Gereklilik Kipi Nedir? Özellikleri ve Örnekleri

Gereklilik kipi, bir işin, oluşun veya durumun gerçekleşmesinin gerekli olduğunu bildiren dilek kipidir. Fiil kök veya gövdelerine “-malı/-meli” eki getirilerek oluşturulur. “Derslerine düzenli çalışmalısın.” cümlesinde çalışma eylemi henüz gerçekleşmemiş; ancak konuşan kişi bu eylemi gerekli görmüştür.

Gereklilik kipi yalnızca kesin bir zorunluluk bildirmez. Cümlenin bağlamına göre öğüt, öneri, uyarı, beklenti, güçlü tahmin veya pişmanlık da anlatabilir. Bu nedenle gereklilik kipini belirlerken hem fiilin aldığı ekler hem de cümlenin taşıdığı anlam incelenmelidir.

İçindekiler

1. Gereklilik Kipi Nedir?
2. Gereklilik Kipinin Özellikleri
3. Gereklilik Kipinin Eki Nedir?
4. Gereklilik Kipi Nasıl Bulunur?
   4.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme
   4.2. Fiilin Kök veya Gövdesini Ayırma
   4.3. “-malı/-meli” Ekini Belirleme
   4.4. Kişi Ekini Belirleme
   4.5. Cümlenin Anlamını Kontrol Etme
5. Gereklilik Kipinin Kişilere Göre Çekimi
6. Gereklilik Kipinin Olumlu Çekimi
7. Gereklilik Kipinin Olumsuz Çekimi
8. Gereklilik Kipinin Soru Biçimi
9. Gereklilik Kipi Örnekleri
10. Gereklilik Kipinin Cümleye Kattığı Anlamlar
    10.1. Zorunluluk ve Gereklilik
    10.2. Öğüt ve Öneri
    10.3. Uyarı
    10.4. Beklenti
    10.5. Güçlü Tahmin
    10.6. Pişmanlık veya Yerine Getirilmemiş Gereklilik
11. Gereklilik Kipi Her Zaman Zorunluluk mu Bildirir?
12. Gereklilik Kipi ile Diğer Kipler Arasındaki Farklar
    12.1. Gereklilik Kipi ile İstek Kipi Arasındaki Fark
    12.2. Gereklilik Kipi ile Şart Kipi Arasındaki Fark
    12.3. Gereklilik Kipi ile Emir Kipi Arasındaki Fark
    12.4. Gereklilik Kipi ile Haber Kipleri Arasındaki Fark
13. Gereklilik Kipinin Birleşik Zamanlı Çekimi
    13.1. Gereklilik Kipinin Hikâyesi
    13.2. Gereklilik Kipinin Rivayeti
    13.3. Gereklilik Kipinin Şartı
14. Gereklilik Kipinde Anlam Kayması
15. TYT Türkçe’de Gereklilik Kipi
16. Gereklilik Kipinde Sık Yapılan Hatalar
    16.1. Her “-malı/-meli” Görünümünü Kip Sanmak
    16.2. Olumsuzluk Ekiyle Kip Ekini Karıştırmak
    16.3. Soru Ekini Bitişik Yazmak
    16.4. Gereklilik Kipini Gelecek Zaman Sanmak
    16.5. Tahmin Anlamını Gözden Kaçırmak
    16.6. “Yapmamalı” ile “Yapmak Zorunda Değil” İfadelerini Aynı Sanmak
17. Gereklilik Kipi Konu Özeti
18. Açıklamalı Mini Test
19. Sık Sorulan Sorular
20. Sonuç

1. Gereklilik Kipi Nedir?

Gereklilik kipi; bir işin yapılmasının, bir oluşun gerçekleşmesinin veya bir durumun ortaya çıkmasının gerekli olduğunu bildiren kiptir. Fiil kök ya da gövdelerine “-malı/-meli” eki getirilerek yapılır.

Bu kitabı hafta sonuna kadar bitirmeliyim.

Bu cümlede “bitirmek” eylemi henüz tamamlanmamıştır. Konuşan kişi, kitabı bitirmeyi gerekli görmektedir. “Bitirmeliyim” sözcüğü şu şekilde ayrılır:

bitir- + -meli + -yim

Burada “bitir-” fiil gövdesi, “-meli” gereklilik kipi, “-yim” ise birinci tekil kişi ekidir.

