Emir Kipi Nedir? Çekimi, Özellikleri ve Örnekleri

Emir kipi, bir işin yapılmasını veya yapılmamasını buyruk biçiminde bildiren dilek kipidir. “Kapıyı kapat.”, “Lütfen sıraya geçin.” ve “O da bizimle gelsin.” cümlelerindeki “kapat, geçin, gelsin” fiilleri emir kipiyle çekimlenmiştir.

Emir kipi yalnızca sert bir buyruk bildirmez. Cümlenin bağlamına ve söyleyiş biçimine göre rica, uyarı, yasaklama, öğüt, izin, davet veya iyi dilek anlamı da taşıyabilir. Bu nedenle emir kipini incelerken fiilin çekimiyle birlikte cümlede kazandığı anlam da değerlendirilmelidir.

İçindekiler

1. Emir Kipi Nedir?
2. Emir Kipinin Özellikleri
3. Emir Kipinin Eki Var mıdır?
4. Emir Kipi Nasıl Bulunur?
5. Emir Kipinin Kişilere Göre Çekimi
6. Emir Kipinde Birinci Tekil ve Birinci Çoğul Kişi Var mıdır?
7. Emir Kipinin Olumlu Çekimi
8. Emir Kipinin Olumsuz Çekimi
9. Emir Kipinin Soru Biçimi Var mıdır?
10. Emir Kipi Örnekleri
11. Emir Kipinin Cümleye Kattığı Anlamlar
12. Emir Kipi Her Zaman Emir mi Bildirir?
13. Emir Kipi ile Emir Cümlesi Aynı Şey midir?
14. Emir Kipi ile Diğer Kipler Arasındaki Farklar
15. Emir Kipinde Anlam Kayması
16. TYT Türkçe’de Emir Kipi
17. Emir Kipinde Sık Yapılan Hatalar
18. Emir Kipi Konu Özeti
19. Açıklamalı Mini Test
20. Sık Sorulan Sorular
21. Sonuç

1. Emir Kipi Nedir?

Fiiller, aldıkları kip ekleri ve çekim biçimleriyle farklı zaman ve tasarlama anlamları kazanır. Bu kiplerden biri olan emir kipi; bir işin, oluşun veya hareketin gerçekleşmesini buyruk biçiminde bildirir ve Türkçedeki Dilek Kipleri arasında yer alır.

Defterlerinizi açın.

Bu cümlede “açın” fiili, sözü söyleyen kişinin karşısındaki kişilerden gerçekleştirmelerini istediği bir eylemi bildirir. Fiil emir kipiyle ikinci çoğul kişiye göre çekimlenmiştir.

Emir kipinin kullanıldığı cümlelerde eylem çoğunlukla henüz gerçekleşmemiştir. Konuşan kişi, eylemin yapılmasını veya yapılmamasını ister:

• Pencereyi kapat.
• Biraz sessiz olun.
• Kimse yerinden kalkmasın.
• Çocuklar bahçeye çıksınlar.
• Bu konu hakkında konuşma.

Emir kipinde anlatılan işin gelecekte yapılacak olması, fiilin gelecek zaman kipinde olduğu anlamına gelmez. “Yarın erkenden gel.” cümlesindeki eylem gelecekte gerçekleştirilecek olsa da “gel” fiili emir kipindedir.

2. Emir Kipinin Özellikleri

Emir kipinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Bir işin yapılmasını veya yapılmamasını buyruk biçiminde bildirir.
• Dilek kipleri grubunda yer alır.
• Doğrudan zaman bildirmez.
• İkinci tekil kişi çekiminde fiil kök veya gövdesi ek almadan kullanılabilir.
• Birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimi yoktur.
• Olumsuz biçimi “-ma/-me” olumsuzluk ekiyle yapılır.
• İkinci ve üçüncü kişilerle kullanılabilir.
• Emir dışında rica, uyarı, öğüt, izin ve iyi dilek anlamları taşıyabilir.
• Fiilin emir kipli biçimi cümlede [Çekimli Fiil] olarak görev yapar.
• Emir anlamının gücü, cümlenin bağlamına ve söyleyiş biçimine göre değişebilir.

