bulunur?
- En Çok Karıştırılan Ses Olayları Nasıl Ayırt Edilir?
- Aynı Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı Olabilir mi?
- Ses Bilgisi Sorularında Nasıl İlerlenmeli?
- Ses Bilgisi Uygulaması
- Ses Bilgisini Öğrenirken Akılda Tutulması Gerekenler
1. Ses Bilgisi Nedir?
Ses bilgisi, bir dildeki sesleri; bu seslerin özelliklerini, sözcük içindeki dizilişlerini, birbirleriyle olan uyumlarını ve çeşitli nedenlerle ortaya çıkan ses değişikliklerini inceleyen alandır.
Türkçede ses bilgisi denildiğinde birkaç konu birbiriyle bağlantılı olarak ele alınır:
- Ünlü ve ünsüz sesler
- Hece yapısı
- Büyük ve küçük ünlü uyumu
- Sözcüklerde meydana gelen ses olayları
- Söyleyiş sırasında ortaya çıkan ses ilişkileri
Bu konular birbirinden bağımsız değildir. Örneğin ünlülerin geniş ve dar özellikleri bilinmeden ünlü daralmasını, ünsüzlerin sert ve yumuşak özellikleri bilinmeden de ünsüz benzeşmesini anlamak güçleşir.
Bu nedenle ses bilgisini tek tek kuralların sıralandığı bir liste olarak değil, birbirine bağlı bir sistem olarak düşünmek gerekir.
2. Ses ile Harf Aynı Şey midir?
Ses ve harf birbiriyle yakından ilişkili olsa da aynı kavram değildir.
Ses, konuşurken oluşturduğumuz ve işitebildiğimiz dil birimidir. Harf ise bu sesleri yazıda göstermek için kullandığımız işarettir.
Örneğin a harfini yazdığımızda bir işaret kullanırız; bu harfi okuduğumuzda ise onun karşıladığı sesi çıkarırız.
Türk alfabesinde 29 harf bulunur. Bunların:
- 8’i ünlü,
- 21’i ünsüzdür.
Ses ile harf arasındaki ayrım özellikle söyleyişle ilgili durumları incelerken önem kazanır. Örneğin [Ulama] yazılışta yeni bir harf oluşturmaz; sözcüklerin söyleniş biçimiyle ilgilidir.
3. Türkçede Ünlü ve Ünsüz Harfler
Türkçedeki sesleri anlamanın ilk adımı onları ünlüler ve ünsüzler olarak ayırmaktır.
3.1. Ünlü Harfler
Türkçede sekiz ünlü vardır:
a, e, ı, i, o, ö, u, ü
Ünlüler kendi başlarına söylenebilir ve Türkçede hecenin temelini oluşturur.
Ünlüler çeşitli özelliklerine göre sınıflandırılır:
| Özellik | Ünlüler |
|---|---|
| Kalın | a, ı, o, u |
| İnce | e, i, ö, ü |
| Düz | a, e, ı, i |
| Yuvarlak | o, ö, u, ü |
| Geniş | a, e, o, ö |
| Dar | ı, i, u, ü |
Bu ayrımlar yalnızca sınıflandırma amacı taşımaz. Kalınlık-incelik özelliği büyük ünlü uyumunu, düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık özellikleri ise küçük ünlü uyumunu anlamada kullanılır.
Ünlülerin oluşum özellikleri ve sınıflandırılması [Ünlü Harfler] konusunda daha ayrıntılı biçimde incelenir.
3.2. Ünsüz Harfler
Türkçedeki diğer 21 harf ünsüzdür:
b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z
Ünsüzler de kendi içlerinde farklı özelliklere sahiptir. Ses olayları açısından özellikle sert ve yumuşak ünsüz ayrımı önemlidir.
Sert ünsüzler şunlardır:
ç, f, h, k, p, s, ş, t
Bu sesler yaygın olarak “Fıstıkçı Şahap” ifadesiyle hatırlanır.