Gereklilik kipi, doğrudan belirli bir zaman göstermediği için Dilek Kipleri içinde değerlendirilir. Bununla birlikte eylemin hangi zamanla ilgili olduğu, cümlede bulunan zaman bildiren sözlerden veya bağlamdan anlaşılabilir:

• Bu raporu bugün göndermelisin.
• Gelecek yıl daha düzenli çalışmalıyız.
• O gün gerçeği bize söylemeliydin.

Bu cümlelerde zaman anlamı “-malı/-meli” ekinden değil; “bugün, gelecek yıl, o gün” sözlerinden ve birleşik çekimden anlaşılmaktadır.

2. Gereklilik Kipinin Özellikleri

Gereklilik kipinin başlıca özellikleri şunlardır:

• Fiillere “-malı/-meli” eki getirilerek yapılır.
• Dilek Kipleri grubunda yer alır.
• Doğrudan belirli bir zaman bildirmez.
• Bütün kişi ekleriyle çekimlenebilir.
• Olumlu, olumsuz ve soru biçimleri vardır.
• Zorunluluk dışında öğüt, öneri, uyarı, beklenti ve güçlü tahmin bildirebilir.
• Birleşik çekimlerde “-malıydı, -malıymış, -malıysa” biçimlerinde kullanılabilir.
• Cümlede yüklem görevinde kullanılan bir Çekimli Fiil oluşturabilir.

Gereklilik kipiyle çekimlenen bir fiilde kip ve kişi anlamı birlikte bulunur. Örneğin “gitmeliyiz” sözcüğündeki ekler şöyledir:

Gereklilik kipi, Fiiller konusundaki diğer kipler gibi fiilin bildirdiği eyleme belirli bir anlam kazandırır. Bu anlam, kimi zaman açık bir zorunlulukken kimi zaman daha yumuşak bir öneri olabilir.

3. Gereklilik Kipinin Eki Nedir?

Gereklilik kipinin eki **“-malı/-meli”**dir. Ek, büyük ünlü uyumuna göre iki farklı biçimde kullanılır:

• Kalın ünlülü fiillerden sonra “-malı” gelir: bakmalı, yazmalı, konuşmalı.
• İnce ünlülü fiillerden sonra “-meli” gelir: gelmeli, bilmeli, düşünmeli.

“-malı/-meli” eki, fiilin bildirdiği eyleme gereklilik anlamı katar. Ardından gelen [Kişi Ekleri], bu eylemi kimin gerçekleştirmesi gerektiğini gösterir:

• çalışmalı + yım → çalışmalıyım
• gelmeli + sin → gelmelisin
• beklemeli + yiz → beklemeliyiz

Birinci tekil ve birinci çoğul kişi çekimlerinde kip ekiyle kişi eki arasına koruyucu “y” ünsüzü girer:

• okumalı-y-ım
• dinlemeli-y-iz
• düşünmeli-y-im

4. Gereklilik Kipi Nasıl Bulunur?

Bir cümlede gereklilik kipini bulmak için yalnızca “-malı/-meli” seslerini aramak yeterli değildir. Önce sözcüğün fiil olup olmadığı, ardından aldığı ekler ve cümledeki görevi incelenmelidir.

4.1. Cümlenin Yüklemini Belirleme

İlk olarak cümlede yargı bildiren sözcük bulunur:

Sınava hazırlanırken zamanını iyi planlamalısın.

Bu cümlenin yüklemi “planlamalısın” sözcüğüdür.

4.2. Fiilin Kök veya Gövdesini Ayırma

“Planlamalısın” sözcüğünün fiil gövdesi “planla-”dır. Sözcüğün fiil kökü veya gövdesi belirlendiğinde çekim eklerini ayırmak kolaylaşır.

4.3. “-malı/-meli” Ekini Belirleme

Sözcük eklerine ayrıldığında gereklilik kipi açıkça görülür:

planla- + -malı + -sın

Buradaki “-malı” eki gereklilik kipidir.

