İstek Kipi Nedir? Eki, Çekimi ve Örnekleri

Bir işi yapma isteğini, niyetini veya birlikte hareket etme önerisini bildiren fiil biçimleri istek kipiyle kurulur. “Biraz dinleneyim.” ve “Bu konuyu birlikte değerlendirelim.” cümlelerinde eylemler henüz gerçekleşmemiştir; konuşan, bu eylemlerin yapılmasını istemektedir.

İstek kipinin temel eki “-a/-e”’dir. Ancak ek, kişi ekleriyle birleştiğinde “geleyim, başlayalım, bekleyesin” gibi farklı biçimlerde görülebilir. Günümüz Türkçesinde özellikle birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimleri yaygındır. Diğer kişilere ait bazı biçimler ise daha çok kalıplaşmış sözlerde, dualarda, beddualarda veya edebî anlatımlarda kullanılır.

İçindekiler

1. İstek Kipi Nedir?
2. İstek Kipinin Özellikleri
3. İstek Kipinin Eki Nedir?
4. İstek Kipi Nasıl Bulunur?
5. İstek Kipinin Kişilere Göre Çekimi
6. İstek Kipinin Olumlu Çekimi
7. İstek Kipinin Olumsuz Çekimi
8. İstek Kipinin Soru Biçimi
9. İstek Kipi Örnekleri
10. İstek Kipinin Cümleye Kattığı Anlamlar
11. İstek Kipi ile Emir Kipi Arasındaki Fark
12. İstek Kipi ile Şart Kipi Arasındaki Fark
13. İstek Kipi Zaman Bildirir mi?
14. İstek Kipinin Birleşik Zamanlı Çekimi
15. TYT Türkçe’de İstek Kipi
16. Sık Yapılan Hatalar
17. İstek Kipi Konu Özeti
18. Açıklamalı Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular
20. Sonuç

1. İstek Kipi Nedir?

İstek kipi, fiilin bildirdiği işin yapılmasının istendiğini veya tasarlandığını gösteren dilek kipidir. Fiil kök ya da gövdesine “-a/-e” eki getirilerek kurulur.

Biraz dışarı çıkalım.

Bu cümledeki “çıkalım” fiili, konuşanın başkalarıyla birlikte dışarı çıkma isteğini ve önerisini bildirmektedir.

Soruyu ben cevaplayayım.

“Cevaplayayım” fiili ise konuşanın işi kendi üzerine alma isteğini anlatır.

İstek kipi; şart, gereklilik ve emir kipleriyle birlikte Dilek Kipleri içinde değerlendirilir. Bu kipler eylemi doğrudan bir zamana bağlamak yerine istek, koşul, zorunluluk veya buyruk yönünden tasarlar.

2. İstek Kipinin Özellikleri

İstek kipinin temel özellikleri şunlardır:

• Fiil kök veya gövdelerine getirilen “-a/-e” ekiyle kurulur.
• Doğrudan zaman bildirmez.
• Eylemin yapılmasına yönelik istek veya niyet anlatır.
• Birinci çoğul kişide teklif ve öneri anlamı yaygındır.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimlerinde kullanılabilir.
• Kişi ekleriyle çekimlenir.
• Günümüz Türkçesinde bütün kişi çekimleri aynı sıklıkta kullanılmaz.
• Birinci tekil ve birinci çoğul kişi biçimleri günlük dilde oldukça yaygındır.
• Bazı kişi çekimleri dua, beddua, temenni ve kalıplaşmış sözlerde görülür.
• Cümledeki bağlama göre rica, teklif, izin isteme veya gönüllülük anlamı taşıyabilir.

İstek kipinin bulunduğu sözcük, kip ve kişi anlamı kazandığı için [Çekimli Fiil] özelliği taşır.

3. İstek Kipinin Eki Nedir?

İstek kipinin eki, büyük ünlü uyumuna göre “-a” veya “-e” biçiminde kullanılır:

• bak-a-yım
• gel-e-yim
• başla-ya-lım
• dinle-ye-lim

Fiil ünlüyle bitiyorsa fiil ile kip eki arasına yardımcı “y” ünsüzü girer:

“Y” sesi kip ekinin bir parçası değildir. Ünlüyle biten fiil ile ünlüyle başlayan ekin arasına giren yardımcı sestir.