Örneğin:
kitap + cı → kitapçı
“Kitap” sözcüğü sert p ünsüzüyle bittiği için ekin başındaki c, ç sesine dönüşür.
Bu değişimin neden gerçekleştiğini anlayabilmek için [Ünsüz Harfler] konusundaki sert-yumuşak ünsüz ayrımını bilmek gerekir.
4. Seslerin Sözcükteki Düzeni: Hece
Sesler belirli bir düzen içinde birleşerek heceleri, heceler de sözcükleri oluşturur.
Örneğin:
ki-tap
öğ-ren-ci
ar-ka-daş
ka-lem-lik
Türkçede her hecede bir ünlü bulunur. Bu nedenle bir sözcükteki ünlü sayısı, hece sayısını belirlemede temel ölçüdür.
kitap → 2 ünlü → 2 hece
öğrenci → 3 ünlü → 3 hece
Hece ile ses olayları arasında da ilişki vardır.
Örneğin:
burun + u → burnu
“Burun” sözcüğünün ikinci hecesindeki u ünlüsü ek getirildiğinde düşer. Sözcüğün hece yapısı da buna bağlı olarak değişir.
Hecenin oluşumu, sözcüklerin hecelere ayrılması ve Türkçedeki hece özellikleri [Hece Yapısı] konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.
5. Türkçede Ünlü Uyumları
Türkçede bir sözcüğün içindeki ünlüler gelişigüzel sıralanmaz. Özellikle Türkçe kökenli sözcüklerde ünlüler arasında belirli uyumlar görülebilir.
Bunların başlıcaları:
- Büyük ünlü uyumu
- Küçük ünlü uyumu
Ünlü uyumları ile ses olaylarını birbirine karıştırmamak gerekir. Ünlü uyumları, sözcükteki ünlülerin belirli özellikler bakımından birbirleriyle ilişkisini gösterir. Ses olaylarında ise bir sesin düşmesi, türemesi veya başka bir sese dönüşmesi gibi bir değişiklik söz konusudur.
5.1. Büyük Ünlü Uyumu
[Büyük Ünlü Uyumu], sözcükte bulunan ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından birbirine uyum göstermesine dayanır.
Temel kural şöyledir:
- İlk hecedeki ünlü kalınsa sonraki ünlüler de kalın olur.
- İlk hecedeki ünlü inceyse sonraki ünlüler de ince olur.
Örneğin:
kapı → a / ı → kalın / kalın
çocuk → o / u → kalın / kalın
gözlük → ö / ü → ince / ince
beşik → e / i → ince / ince
Ancak bir sözcüğün bu kurala uymaması, onun yanlış olduğu anlamına gelmez. Türkçede büyük ünlü uyumuna uymayan bazı sözcükler vardır. Ayrıca yabancı dillerden Türkçeye geçen sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.
5.2. Küçük Ünlü Uyumu
[Küçük Ünlü Uyumu], ünlülerin düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık özellikleri arasındaki ilişkiye dayanır.
Temel olarak:
- Düz ünlülerden sonra düz ünlüler,
- Yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak veya geniş-düz ünlüler
gelebilir.
Örneğin:
bilek
kayıkçı
çocuk
yorgunluk
Bu sözcüklerde ünlülerin dizilişi küçük ünlü uyumuna uygundur.
İki uyumu ayırmanın en kolay yolu, baktıkları ses özelliklerini bilmektir:
Büyük ünlü uyumu → kalınlık / incelik
Küçük ünlü uyumu → düzlük / yuvarlaklık ve genişlik / darlık
6. Ses Olayları Nedir?
Sözcükler ek aldıklarında, başka sözcüklerle birleştiklerinde veya çeşitli ses özelliklerinin etkisiyle ilk biçimlerinden farklılaşabilir.
Örneğin:
ağız + ı → ağzı
Bir ünlü kaybolmuştur.
kitap + ı → kitabı
Bir ünsüz değişmiştir.
his + etmek → hissetmek
Bir ünsüz ikizleşmiştir.