4.4. Kişi Ekini Belirleme

“-sın” eki, planlama eylemini gerçekleştirmesi gereken kişinin “sen” olduğunu gösterir. Gereklilik kipi, kişi ekleriyle birlikte kullanılarak eylemin kime ait olduğunu belirtir.

4.5. Cümlenin Anlamını Kontrol Etme

Son aşamada cümlenin anlamı değerlendirilir. Örnekte zamanını iyi planlamak gerekli görülmüş ve karşıdaki kişiye bir öğüt verilmiştir.

Gereklilik kipinin temel yapısı şöyle gösterilebilir:

Fiil kökü veya gövdesi + “-malı/-meli” + kişi eki

Örnekler:

• koru- + -malı + -yız → korumalıyız
• dinle- + -meli + -siniz → dinlemelisiniz
• yaz- + -malı + -sın → yazmalısın

Ancak içinde “malı” veya “meli” sesleri bulunan her sözcük gereklilik kipi taşımaz. “Elmalı, tarçınlı, kumalı” gibi sözcükler fiil olmadığı için gereklilik kipli değildir.

Masada elmalı bir turta vardı.

Bu cümledeki “elmalı” sözcüğü, turtanın özelliğini bildiren bir sıfattır. “Elma” ismine “-lı” yapım eki getirilerek oluşturulmuştur.

5. Gereklilik Kipinin Kişilere Göre Çekimi

Gereklilik kipi bütün kişilerle çekimlenebilir. “Gelmek” fiilinin kişilere göre olumlu çekimi şöyledir:

Üçüncü çoğul kişide “Onlar gelmeli.” ve “Onlar gelmeliler.” biçimleri kullanılabilir:

• Öğrenciler derse hazırlıklı gelmeli.
• Öğrenciler derse hazırlıklı gelmeliler.

Özne açıkça belirtilmişse yüklemde çoğul kişi ekinin kullanılmaması anlatım bozukluğu oluşturmaz.

6. Gereklilik Kipinin Olumlu Çekimi

Olumlu çekimde fiilin bildirdiği eylemin yapılması gerekli, doğru veya uygun görülür. Olumlu çekimin yapısı şöyledir:

Fiil kökü veya gövdesi + gereklilik kipi + kişi eki

“Yazmak” fiilinin olumlu çekimi:

Olumlu gereklilik kipi örnekleri:

• Sağlıklı kalmak için düzenli uyumalıyız.
• Başvuruyu belirtilen tarihe kadar tamamlamalısınız.
• Bu soruyu çözmeden önce verilenleri dikkatle okumalıyım.
• İnsan, verdiği sözün arkasında durmalı.
• Çocuklar karşıdan karşıya geçerken dikkatli olmalılar.

7. Gereklilik Kipinin Olumsuz Çekimi

Gereklilik kipinin olumsuzunda “-ma/-me” olumsuzluk eki, kip ekinden önce gelir:

Fiil + olumsuzluk eki + gereklilik kipi + kişi eki

Örnekler:

• konuş- + -ma + -malı + -sın → konuşmamalısın
• bekle- + -me + -meli + -yiz → beklememeliyiz
• git- + -me + -meli + -siniz → gitmemelisiniz

“Gitmek” fiilinin olumsuz çekimi:

Olumsuz gereklilik, çoğu zaman bir davranıştan kaçınmanın gerekli veya doğru olduğunu bildirir:

• Kişisel bilgilerini tanımadığın insanlarla paylaşmamalısın.
• Bu kadar önemli bir kararı aceleyle vermemeliyiz.
• Çocuklar geç saatlere kadar ekrana bakmamalı.
• Islak zeminde koşmamalısınız.

“Gitmemelisin” sözü ile “gitmek zorunda değilsin” sözü aynı anlama gelmez:

• Gitmemelisin: Gitmemen doğru veya gereklidir.
• Gitmek zorunda değilsin: Gitme zorunluluğun bulunmamaktadır.

İlk cümlede gitmeme yönünde bir gereklilik, ikinci cümlede ise zorunluluğun bulunmadığı anlatılır.