“Bekle.” cümlesinde fiil herhangi bir ek almadan kullanılmıştır. Buna karşılık “Beklesin.” cümlesinde “-sin”, “Bekleyin.” cümlesinde ise “-yin” biçimi görülür. Dolayısıyla emir kipinin bütün kişilerde aynı biçimde kullanılan tek bir eki bulunmaz.

3. Emir Kipinin Eki Var mıdır?

Emir kipinin bütün kişiler için kullanılan ortak ve tek bir kip eki yoktur. Emir çekiminde kullanılan biçimler kişiye göre değişir.

İkinci tekil kişide fiil kök veya gövdesi çoğunlukla herhangi bir ek almadan kullanılır:

• gel-
• otur-
• bekle-
• dinle-

Bu fiiller cümlede emir görevinde kullanıldığında “Gel.”, “Otur.”, “Bekle.” ve “Dinle.” biçimlerini alır.

Diğer kişilerde ise emir anlamı ve kişi bilgisi birlikte veren biçimler kullanılır:

Bu nedenle “Emir kipinin eki yoktur.” cümlesi tek başına kullanıldığında eksik anlaşılabilir. Daha doğru açıklama şöyledir:

Emir kipinin bütün kişiler için geçerli tek bir kip eki yoktur. İkinci tekil kişi eksiz kullanılır; diğer kişilerde kişiye göre değişen emir biçimleri bulunur.

Bu biçimlerin doğru anlaşılması için [Kişi Ekleri] ile emir çekimi arasındaki ilişki birlikte değerlendirilmelidir.

4. Emir Kipi Nasıl Bulunur?

Bir cümlede emir kipini bulmak için yüklem, fiil kökü veya gövdesi, kişi ve cümlenin anlamı birlikte incelenmelidir.

4.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme

Öncelikle cümlede yargı bildiren sözcük bulunur:

Çalışma masanı düzenli tut.

Bu cümlenin yüklemi “tut” fiilidir.

4.2. Fiilin Kök veya Gövdesini Bulma

“Tutarak, tuttu, tutacak” gibi farklı biçimlerde kullanılabilen sözcüğün fiil kökü “tut-”tur. Örnekte fiil kökü herhangi bir ek almadan yüklem olmuştur.

4.3. Fiilin Çekimini İnceleme

“Tut” fiili ikinci tekil kişiye yöneltilmiş ve eksiz kullanılmıştır. Bu özellik, emir kipinin ikinci tekil kişi çekimiyle uyumludur.

Başka bir örneğe bakalım:

Öğrenciler salona geçsinler.

“Geçsinler” fiili şu şekilde ayrılır:

geç- + -sin + -ler

Fiil, üçüncü çoğul kişiye yönelik bir emir bildirmektedir.

4.4. Kişiyi Belirleme

Emrin kime yöneltildiği belirlenir:

• Bekle. → Sen
• Beklesin. → O
• Bekleyin. → Siz
• Beklesinler. → Onlar

Emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimi bulunmadığı için “ben” ve “biz” kişileri bu tabloda yer almaz.

4.5. Cümlenin Anlamını Kontrol Etme

Son olarak cümlenin bir işin yapılmasını veya yapılmamasını isteyip istemediği kontrol edilir:

Burada yüksek sesle konuşmayın.

“Konuşmayın” fiili ikinci çoğul kişiye yöneltilmiş olumsuz bir emirdir. Cümle aynı zamanda uyarı ve yasaklama anlamı taşımaktadır.

Ancak her emir anlamlı cümlede emir kipi kullanılmayabilir. Fiilin aldığı ek mutlaka incelenmelidir:

Yarın erkenden buraya geleceksin.

Bu cümle anlam bakımından emir bildirse de “geleceksin” fiili biçim bakımından gelecek zaman kipindedir.