Sözcüklerde seslerin düşmesi, türemesi veya değişmesi gibi durumlar genel olarak [Ses Olayları] kapsamında incelenir.
Ses olaylarını öğrenirken yalnızca olayların adlarını ezberlemek yerine sözcüğün değişmeden önceki biçimiyle değiştikten sonraki biçimini karşılaştırmak daha güvenilir bir yöntemdir.
7. Ünlülerle İlgili Ses Olayları
Ünlülerle ilgili ses olaylarında sözcükte bulunan bir ünlü düşebilir, başka bir ünlüye dönüşebilir veya sözcükte daha önce bulunmayan bir ünlü ortaya çıkabilir.
7.1. Ünlü Düşmesi
Bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında içlerindeki dar ünlülerden biri düşebilir.
burun + u → burnu
ağız + ı → ağzı
boyun + u → boynu
“Burun” ile “burnu” biçimlerini karşılaştıralım:
burun → burnu
İkinci hecedeki u sesi artık yoktur.
Bu değişiklik [Ünlü Düşmesi] olarak adlandırılır.
Burada önemli olan yalnızca “burnu” sözcüğünü görmek değil, onu burun biçimiyle karşılaştırmaktır.
7.2. Ünlü Daralması
Sonu a veya e ünlüsüyle biten fiiller -yor eki aldığında kökün sonundaki geniş ünlü daralır.
başla + yor → başlıyor
bekle + yor → bekliyor
oyna + yor → oynuyor
Örneğin:
başla → başlıyor
değişiminde a sesi tamamen kaybolmamış, ı sesine dönüşmüştür. Bu nedenle burada düşme değil, [Ünlü Daralması] vardır.
de- ve ye- fiilleri de dikkat edilmesi gereken örneklerdir. Bu fiillerde -yor ekiyle diyor, yiyor biçimleri ortaya çıkar; ayrıca diyecek, diyen, yiyecek, yiyen gibi bazı kullanımlarda araya giren y sesinin etkisiyle kökteki e daralır. Bu özel durumlar ünlü daralmasının ayrıntılı anlatımında ayrıca değerlendirilir.
7.3. Ünlü Türemesi
Bazı sözcüklere ek getirildiğinde sözcüğün ilk biçiminde bulunmayan bir ünlü ortaya çıkabilir.
Örneğin:
az + cık → azıcık
“Az” sözcüğünde bulunmayan ı ünlüsü yeni biçimde ortaya çıkmıştır.
Bu durum [Ünlü Türemesi] olarak adlandırılır.
Türemeyi belirlerken şu soru işe yarar:
Son biçimde, sözcüğün ilk biçiminde bulunmayan yeni bir ünlü var mı?
7.4. Ünlü Değişimi
Bir ünlünün başka bir ünlüye dönüşmesi her zaman ünlü daralması değildir.
Örneğin:
ben + e → bana
sen + e → sana
“Ben” ve “sen” zamirlerindeki e ünlüsü, yönelme eki alındığında a ünlüsüne dönüşür.
Bu örnekler [Ünlü Değişimi] kapsamında değerlendirilir.
Dolayısıyla bir sözcükte ünlünün değiştiğini gördüğümüzde hemen “ünlü daralması” sonucuna ulaşmamalıyız. Değişimin hangi koşulda gerçekleştiğine de bakmalıyız.
8. Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları
Ünsüzlerde de çeşitli değişiklikler görülebilir. Bir ünsüz başka bir ünsüze dönüşebilir, düşebilir veya sözcüğün yeni biçiminde fazladan bir ünsüz ortaya çıkabilir.
8.1. Ünsüz Benzeşmesi
Sert ünsüzlerden biriyle biten sözcüklere belirli ekler getirildiğinde ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşebilir.