8. Gereklilik Kipinin Soru Biçimi

Gereklilik kipinin soru biçimi “mi” soru ekiyle kurulur. “Mi” ayrı yazılır; kişi eki ise soru ekine getirilir:

Örnekler:

• Bu bölümü yeniden okumalı mıyım?
• Toplantıya biraz erken gelmeli misiniz?
• Sonuçları hemen açıklamalılar mı?
• Onu bu konuda uyarmalı mıyız?

Olumsuz soru biçiminde olumsuzluk eki fiile, soru eki ise gereklilik kipinden sonra gelir:

• Bu bilgiyi kimseye söylememeli miyim?
• Bu teklifi hemen kabul etmemeli miyiz?
• Çocuklar bu alana girmemeli mi?

9. Gereklilik Kipi Örnekleri

Aşağıdaki cümlelerde gereklilik kipi farklı kişilerle ve farklı anlamlarda kullanılmıştır:

• Sınavdan önce bütün konuları tekrar etmeliyim.
• Karşıdan karşıya geçerken dikkatli olmalısın.
• Bu sorun daha fazla büyümeden çözülmeli.
• Ortak alanları temiz tutmalıyız.
• Sorularınızı toplantının sonunda sormalısınız.
• Onlar da verdikleri sözü tutmalılar.
• Bu kadar geç saatlere kadar çalışmamalısın.
• Yeni bir karar almadan önce biraz daha düşünmeliyiz.
• Otobüs şimdiye kadar terminale ulaşmış olmalı.
• Seni bu konuda daha önce uyarmalıydım.

Bazı örneklerin eklerine ayrılışı şöyledir:

10. Gereklilik Kipinin Cümleye Kattığı Anlamlar

Gereklilik kipinin cümleye kattığı anlam bağlama göre değişebilir. Her “-malı/-meli” kullanımı aynı derecede zorunluluk bildirmez.

10.1. Zorunluluk ve Gereklilik

Bir işin yapılmasının gerekli veya kaçınılmaz olduğunu anlatır:

• Kimlik başvurusu için formu eksiksiz doldurmalısınız.
• Güvenlik kurallarına herkes uymalı.
• Yolcular hareket saatinden önce peronda bulunmalı.

10.2. Öğüt ve Öneri

Konuşan kişi, yararlı veya doğru bulduğu bir davranışı karşısındaki kişiye önerir:

• Bu romanı mutlaka okumalısın.
• Kendine biraz zaman ayırmalısın.
• Daha verimli çalışmak için kısa molalar vermelisin.

Bu cümlelerde kesin bir zorlamadan çok, karşıdaki kişinin yararına olduğu düşünülen bir davranış önerilmektedir.

10.3. Uyarı

Olumsuz bir sonuçla karşılaşmamak için dikkat edilmesi gereken bir durumu bildirir:

• Islak zeminde koşmamalısınız.
• Bu ilacı doktor önerisi olmadan kullanmamalısın.
• Yola çıkmadan önce hava durumunu kontrol etmeliyiz.

10.4. Beklenti

Bir kişiden veya durumdan beklenen davranışı anlatır:

• Ekip üyeleri toplantıya hazırlıklı gelmeli.
• Herkes ortak sorumluluğunu yerine getirmeli.
• Yarışmacılar belirlenen saatte salonda olmalı.

10.5. Güçlü Tahmin

Konuşan kişinin bir belirtiye veya çıkarıma dayanarak yaptığı güçlü tahmini bildirir:

• Işıkları yanıyor; evde olmalı.
• Yolculuk çoktan bitmiş olmalı.
• Kapısı kapalı olduğuna göre toplantıda olmalı.

Bu örneklerde bir kişiye görev verilmemektedir. “Olmalı” sözü, eldeki belirtilerden hareketle ulaşılan güçlü bir tahmini anlatmaktadır.

10.6. Pişmanlık veya Yerine Getirilmemiş Gereklilik

Gereklilik kipinin hikâyesi, geçmişte yapılması gerektiği hâlde yapılmayan bir işi anlatabilir:

• Seni daha önce aramalıydım.
• Bu konuda ona güvenmemeliydik.
• Yola çıkmadan önce depoyu doldurmalıydık.

Bu cümlelerde geçmişte yerine getirilmeyen bir gereklilik ve buna bağlı pişmanlık anlamı bulunmaktadır.