4. İstek Kipi Nasıl Bulunur?

Bir cümlede istek kipini bulmak için şu adımlar izlenebilir:

Fiili Belirleyin

Önce cümledeki çekimli fiil bulunur:

Bu akşam erken yatalım.

Cümlenin çekimli fiili “yatalım”dır.

Fiilin Kök veya Gövdesini Bulun

“Yatalım” sözcüğünün kökü “yat-” fiilidir:

yat-a-lım

Kip Ekini Ayırın

Fiil kökünden sonra gelen “-a” istek kipidir. “-lım” ise birinci çoğul kişi anlamı verir.

Cümlenin Anlamını İnceleyin

Konuşan, kendisinin de içinde bulunduğu kişilere erken yatmayı önermektedir. Bu nedenle fiil hem yapı hem anlam bakımından istek kipindedir.

Kısaca şu formül kullanılabilir:

Fiil kök veya gövdesi + istek kipi eki + kişi eki

Örnek:

bekle-y-e-lim

• bekle-: Fiil gövdesi
• -y-: Yardımcı ses
• -e-: İstek kipi eki
• -lim: Birinci çoğul kişi eki

5. İstek Kipinin Kişilere Göre Çekimi

“Gelmek” fiilinin istek kipine göre olumlu çekimi şöyledir:

Bu tablo, istek kipinin bütün kişi biçimlerini göstermektedir. Ancak bu çekimlerin kullanım sıklıkları aynı değildir.

Günümüz Türkçesinde en yaygın biçimler şunlardır:

• geleyim
• gelelim

“Gelesin, gele, gelesiniz, geleler” biçimleri ise günlük konuşmada sınırlı kullanılır. Bu çekimlere daha çok dualarda, beddualarda, kalıplaşmış sözlerde ve edebî metinlerde rastlanır:

• Sağlıkla büyüyesin.
• Yolu açık ola.
• İyi günler göresiniz.
• Muratlarına ereler.

Bu biçimlerin seyrek kullanılması, dil bilgisi bakımından yanlış oldukları anlamına gelmez.

6. İstek Kipinin Olumlu Çekimi

İstek kipinin olumlu çekiminde fiilin bildirdiği hareketin yapılması istenir:

Örnekler:

• Sana yardım edeyim.
• Kitabı ben taşıyayım.
• Biraz ara verelim.
• Konuyu örneklerle açıklayalım.
• Yarın yeniden konuşalım.

Birinci tekil kişi çekiminde konuşan işi kendisinin yapmasını ister. Birinci çoğul kişi çekiminde ise çoğunlukla birlikte hareket etme isteği veya önerisi bulunur.

7. İstek Kipinin Olumsuz Çekimi

İstek kipinin olumsuz biçimi, fiil kök veya gövdesine “-ma/-me” olumsuzluk eki getirildikten sonra istek kipinin kullanılmasıyla kurulur:

Fiil + olumsuzluk eki + istek kipi + kişi eki

Örnek çözümlemeler:

• gel-me-y-eyim
• konuş-ma-y-alım
• bekle-me-y-elim
• unut-ma-y-asın

Günlük dilde yaygın kullanılan olumsuz biçimler şunlardır:

Örnekler:

• Bugün dışarı çıkmayayım.
• Bu konuyu şimdi açmayalım.
• Kimseyi gereksiz yere bekletmeyelim.
• Aynı hatayı yeniden yapmayalım.
• Karar vermeden önce acele etmeyelim.

Olumsuzluk ekiyle kip eki arasındaki “y”, iki ünlünün yan yana gelmesini önleyen yardımcı sestir.

8. İstek Kipinin Soru Biçimi

İstek kipinde soru, “mı/mi/mu/mü” soru parçacığıyla kurulur:

• Geleyim mi?
• Başlayayım mı?
• Biraz bekleyelim mi?
• Pencereyi açalım mı?
• Bu soruyu birlikte çözelim mi?