Örneğin:
kitap + cı → kitapçı
ağaç + dan → ağaçtan
sınıf + da → sınıfta
“Kitapçı” sözcüğünü inceleyelim:
kitap + cı → kitapçı
Kökteki p değişmemiştir. Değişen ses ekin başındaki c sesidir:
c → ç
Bu olay [Ünsüz Benzeşmesi] olarak adlandırılır.
8.2. Ünsüz Yumuşaması
Sonunda p, ç, t, k ünsüzlerinden biri bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında son seslerinde değişiklik görülebilir.
kitap + ı → kitabı
ağaç + ı → ağacı
kanat + ı → kanadı
Genel olarak şu değişimler görülebilir:
p → b
ç → c
t → d
k → g / ğ
Örneğin:
kitap → kitabı
biçiminde değişen ses sözcüğün sonundaki p sesidir:
p → b
Bu nedenle [Ünsüz Yumuşaması] vardır.
Ancak sonu p, ç, t, k ile biten her sözcükte yumuşama gerçekleşmez. Bu nedenle kuralın istisnaları kendi konusu içinde ayrıca değerlendirilmelidir.
8.3. Ünsüz Düşmesi
Bazı sözcükler ek aldığında kökte bulunan ünsüzlerden biri ortadan kalkabilir.
Örneğin:
küçük + cük → küçücük
“Küçük” sözcüğündeki k seslerinden biri yeni biçimde bulunmaz.
Bu durum [Ünsüz Düşmesi] olarak adlandırılır.
Ünlü düşmesiyle karıştırıldığında kaybolan sesin türüne bakmak çoğu zaman yeterlidir:
Kaybolan ses ünlüyse → ünlü düşmesi
Kaybolan ses ünsüzse → ünsüz düşmesi
8.4. Ünsüz Türemesi
Sözcüğün ilk biçiminde bulunmayan bir ünsüzün eklenme veya birleşme sonucunda ortaya çıkması [Ünsüz Türemesi] olarak adlandırılır.
Örneğin:
his + etmek → hissetmek
af + etmek → affetmek
İlk örnekte s, ikinci örnekte f ünsüzü ikizleşmiştir.
İlk ve son biçimi karşılaştırdığımızda değişiklik daha açık görülür:
his → hissetmek → s / ss
af → affetmek → f / ff
8.5. N-M Değişmesi
Türkçede bazı sözcüklerde b ünsüzünden önce bulunan n sesi, söyleyişin etkisiyle m sesine dönüşebilir. Bu durum n-m değişmesi olarak adlandırılır.
Örneğin:
canbaz → cambaz
penbe → pembe
sünbül → sümbül
Bu örneklerde n → m değişimi görülür.
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: İçinde nb sesleri yan yana bulunan her sözcükte n-m değişmesi aranmaz. Özellikle birleşik sözcüklerde sözcüklerin yapısı korunabilir. Bu nedenle bir örneği değerlendirirken yalnızca yan yana gelen harflere değil, sözcüğün yapısına da bakmak gerekir.
N-m değişmesi için ayrı bir alt URL oluşturmadığımızdan bu konu, ses bilgisi ana yazısında temel düzeyde açıklanmıştır.
9. Kaynaştırma Harfleri Ne İşe Yarar?
Türkçede özellikle ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde söyleyişi ve eklenmeyi kolaylaştıran yardımcı ünsüzlerle karşılaşılabilir. Okul dil bilgisinde y, ş, s, n sesleri kaynaştırma harfleri olarak öğretilir.
Bu sesleri örnekler üzerinde görmek daha kolaydır.
y:
araba + a → araba-y-a
“Araba” ünlüyle biter, yönelme eki -a da ünlüyle başlar. İki ünlünün arasına y girer.
ş:
iki + er → iki-ş-er
Üleştirme anlamı veren ekle kullanımda ş sesi ortaya çıkar.
s:
kapı + ı → kapı-s-ı
Üçüncü tekil kişi iyelik ekiyle kullanımda s yardımcı sesi görülür.
n:
bu + a → bu-n-a
Zamirlerle bazı eklerin birleşmesinde n sesiyle karşılaşılır.