5. Emir Kipinin Kişilere Göre Çekimi

Emir kipi ikinci ve üçüncü kişilerle çekimlenir. “Gelmek” fiilinin olumlu ve olumsuz emir çekimi şöyledir:

İkinci çoğul kişide “gelin” ve “geliniz” biçimleri kullanılabilir. “Geliniz” biçimi daha resmî, ölçülü veya vurgulu bir anlatım oluşturabilir:

• Lütfen içeri gelin.
• Lütfen sırayla içeri giriniz.
• Başvuru formunu eksiksiz doldurunuz.

Üçüncü kişilerde verilen emir çoğunlukla dolaylıdır:

Ayşe de toplantıya gelsin.

Burada konuşan kişi, emri doğrudan Ayşe’ye söylemek yerine başka biri aracılığıyla iletiyor olabilir.

6. Emir Kipinde Birinci Tekil ve Birinci Çoğul Kişi Var mıdır?

Okul dil bilgisinde benimsenen yaklaşıma göre emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimi yoktur. Kişinin kendisine emir vermesi, günlük iletişimin olağan yapısıyla uyuşmadığı için “ben” ve “biz” kişileri emir çekiminde gösterilmez.

• Ben → Emir çekimi yoktur.
• Biz → Emir çekimi yoktur.

“Gideyim” ve “gidelim” biçimleri bazen emir çekimiyle karıştırılır:

• Ben gideyim.
• Biz gidelim.

Bu fiiller emir kipi değil, [İstek Kipi] ile çekimlenmiştir. “Gidelim.” cümlesi bağlama göre öneri veya çağrı anlamına yaklaşabilir; ancak fiilin biçimi istek kipidir.

7. Emir Kipinin Olumlu Çekimi

Olumlu emir kipinde bir işin yapılması istenir. “Yazmak” fiilinin olumlu emir çekimi şöyledir:

Olumlu emir kipi örnekleri:

• Soruyu dikkatlice oku.
• Defterlerinizi açın.
• Herkes belirtilen saatte burada olsun.
• Misafirler içeri geçsinler.
• Lütfen sıranızı bekleyiniz.
• Çocuklar oyuncaklarını toplasınlar.
• Bu haberi ona da söyle.

İkinci tekil kişide özne çoğunlukla söylenmez. “Sen kapıyı kapat.” demek mümkün olsa da günlük kullanımda “Kapıyı kapat.” biçimi yeterlidir. Fiilin çekimi, emrin “sen” kişisine yöneltildiğini gösterir.

8. Emir Kipinin Olumsuz Çekimi

Emir kipinin olumsuzu, fiil kök veya gövdesinden sonra “-ma/-me” olumsuzluk eki getirilerek yapılır:

Fiil kökü veya gövdesi + olumsuzluk eki + emir biçimi

Örnekler:

• gel- + -me → gelme
• konuş- + -ma + -yın → konuşmayın
• bekle- + -me + -sin → beklemesin
• geç- + -me + -sinler → geçmesinler

“Yazmak” fiilinin olumsuz emir çekimi:

Olumsuz emir kipi örnekleri:

• Buraya izinsiz girme.
• Yolda yüksek sesle konuşmayın.
• Kimse yerinden kalkmasın.
• Çocuklar tehlikeli alana yaklaşmasınlar.
• Bu bilgiyi başkalarıyla paylaşmayınız.
• Beni burada daha fazla bekletme.

Olumsuzluk eki olan “-ma/-me”, emir kipi eki değildir. “Gelme” sözcüğünde “-me” yalnızca eylemin yapılmamasını sağlar; emir anlamı sözcüğün kullanılışından ve ikinci tekil kişiye yöneltilmesinden doğar.

9. Emir Kipinin Soru Biçimi Var mıdır?

Emir kipinin soru biçimi her kişiyle aynı doğallıkta kullanılmaz. Özellikle üçüncü kişilerde “mi” soru ekiyle kurulan biçimlere rastlanır:

• O da bizimle gelsin mi?
• Çocuklar dışarı çıksınlar mı?
• Toplantı şimdi başlasın mı?
• Bu belgeler burada kalsın mı?

Bu cümlelerde konuşan kişi, bir eylemin yapılması konusunda onay veya karar beklemektedir. Bu nedenle yapı biçim olarak üçüncü kişi emir çekimine dayansa da doğrudan emirden çok izin, öneri veya onay isteme anlamı taşır.