Soru parçacığı her zaman fiilden ayrı yazılır. Ardından gelen kişi eki ise soru parçacığına bitişir:

• konuşalım mı?
• gidelim mi?
• ben de katılayım mı?

İstek kipinin soru biçimi çoğunlukla izin isteme, öneride bulunma veya karşıdakinin görüşünü öğrenme amacı taşır:

Pencereyi açayım mı?

Bu cümlede konuşan yalnızca kendi isteğini bildirmemekte, pencereyi açmak için karşısındaki kişinin onayını da istemektedir.

9. İstek Kipi Örnekleri

Aşağıdaki cümlelerde istek kipi farklı görevlerde kullanılmıştır:

• Ödevimi bitirdikten sonra biraz dinleneyim.
• Bu soruyu tahtada ben çözeyim.
• Önce herkesin görüşünü dinleyelim.
• Hafta sonu müzeye gidelim.
• Bu akşam erken uyuyalım.
• Sana bir kahve hazırlayayım.
• Toplantıya başlamadan önce notları inceleyelim.
• Çocuklar sağlıkla büyüyeler.
• Dilediğin bütün güzelliklere kavuşasın.
• Yolunuz açık ola.

Günlük kullanımda “çözeyim, dinleyelim, gidelim” gibi biçimler doğal ve yaygındır. “Kavuşasın, büyüyeler, açık ola” örnekleri ise daha çok temenni ve kalıplaşmış anlatımlarda görülür.

10. İstek Kipinin Cümleye Kattığı Anlamlar

İstek kipi yalnızca genel bir isteme anlamı oluşturmaz. Cümlenin bağlamına göre farklı anlam incelikleri kazanabilir.

Kişisel İstek

Biraz dinleneyim.

Konuşan, kendisinin dinlenmesini istemektedir.

Birlikte Hareket Etme Önerisi

Bu konuyu yarın yeniden konuşalım.

Konuşan, karşısındaki kişiye birlikte hareket etmeyi önermektedir.

Gönüllülük

Çantaları ben taşıyayım.

Konuşan işi kendi isteğiyle üstlenmektedir.

İzin İsteme

Ben de sizinle geleyim mi?

Eylemi yapma isteği, karşıdaki kişinin onayına sunulmuştur.

Teklif

Sana bir bardak su getireyim.

Konuşan, karşısındaki kişiye yardım veya ikram teklif etmektedir.

Temenni

Her şey gönlünce ola.

Bu örnekte gerçekleşmesi arzulanan bir durum anlatılmıştır.

Öneri ve teklif anlamının doğru belirlenebilmesi için fiilin çekimi kadar cümlenin iletişim amacı da değerlendirilmelidir. Bu anlam ilişkileri Cümlede Anlam ve Öneri Cümleleri konularıyla bağlantılıdır.

11. İstek Kipi ile Emir Kipi Arasındaki Fark

İstek kipi ile emir kipi, özellikle teklif veya rica bildiren cümlelerde birbirine karıştırılabilir.

Karşılaştırmalı örnekler:

• Biraz dinlenelim. → İstek kipi
• Biraz dinlenin. → Emir kipi
• Ben de geleyim. → İstek kipi
• O da gelsin. → Emir kipi
• Konuyu birlikte inceleyelim. → İstek kipi
• Konuyu dikkatlice inceleyin. → Emir kipi

Özellikle “gelsin” sözcüğü istek kipi sanılmamalıdır. Bu sözcük üçüncü tekil kişi emir çekimidir.

12. İstek Kipi ile Şart Kipi Arasındaki Fark

İstek kipinin eki “-a/-e”, şart kipinin eki ise “-sa/-se”dir:

Şart kipi bazı cümlelerde dilek veya istek anlamı da taşıyabilir:

Keşke tatil biraz daha uzun sürse.

“Sürse” fiili biçim bakımından şart kipindedir. Cümlenin taşıdığı anlam ise dilektir. Bu nedenle kipin adı belirlenirken yalnızca cümlenin genel anlamına değil, fiilde bulunan eke de bakılmalıdır.

13. İstek Kipi Zaman Bildirir mi?