11. Gereklilik Kipi Her Zaman Zorunluluk mu Bildirir?

Gereklilik kipi her zaman kesin bir zorunluluk bildirmez. Cümlenin bağlamı, öznesi, kullanım amacı ve söyleyiş biçimi anlamı etkiler.

Bu nedenle gereklilik kipini bulmak ile gereklilik kipinin cümleye kattığı anlamı belirlemek farklı işlemlerdir. Biçim bakımından “-malı/-meli” ekini taşıyan bir fiil, anlam bakımından tahmin veya öneri bildirebilir.

12. Gereklilik Kipi ile Diğer Kipler Arasındaki Farklar

Gereklilik kipi, taşıdığı anlam ve aldığı ek bakımından diğer kiplerden ayrılır. Bir cümlede zaman bildiren sözlerin bulunması, fiilin kipini tek başına belirlemez. Asıl olarak fiilin aldığı kip eki incelenmelidir.

12.1. Gereklilik Kipi ile İstek Kipi Arasındaki Fark

İstek Kipi, bir işin yapılmasına yönelik istek veya niyet bildirir. Gereklilik kipi ise o işin yapılmasını gerekli gösterir:

• Biraz dinleneyim. → İstek kipi
• Biraz dinlenmeliyim. → Gereklilik kipi

İlk cümlede konuşanın isteği, ikinci cümlede ise dinlenme ihtiyacı öne çıkmaktadır.

12.2. Gereklilik Kipi ile Şart Kipi Arasındaki Fark

Şart Kipi, çoğunlukla bir yargının gerçekleşmesini başka bir koşula bağlar. Gereklilik kipi ise bir eylemin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir:

• Düzenli çalışırsan başarılı olursun. → Şart kipi
• Başarılı olmak için düzenli çalışmalısın. → Gereklilik kipi

İlk cümlede başarı bir koşula bağlanmış, ikinci cümlede düzenli çalışmak gerekli gösterilmiştir.

12.3. Gereklilik Kipi ile Emir Kipi Arasındaki Fark

[Emir Kipi] doğrudan buyruk bildirir. Gereklilik kipi ise yapılması doğru veya gerekli görülen davranışı belirtir:

• Kapıyı kapat. → Emir kipi
• Kapıyı kapatmalısın. → Gereklilik kipi

Gereklilik kipi bağlama göre güçlü bir uyarıya yaklaşabilir; ancak biçim bakımından emir kipi değildir.

12.4. Gereklilik Kipi ile Haber Kipleri Arasındaki Fark

Haber Kipleri, bir eylemin gerçekleştiği zamanı bildirir. Gereklilik kipi ise doğrudan zaman değil; tasarlama, gereklilik veya zorunluluk anlamı taşır:

• Yarın gelecek. → Gelecek zaman
• Yarın gelmeli. → Gereklilik kipi

“Yarın” sözcüğü iki cümlede de gelecek zamanı düşündürür. Buna rağmen ilk cümlenin kip eki “-ecek”, ikinci cümlenin kip eki “-meli”dir.

13. Gereklilik Kipinin Birleşik Zamanlı Çekimi

Gereklilik kipi, ek fiilin hikâye, rivayet ve şart biçimleriyle birleşerek birleşik zamanlı çekimler oluşturabilir.

13.1. Gereklilik Kipinin Hikâyesi

Gereklilik kipinin hikâyesi, “-malı/-meli” ekinden sonra ek fiilin görülen geçmiş zaman biçiminin getirilmesiyle yapılır:

• gelmeliydi
• çalışmalıydık
• beklememeliydin

Örnek:

Sorunu dün çözmeliydik.

Cümlede geçmişte yapılması gerekli olan bir iş anlatılmıştır.

13.2. Gereklilik Kipinin Rivayeti

Gereklilik kipinin rivayeti, gereklilik kipinden sonra “-mış/-miş” biçiminin getirilmesiyle kurulur:

• gelmeliymiş
• çalışmalıymışız
• beklememeliymişsiniz

Örnek:

Başvuruyu kendisi yapmalıymış.

Bu cümlede gereklilik, başkasından öğrenilen veya sonradan fark edilen bir bilgi olarak aktarılmıştır.