İkinci kişiye yöneltilen “Gelir misin?” veya “Kapıyı açar mısınız?” gibi cümleler rica amacıyla kullanılabilir. Ancak bu cümlelerin yüklemleri biçim bakımından emir kipinde değildir:

• Kapıyı aç. → Emir kipi
• Kapıyı açar mısın? → Geniş zamanın soru biçimiyle kurulmuş rica

Emir kipinin üçüncü kişiyle kurulan soru biçimlerinde kullanılan “mi” ayrı yazılır. Bu ekin farklı cümlelerdeki kullanımı ve yazım kuralları [Mi Soru Ekinin Yazımı] konusunda ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

• Gelsin mi? → Doğru
• Gelsinmi? → Yanlış

10. Emir Kipi Örnekleri

Aşağıdaki cümlelerde emir kipi farklı kişi ve anlamlarla kullanılmıştır:

• Kitabını aç ve metni oku.
• Akşam olmadan eve dön.
• Bu soruyu bir de farklı yöntemle çöz.
• Çocuklar sırayla içeri girsinler.
• Kimse sınav bitmeden salondan çıkmasın.
• Lütfen formu dikkatlice doldurunuz.
• Eşyalarınızı burada bırakmayın.
• O da hazırlıklarını tamamlasın.
• Söylediklerimi yanlış anlama.
• Biraz dinlen ve kendine zaman ayır.
• Yolculuğunuz güzel geçsin.
• Herkes görevini zamanında yerine getirsin.
• Bu kapıyı kesinlikle açmayınız.
• Arkadaşların da toplantıya katılsınlar.
• Önce beni dinle, sonra kararını ver.

Bazı fiillerin çözümlemesi şöyledir:

11. Emir Kipinin Cümleye Kattığı Anlamlar

Emir kipi temel olarak buyruk bildirse de her kullanımda aynı sertlikte bir emir taşımaz. Sözcük seçimi, ses tonu, bağlam ve konuşanlar arasındaki ilişki anlamı değiştirebilir.

11.1. Emir ve Buyruk

Bir işin yapılması kesin ve doğrudan biçimde istenir:

• Derhâl odana git.
• Herkes yerini alsın.
• Verilen talimatları eksiksiz uygulayın.

11.2. Rica

“Lütfen” gibi sözlerle veya daha yumuşak bir söyleyişle rica anlamı oluşturulabilir:

• Lütfen biraz bekleyin.
• Beni de haberdar et.
• Biraz sessiz olun, lütfen.

Fiil biçim bakımından emir kipindedir; ancak cümledeki baskın anlam ricadır.

11.3. Uyarı ve Yasaklama

Tehlikeli veya istenmeyen bir davranışın yapılmaması istenir:

• Islak zeminde koşmayın.
• Kırmızı ışıkta geçme.
• Bu alana izinsiz girmeyiniz.

Bu kullanımlar [Uyarı ve Emir Bildiren Ünlemler] ile birlikte de görülebilir:

Hey, oraya yaklaşma!

11.4. Öğüt ve Öneri

Karşıdaki kişinin yararına olduğu düşünülen bir davranış önerilir:

• Her gün düzenli kitap oku.
• Karar vermeden önce iyice düşün.
• İnsanların sözünü kesmeden dinle.

11.5. İzin

Emir kipli fiil, bağlama göre izin verme anlamı taşıyabilir:

• İstersen o da bizimle gelsin.
• Çocuklar biraz daha oynasınlar.
• Dileyenler toplantıdan sonra soru sorsun.

11.6. Davet ve Çağrı

Bir kişinin bir yere veya etkinliğe katılması istenir:

• Bu akşam siz de bize gelin.
• Arkadaşların da içeri gelsinler.
• Buyurun, siz de masamıza oturun.

“Haydi, hep birlikte başlayalım.” cümlesindeki “başlayalım” fiili istek kipindedir; ancak cümle anlam bakımından çağrı bildirir. Bu örnek, fiilin kipiyle cümlenin anlamının her zaman aynı olmadığını gösterir.