İstek kipi doğrudan zaman bildirmez. Eylemin ne zaman yapılacağı cümledeki zaman bildiren sözcüklerden veya bağlamdan anlaşılır:

• Şimdi biraz dinleneyim.
• Yarın erkenden yola çıkalım.
• Akşam yeniden konuşalım.
• Gelecek hafta projeye başlayalım.

Bu cümlelerdeki zaman anlamını istek kipi değil; “şimdi, yarın, akşam, gelecek hafta” ifadeleri vermektedir. Bu tür ifadeler Zaman Zarfı olarak kullanılabilir.

İstek kipini gelecek zamanla karıştırmamak gerekir:

• Yarın seni arayacağım. → Gelecek zaman
• Yarın seni arayayım. → İstek kipi

Birinci cümlede geleceğe yönelik bir bildirme, ikinci cümlede ise konuşanın isteği veya önerisi vardır.

14. İstek Kipinin Birleşik Zamanlı Çekimi

İstek kipinin ek fiille kurulan birleşik zamanlı biçimleri dil bilgisi bakımından mümkün olsa da günümüz standart Türkçesinde oldukça seyrektir:

• geleydi
• görebileydim
• söyleyeydi
• başlayaydık

Örnek:

O gün bize de uğrayaydınız.

Bu kullanım, günlük dilden çok ağızlarda veya edebî anlatımlarda görülür.

Keşke ben de onunla gideydim.

Bu cümlede geçmişte gerçekleşmemiş bir istek anlatılmaktadır. Günlük dilde aynı anlam çoğu zaman “Keşke ben de onunla gitseydim.” biçiminde, şart kipinin hikâyesiyle ifade edilir.

Seyrek kullanılan bu biçimler, istek kipinin temel çekimi öğretilirken yaygın örnekler gibi değerlendirilmemelidir.

15. TYT Türkçe’de İstek Kipi

TYT Türkçe’de istek kipi; kip eki, kişi eki, anlam kayması ve dilek kiplerinin karşılaştırılması üzerinden sorulabilir.

Soruyu çözerken şu sıra izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli fiili bulun.
2. Fiilin kök veya gövdesini belirleyin.
3. Olumsuzluk eki varsa ayırın.
4. “-a/-e” istek kipi ekini arayın.
5. Kipten sonra gelen kişi ekini belirleyin.
6. Cümlenin istek, teklif veya izin anlamını inceleyin.
7. Emir ve şart kipiyle karıştırılabilecek biçimleri kontrol edin.

Örnek:

Bu akşam biraz erken çıkalım.

• çık-: Fiil kökü
• -a: İstek kipi
• -lım: Birinci çoğul kişi
• Cümleye kattığı anlam: Öneri

Kip sorularında fiilin taşıdığı ek ile cümlenin anlamı birlikte değerlendirilmelidir.

16. İstek Kipinde Sık Yapılan Hatalar

İstek kipi konusunda sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• İstek kipinin ekini “-ayım/-eyim” sanmak
• Yardımcı “y” sesini kip ekinin bir parçası kabul etmek
• “Gelsin” fiilini istek kipi saymak
• İstek kipinin zaman bildirdiğini düşünmek
• “-sa/-se” ile kurulan dilek cümlelerini istek kipi kabul etmek
• Seyrek kullanılan çekimleri yanlış saymak
• Soru parçacığını fiile bitişik yazmak
• Kipin biçimiyle cümlenin taşıdığı anlamı birbirine karıştırmak

Örneğin “gideyim” sözcüğündeki istek kipi eki yalnızca “-e”dir:

git-e-yim → gideyim

“Gelsin” sözcüğünde ise “-a/-e” bulunmaz. Bu fiil üçüncü tekil kişi emir çekimindedir.