Kaynaştırma konusunda yalnızca “y, ş, s, n” harflerini ezberlemek yeterli değildir. Sözcüğün kökünü ve aldığı eki ayırmak, yardımcı sesin nerede ortaya çıktığını görmeyi kolaylaştırır.
Kaynaştırma seslerinin kullanım alanları ve özellikle n sesinin hangi yapılarda ortaya çıktığı [Kaynaştırma Harfleri] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınır.
10. Ulama Nedir?
Ünsüzle biten bir sözcüğün ardından ünlüyle başlayan başka bir sözcük geldiğinde, ilk sözcüğün sonundaki ünsüz ikinci sözcüğün başındaki ünlüyle bağlantılı biçimde söylenebilir. Bu söyleyiş özelliğine [Ulama] denir.
Örneğin:
son akşam
ifadesinde sözcükler yazıda birbirinden ayrıdır. Akıcı söyleyişte “son” sözcüğünün sonundaki n sesi, ardından gelen “akşam” sözcüğünün ilk ünlüsüyle bağlantılı okunabilir.
Ulamayı diğer ses olaylarından ayıran önemli nokta sözcüklerin yazılı biçimlerinin değişmemesidir.
Karşılaştıralım:
kitap + ı → kitabı
Burada sözcüğün yapısında p → b değişimi vardır.
son akşam
örneğinde ise sözcüklerin yazılı biçimi değişmez; özellik söyleyiş sırasında ortaya çıkar.
Ulamanın gerçekleşebilmesi için sözcüklerin söyleyiş sırasında birbirine bağlanabilmesi gerekir. İki sözcük arasında duraklamaya yol açan bir noktalama işareti bulunduğunda ulama yapılmaz.
Örneğin:
Kitap okumayı seviyorum.
“Kitap” ünsüzle biter, “okumayı” ünlüyle başlar ve aralarında duraklama yoktur. Söyleyişte ulama yapılabilir.
Buna karşılık:
Kitap, insanı geliştirir.
“Kitap” ile “insanı” arasında virgül bulunduğundan burada duraklama vardır ve ulama gerçekleşmez.
Dolayısıyla ulamayı belirlerken yalnızca sözcüklerin son ve ilk seslerine değil, aralarında söyleyişi kesen bir noktalama işareti bulunup bulunmadığına da dikkat edilmelidir.
11. Bir Sözcükte Ses Olayı Nasıl Bulunur?
Bir sözcükteki ses olayını bulmanın en güvenilir yollarından biri, sözcüğün ilk biçimiyle son biçimini karşılaştırmaktır.
Örneğin burnu sözcüğünü inceleyelim.
1. İlk biçimi bulun:
burun
2. Gelen eki ayırın:
burun + u
3. İki biçimi karşılaştırın:
burun → burnu
4. Değişen sesi belirleyin:
İkinci hecedeki u sesi kaybolmuştur.
5. Olayı adlandırın:
Kaybolan ses bir ünlüdür.
Sonuç: Ünlü düşmesi
Aynı yöntemi “kitapçı” sözcüğünde kullanalım:
kitap + cı → kitapçı
Kökteki p değişmemiştir. Ekin başındaki c, ç olmuştur.
Sonuç: Ünsüz benzeşmesi
Buradaki temel yöntem kısaca şöyledir:
ilk biçim → ek → son biçim → değişen ses → ses olayının adı
Bu yöntem özellikle birbirine benzeyen ses olaylarını ayırırken ezberden daha güvenlidir.
12. En Çok Karıştırılan Ses Olayları Nasıl Ayırt Edilir?
Ses bilgisi sorularındaki hataların önemli bir bölümü olayın kuralını bilmemekten değil, sözcüğün hangi bölümünde neyin değiştiğini görememekten kaynaklanır.
12.1. Ünsüz Benzeşmesi mi, Ünsüz Yumuşaması mı?