11.7. İyi Dilek ve Dua

Emir biçimleri iyi dilek veya dua anlamında kullanılabilir:

• Yolun açık olsun.
• Allah yardımcınız olsun.
• Başarılarınız daim olsun.
• Yeni eviniz size uğur getirsin.

Bu cümlelerde kimseye doğrudan buyruk verilmemektedir. Fiiller emir biçiminde olsa da baskın anlam iyi dilektir.

12. Emir Kipi Her Zaman Emir mi Bildirir?

Emir kipi her zaman sert bir buyruk bildirmez. Aynı fiil, kullanıldığı bağlama göre farklı anlamlar kazanabilir:

Bu nedenle sınav sorularında iki ayrı noktaya dikkat edilmelidir:

• Fiilin biçim bakımından hangi kipte olduğu
• Kipin cümleye hangi anlamı kattığı

“Lütfen oturun.” cümlesindeki “oturun” fiili biçim bakımından emir kipindedir; cümledeki baskın anlam ise ricadır.

13. Emir Kipi ile Emir Cümlesi Aynı Şey midir?

Emir kipi ile emir cümlesi birbiriyle ilişkili olsa da aynı kavram değildir.

Emir kipi, fiilin çekim biçimiyle ilgilidir:

Kapıyı kapat.

“Kapat” fiili ikinci tekil kişide emir kipindedir.

Emir cümlesi ise cümlenin taşıdığı anlamla ilgilidir. Bir cümle emir anlamı taşıdığı hâlde yüklemi farklı bir kipte olabilir:

• Yarın erkenden burada olacaksın.
• Bu ödev bugün tamamlanacak.
• Burada yüksek sesle konuşulmaz.
• Herkes kurallara uyacak.

“Olacaksın, tamamlanacak, uyacak” fiilleri gelecek zaman; “konuşulmaz” fiili ise geniş zaman biçimindedir. Buna rağmen cümleler bağlama göre kesin talimat, yasaklama veya emir bildirebilir.

Tersi de mümkündür. Bir fiil emir kipinde olduğu hâlde cümle doğrudan emir bildirmeyebilir:

Yolun açık olsun.

“Olsun” fiili emir biçimindedir; ancak cümle iyi dilek anlamı taşır.

14. Emir Kipi ile Diğer Kipler Arasındaki Farklar

14.1. Emir Kipi ile İstek Kipi Arasındaki Fark

[İstek Kipi], bir işin yapılmasına yönelik istek veya niyet bildirir. Emir kipi ise eylemi çoğunlukla karşıdaki kişiden ister:

• Biraz dinleneyim. → İstek kipi
• Biraz dinlen. → Emir kipi
• Şimdi başlayalım. → İstek kipi
• Şimdi başlayın. → Emir kipi

“Gideyim” ve “gidelim” biçimleri birinci kişileri gösterir ve emir değil, istek kipidir.

14.2. Emir Kipi ile Gereklilik Kipi Arasındaki Fark

[Gereklilik Kipi], bir işin yapılmasını gerekli gösterir; emir kipi ise işin yapılmasını doğrudan ister:

• Bu formu doldurmalısın. → Gereklilik kipi
• Bu formu doldur. → Emir kipi

İlk cümlede gereklilik, ikinci cümlede ise doğrudan buyruk öne çıkmaktadır.

14.3. Emir Kipi ile Şart Kipi Arasındaki Fark

[Şart Kipi], bir yargının gerçekleşmesini başka bir koşula bağlar. Emir kipinde ise bir işin yapılması veya yapılmaması istenir:

• Erken gelirsen beni ara. → “Gelirsen” şart, “ara” emir kipidir.
• Beni görünce yanıma gel. → “Gel” emir kipidir.

Aynı cümlede şart ve emir kipleri birlikte kullanılabilir.