17. İstek Kipi Konu Özeti

• İstek kipi, eylemin yapılmasının istendiğini veya tasarlandığını bildirir.
• İstek kipinin eki “-a/-e”dir.
• Ünlüyle biten fiillerde araya yardımcı “y” ünsüzü girer.
• “Geleyim” ve “gelelim” günümüz Türkçesinde yaygın kullanılan biçimlerdir.
• Diğer kişi çekimleri daha çok kalıplaşmış veya edebî anlatımlarda görülür.
• Olumsuzluk eki kip ekinden önce gelir.
• Soru parçacığı ayrı yazılır.
• İstek kipi doğrudan zaman bildirmez.
• Birinci tekil kişide istek, gönüllülük veya izin isteme görülebilir.
• Birinci çoğul kişide ortak hareket etme önerisi yaygındır.
• “Gelsin” emir, “gelse” şart, “gele” ise istek kipidir.
• Kip belirlenirken hem ek hem de cümlenin anlamı incelenmelidir.

18. Açıklamalı Mini Test

Soru 1 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil istek kipiyle çekimlenmiştir?

A) Yarın erkenden yola çıkacağız.
B) Bu konuyu birlikte inceleyelim.
C) Biraz daha dikkatli olmalısın.
D) Kitapları masaya bırakın.
E) Beni ararsa ona haber ver.

Cevap: B

Açıklama: “İnceleyelim” fiilindeki “-e” istek kipi, “-lim” ise birinci çoğul kişi ekidir.

Soru 2 – Aşağıdakilerden hangisi birinci tekil kişi istek kipiyle çekimlenmiştir?

A) Gelsin
B) Gelsem
C) Geleyim
D) Gelmeliyim
E) Geleceğim

Cevap: C

Açıklama: “Geleyim” sözcüğü “gel-e-yim” biçiminde ayrılır. “-e” istek kipini, “-yim” birinci tekil kişiyi gösterir.

Soru 3 – “Bu soruyu ben cevaplayayım.” cümlesinde istek kipi hangi anlamı taşımaktadır?

A) Koşul
B) Zorunluluk
C) Gönüllülük
D) Tahmin
E) Kesinlik

Cevap: C

Açıklama: Konuşan, soruyu cevaplama işini kendi isteğiyle üstlenmektedir. Bu nedenle cümlede gönüllülük anlamı vardır.

Soru 4 – Aşağıdaki cümlelerin hangisinde istek kipinin olumsuz biçimi kullanılmıştır?

A) Bu konuyu daha fazla uzatmayalım.
B) Kimse buraya girmesin.
C) Yarın geç kalmamalısınız.
D) Keşke bizi bekleseydin.
E) Bu soruyu cevaplamadı.

Cevap: A

Açıklama: “Uzatmayalım” sözcüğü “uzat-ma-y-a-lım” biçiminde ayrılır. Sözcükte olumsuzluk eki ve istek kipi birlikte kullanılmıştır.

Soru 5 – İstek kipiyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Temel eki “-a/-e”dir.
B) Doğrudan zaman bildirmez.
C) Olumsuz biçimde kullanılabilir.
D) “Gelsin” üçüncü tekil kişi istek çekimidir.
E) Öneri ve gönüllülük anlamı taşıyabilir.

Cevap: D

Açıklama: “Gelsin” üçüncü tekil kişi emir çekimidir. İstek kipinin üçüncü tekil kişi biçimi “gele”dir; ancak bu biçim günümüz Türkçesinde seyrek kullanılır.

19. Sık Sorulan Sorular

20. Sonuç

İstek kipi, fiilin bildirdiği hareketin yapılmasının istendiğini veya önerildiğini gösterir. “-A/-e” ekiyle kurulan bu kip, günümüz Türkçesinde özellikle “geleyim” ve “gelelim” gibi birinci tekil ve birinci çoğul kişi biçimleriyle sık kullanılır.

İstek kipini belirlerken fiilin taşıdığı ek kadar cümlenin bütünü de incelenmelidir. “Ben anlatayım.” cümlesinde gönüllülük, “Birlikte çalışalım.” cümlesinde öneri, “İçeri gireyim mi?” cümlesinde ise izin isteme anlamı vardır. Buna karşılık “gelsin” emir, “gelse” şart kipindedir. Bu ayrımlar doğru yapıldığında istek kipini hem cümle içinde bulmak hem de diğer Fiiller ve kip türlerinden ayırmak kolaylaşır.