Şu iki örneği karşılaştıralım:
kitap + cı → kitapçı
Burada değişen ses ekin başındaki c sesidir:
c → ç
Bu nedenle ünsüz benzeşmesi vardır.
İkinci örnek:
kitap + ı → kitabı
Bu kez değişen ses sözcüğün sonundaki p sesidir:
p → b
Bu nedenle ünsüz yumuşaması vardır.
Pratik ayrım:
Benzeşme → ekin başındaki ses değişir.
Yumuşama → sözcüğün sonundaki ünsüz değişir.
12.2. Ünlü Düşmesi mi, Ünlü Daralması mı?
İki olayda da sözcüğün ilk ve son biçimini karşılaştırmak gerekir.
burun + u → burnu
Bir ünlü tamamen ortadan kalkmıştır.
Sonuç: Ünlü düşmesi
Buna karşılık:
başla + yor → başlıyor
Ünlü tamamen kaybolmamış, başka bir ünlüye dönüşmüştür:
a → ı
Sonuç: Ünlü daralması
Kısaca:
Ses yok olmuşsa → düşme
Geniş ünlü dar ünlüye dönüşmüşse → daralma
12.3. Ünlü Türemesi mi, Ünsüz Türemesi mi?
İki durumda da sözcüğün ilk biçiminde bulunmayan bir ses ortaya çıkar. Ayrımı belirleyen şey ortaya çıkan sesin türüdür.
az + cık → azıcık
Ortaya çıkan ı bir ünlüdür.
Sonuç: Ünlü türemesi
his + etmek → hissetmek
Ortaya çıkan ikinci s ise bir ünsüzdür.
Sonuç: Ünsüz türemesi
Dolayısıyla önce olayın adını tahmin etmek yerine hangi sesin ortaya çıktığını belirlemek daha kolaydır.
13. Aynı Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı Olabilir mi?
Evet. Bir sözcüğün oluşumu sırasında birden fazla ses olayı aynı yapı üzerinde görülebilir. Bu nedenle özellikle birden fazla ek alan sözcüklerde ilk bulunan değişiklikte durmamak gerekir.
Örneğin ufacık sözcüğünü inceleyelim:
ufak + cık → ufacık
Burada iki değişiklik dikkat çeker.
Önce “ufak” sözcüğünün sonundaki k sesi ortadan kalkmıştır:
ufak → ufacık
Bu nedenle ünsüz düşmesi vardır.
Aynı zamanda ekin başındaki c sesinden önce sözcükte bulunmayan ı ünlüsü ortaya çıkmıştır:
ufak + cık → ufacık
Bu nedenle ünlü türemesi de görülür.
Sonuç olarak ufacık sözcüğünün oluşumunda:
- Ünsüz düşmesi
- Ünlü türemesi
birlikte değerlendirilebilir.
Bu tür örneklerde şu sıra yararlıdır:
kök → ek → ilk biçim → son biçim → kaybolan ses → ortaya çıkan ses
Böylece tek bir sözcükte birden fazla değişiklik olup olmadığı daha kolay fark edilir.
14. Ses Bilgisi Sorularında Nasıl İlerlenmeli?
Tek bir sözcükte ses olayını bulma yöntemini öğrendikten sonra sınav sorularında bir adım daha ileri gitmek gerekir. Çünkü soru bazen bir sözcük değil, bir cümle veya paragraftaki birden fazla sözcüğü karşılaştırmanızı ister.
Bu tür sorularda şu sıra daha kullanışlıdır:
- Önce soru kökünü okuyun. Sizden hangi ses olayının istendiğini veya hangisinin bulunmadığını belirleyin.
- “Yoktur, değildir, görülmez” gibi olumsuz ifadeleri gözden kaçırmayın.
- Altı çizili veya seçeneklerde verilen sözcükleri tek tek inceleyin.
- Sözcüğün yalnızca son biçimine bakmayın; gerekiyorsa kökünü ve aldığı eki belirleyin.
- Bir sözcükte ses olayı bulduğunuzda hemen diğer seçenekleri elemeden önce sorunun tam olarak ne istediğini yeniden kontrol edin.