14.4. Emir Kipi ile Gelecek Zaman Arasındaki Fark

[Haber Kipleri] içinde bulunan gelecek zaman, eylemin daha sonra gerçekleşeceğini bildirir. Emir kipi ise eylemin yapılmasını ister:

• Yarın okula geleceksin. → Biçim bakımından gelecek zaman
• Yarın okula gel. → Emir kipi

İlk cümle söyleyişe göre emir anlamı taşıyabilir; ancak “-ecek” eki nedeniyle fiilin kipi gelecek zamandır.

15. Emir Kipinde Anlam Kayması

Bir kipin temel görevinin dışında başka bir anlamı karşılayacak biçimde kullanılmasına [Anlam Kayması] denir. Emir biçimleri de bağlama göre temel buyruk anlamından uzaklaşabilir:

• Yolun açık olsun. → İyi dilek
• Allah seni korusun. → Dua
• Varsın istediğini söylesin. → Umursamama veya izin
• Bir gün de erken gel. → Sitem
• Anlat bakalım, sonra ne olmuş? → İstek ve merak
• Hele bir daha geç kal! → Tehdit

Bu örneklerde fiiller emir biçimindedir; fakat cümlelerin taşıdığı anlamlar birbirinden farklıdır. Kipin cümleye kattığı anlam belirlenirken yalnızca fiilin biçimine bakılmamalıdır.

16. TYT Türkçe’de Emir Kipi

TYT Türkçe sorularında emir kipi genellikle şu biçimlerde karşımıza çıkar:

• Fiilin kipini belirleme
• Emir kipinin kişisini bulma
• Olumsuzluk ekiyle emir biçimini ayırma
• Emir ve istek kipini karşılaştırma
• Fiilin biçimiyle cümlenin anlamını ayırt etme
• Emir kipinin cümleye kattığı anlamı belirleme
• Emir cümlesiyle emir kipini birbirinden ayırma
• Anlam kaymasını fark etme

Örnek:

Lütfen belgelerinizi görevliye teslim ediniz.

“Ediniz” fiili ikinci çoğul kişiye göre emir kipiyle çekimlenmiştir. “Lütfen” sözü, cümledeki emri yumuşatarak rica anlamı oluşturmuştur.

Bir başka örnek:

Yarın bütün dosyaları yeniden inceleyeceksiniz.

“İnceleyeceksiniz” fiili anlam bakımından kesin bir talimat bildirebilir. Ancak aldığı “-ecek” eki nedeniyle biçim bakımından gelecek zaman kipindedir.

Sınavlarda doğru cevap için “Cümle ne anlatıyor?” ve “Fiil hangi eki almış?” soruları ayrı ayrı cevaplanmalıdır.

17. Emir Kipinde Sık Yapılan Hatalar

17.1. Emir Kipinin Hiç Ek Almadığını Sanmak

İkinci tekil kişi eksiz kullanıldığı için emir kipinin hiçbir biçimde ek almadığı düşünülebilir:

• Sen gel.
• O gelsin.
• Siz gelin.
• Onlar gelsinler.

Ortak bir kip eki bulunmasa da kişilere göre farklı emir biçimleri kullanılır.

17.2. Her Emir Cümlesini Emir Kipi Sanmak

Yarın saat dokuzda burada olacaksın.

Cümle emir veya kesin talimat anlamı taşısa da “olacaksın” fiili gelecek zaman kipindedir.

17.3. “-ma/-me” Ekini Kip Eki Sanmak

Buraya gelme.

“Gelme” sözcüğündeki “-me”, emir kipi eki değil, olumsuzluk ekidir. Fiil ikinci tekil kişiye yönelik olumsuz emir olarak kullanılmıştır.

17.4. Birinci Kişileri Emir Kipiyle Çekimlemek

“Gideyim” ve “gidelim” fiilleri emir kipi değildir:

• Gideyim. → İstek kipi
• Gidelim. → İstek kipi
• Git. → Emir kipi
• Gidin. → Emir kipi

17.5. Rica Bildiren Kullanımları Emir Kipi Saymamak

Lütfen içeri giriniz.

Cümlede rica anlamı bulunması, fiilin kipini değiştirmez. “Giriniz” biçim bakımından emir kipidir.

17.6. Emir Kipi ile Gereklilik Kipini Karıştırmak

• Bu kitabı oku. → Emir kipi
• Bu kitabı okumalısın. → Gereklilik kipi

İki cümle de bir davranışın yapılmasını istese de fiiller farklı kiplerle çekimlenmiştir.

18. Emir Kipi Konu Özeti

Emir kipini bulmak için önce çekimli fiil belirlenmeli, ardından fiilin hangi kişiye yöneltildiği ve hangi biçimde kullanıldığı incelenmelidir. Cümlenin taşıdığı anlam ile fiilin biçimi birbirine karıştırılmamalıdır.

19. Açıklamalı Mini Test

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem emir kipiyle çekimlenmiştir?

A) Yarın erkenden yola çıkacağız.
B) Bu kitabı dikkatlice oku.
C) Keşke bizimle gelsen.
D) Daha düzenli çalışmalısın.
E) Her sabah yürüyüş yapar.

Cevap: B

Açıklama: “Oku” fiili ikinci tekil kişiye göre emir kipinde ve eksiz kullanılmıştır.

Soru 2: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde emir kipi rica anlamı taşımaktadır?

A) Derhâl dışarı çık.
B) Sakın buraya yaklaşma.
C) Lütfen biraz bekleyiniz.
D) Herkes yerini alsın.
E) Bu kapıyı açmayın.

Cevap: C

Açıklama: “Bekleyiniz” fiili emir kipindedir. “Lütfen” sözü, emri yumuşatarak rica anlamı oluşturmuştur.

Soru 3: Aşağıdaki fiillerden hangisi emir kipiyle çekimlenmemiştir?

A) gel
B) gelsin
C) geliniz
D) gelelim
E) gelsinler

Cevap: D

Açıklama: “Gelelim” fiili birinci çoğul kişiye göre istek kipiyle çekimlenmiştir.

Soru 4: “Bu alana izinsiz girmeyiniz.” cümlesindeki yüklemin eklerine ayrılışı hangisidir?

A) gir-me-y-iniz
B) gir-mey-in-iz
C) gir-me-iniz
D) gir-meli-yiz
E) gir-me-siniz

Cevap: A

Açıklama: “Gir-” fiil kökü, “-me” olumsuzluk eki, “-y” yardımcı ses, “-iniz” ise ikinci çoğul kişiye yönelik emir biçimidir.

Soru 5: Aşağıdaki cümlelerin hangisi anlam bakımından emir bildirdiği hâlde yüklemi emir kipinde değildir?

A) Pencereyi kapat.
B) Lütfen içeri girin.
C) Kimse yerinden kalkmasın.
D) Yarın saat dokuzda burada olacaksın.
E) Çocuklar bahçeye çıksınlar.

Cevap: D

Açıklama: “Olacaksın” fiili cümlede kesin talimat bildirse de biçim bakımından gelecek zaman kipindedir.

20. Sık Sorulan Sorular

21. Sonuç

Emir kipi, bir işin yapılmasını veya yapılmamasını buyruk biçiminde bildiren dilek kipidir. Bütün kişiler için kullanılan ortak bir kip eki yoktur. İkinci tekil kişide fiil kök veya gövdesi eksiz kullanılır; üçüncü tekil, ikinci çoğul ve üçüncü çoğul kişilerde ise kişiye göre değişen emir biçimleri görülür.

Emir kipli fiiller yalnızca sert bir emir bildirmez. Cümlenin bağlamına göre rica, uyarı, yasaklama, öğüt, izin, davet, iyi dilek veya dua anlamı da taşıyabilir. Bu nedenle bir cümlede emir kipini belirlerken fiilin aldığı biçim ile cümlenin taşıdığı anlam ayrı ayrı incelenmelidir.

Özellikle emir kipi ile emir cümlesi birbirine karıştırılmamalıdır. Bir cümle emir anlamı taşıdığı hâlde yüklemi gelecek veya geniş zaman kipinde olabilir. Aynı şekilde emir kipindeki bir fiil, doğrudan buyruk yerine rica ya da iyi dilek bildirebilir.