- Benzer görünen olaylarda değişikliğin kökte mi yoksa ekte mi gerçekleştiğine dikkat edin.
Örneğin seçeneklerde hem kitabı hem de kitapçı bulunuyorsa iki sözcükte de “kitap” kökünü görmek sizi yanıltmamalıdır.
kitap + ı → kitabı
değişim kökün sonundadır:
p → b → ünsüz yumuşaması
Buna karşılık:
kitap + cı → kitapçı
değişim ekin başındadır:
c → ç → ünsüz benzeşmesi
Bu nedenle ses bilgisi sorularında yalnızca değişen harfi görmek değil, değişikliğin nerede ve neden gerçekleştiğini belirlemek önemlidir.
15. Ses Bilgisi Alıştırma Soruları
Aşağıdaki sözcüklerde gerçekleşen ses olayını önce kendiniz belirlemeye çalışın.
1. burnu
Cevap: Ünlü düşmesi.
Açıklama: burun + u → burnu biçiminde u ünlüsü düşmüştür.
2. kitapçı
Cevap: Ünsüz benzeşmesi.
Açıklama: kitap + cı → kitapçı biçiminde ekin başındaki c, ç olmuştur.
3. başlıyor
Cevap: Ünlü daralması.
Açıklama: başla + yor → başlıyor biçiminde a ünlüsü ı ünlüsüne dönüşerek daralmıştır.
4. kitabı
Cevap: Ünsüz yumuşaması.
Açıklama: kitap + ı → kitabı biçiminde p → b değişimi gerçekleşmiştir.
5. affetmek
Cevap: Ünsüz türemesi.
Açıklama: af + etmek → affetmek birleşmesinde f ünsüzü ikizleşmiştir.
6. azıcık
Cevap: Ünlü türemesi.
Açıklama: az + cık → azıcık oluşumunda sözcüğün ilk biçiminde bulunmayan ı ünlüsü ortaya çıkmıştır.
7. pembe
Cevap: N-M değişmesi.
Açıklama: Sözcüğün tarihsel biçiminde n sesi, ardından gelen b ünsüzünün etkisiyle m sesine dönüşmüştür.
Bu örneklerin tamamında aynı temel düşünme yolu kullanılabilir:
İlk biçimi bul → yapıyı incele → değişen sesi belirle → ses olayını adlandır.
16. Ses Bilgisini Öğrenirken Akılda Tutulması Gerekenler
Ses bilgisini öğrenmenin en kolay yolu bütün kuralları birbirinden bağımsız biçimde ezberlemek değildir. Önce [Ünlü Harfler] ile [Ünsüz Harfler] arasındaki temel ayrımı kavramak gerekir. Ardından [Hece Yapısı], [Büyük Ünlü Uyumu] ve [Küçük Ünlü Uyumu] Türkçedeki seslerin nasıl düzenlendiğini anlamaya yardımcı olur.
Sözcüklerde ortaya çıkan değişiklikler ise [Ses Olayları] kapsamında değerlendirilir. Burada önemli olan olayların adlarını ezberlemekten çok, sözcüğün ilk ve son biçimini karşılaştırarak hangi sesin nasıl değiştiğini belirleyebilmektir.
Örneğin kitapçı sözcüğünü gördüğümüzde “Burada hangi kural vardı?” diye ezberimizi yoklamak yerine:
kitap + cı → kitapçı
çözümlemesini yapmak, değişen sesin ekin başındaki c olduğunu hemen gösterir.
Benzer biçimde burnu sözcüğünde:
burun + u → burnu
çözümlemesi yapıldığında kaybolan ses açıkça görülür.
Ses bilgisinin temel mantığı da burada yatar:
Önce sözcüğün yapısını çözümle, sonra değişikliği gör, en son ses olayının adını koy.
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu – Yazım Kuralları
- Millî Eğitim Bakanlığı – Türkçe Ders Materyalleri