13.3. Gereklilik Kipinin Şartı

Gereklilik kipinin şartı, gereklilik kipinden sonra “-sa/-se” biçiminin getirilmesiyle oluşturulur:

• gelmeliyse
• çalışmalıysak
• beklememeliyse

Örnek:

Erken kalkmalıysa bu gece zamanında uyumalı.

İlk yargı, ikinci eylem için bir koşul oluşturmaktadır.

14. Gereklilik Kipinde Anlam Kayması

Bir kipin kendi temel anlamından farklı bir anlamı karşılayacak biçimde kullanılmasına [Anlam Kayması] denir. Gereklilik kipi de bazı cümlelerde zorunluluktan uzaklaşarak güçlü tahmin veya beklenti bildirebilir:

• Bu saatte kütüphanede olmalı.
• Sınav sonuçları bugün açıklanmalı.
• Onlar şimdiye kadar şehre ulaşmış olmalı.

“Bu saatte kütüphanede olmalı.” cümlesinde “olmalı” sözü bir zorunluluk değil, güçlü tahmin bildirir.

“Sınav sonuçları bugün açıklanmalı.” cümlesi ise bağlama göre iki farklı şekilde yorumlanabilir:

• Sonuçların bugün açıklanması gerekir. → Gereklilik
• Sonuçlar muhtemelen bugün açıklanır. → Beklenti veya tahmin

Kesin anlamı belirleyebilmek için cümlenin kullanıldığı bağlama bakılmalıdır.

15. TYT Türkçe’de Gereklilik Kipi

TYT Türkçe sorularında gereklilik kipi çoğunlukla şu yönleriyle ele alınır:

• Fiilin kipini belirleme
• Kip ve kişi eklerini ayırma
• Olumsuzluk ekiyle kip ekini ayırt etme
• Dilek kipleriyle haber kiplerini karşılaştırma
• Kipin cümleye kattığı anlamı bulma
• Birleşik zamanlı fiilleri çözümleme
• Kipte anlam kaymasını fark etme
• “-malı/-meli” görünümündeki sıfatlarla çekimli fiilleri ayırma

Örnek:

İnsan, başarıya ulaşmak için hatalarından ders çıkarmalıdır.

“Çıkarmalıdır” sözcüğünün eklerine ayrılışı şöyledir:

çıkar- + -malı + -dır

“-malı” gereklilik kipi ekidir. “-dır” ise cümledeki genel geçer yargı ve kesinlik anlamını güçlendiren bildirme ekidir. Cümlede genel bir gereklilik anlatılmıştır.

Bir başka örnek:

Otobüs şimdiye kadar terminale ulaşmış olmalı.

“Olmalı” biçim bakımından gereklilik kipindedir. Ancak cümledeki baskın anlam zorunluluk değil, güçlü tahmindir.

Sınav sorularında fiilin biçimi ile cümlede kazandığı anlam ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

16. Gereklilik Kipinde Sık Yapılan Hatalar

16.1. Her “-malı/-meli” Görünümünü Kip Sanmak

Bir sözcükte “malı” veya “meli” seslerinin bulunması, o sözcüğün gereklilik kipli olduğunu göstermez:

Elmalı turta masanın üzerindeydi.

“Elmalı” sözcüğü bir fiil değil, “turta” ismini niteleyen sıfattır. Bu nedenle gereklilik kipi taşımaz.

16.2. Olumsuzluk Ekiyle Kip Ekini Karıştırmak

“Gelmemelisin” sözcüğünde ekler şu sırayla bulunur:

gel- + -me + -meli + -sin

• “-me”: Olumsuzluk eki
• “-meli”: Gereklilik kipi
• “-sin”: İkinci tekil kişi eki

İlk “-me” ile gereklilik kipinin içinde bulunan “-me” sesi birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

16.3. Soru Ekini Bitişik Yazmak

“Mi” soru eki her zaman ayrı yazılır:

• Gelmeli miyim? → Doğru
• Gelmelimiyim? → Yanlış
• Çalışmalı mısınız? → Doğru
• Çalışmalımısınız? → Yanlış

Soru eki ayrı yazılsa da kişi eki ona bitişik yazılır: “mi-y-im, mi-sin, mi-y-iz”.

16.4. Gereklilik Kipini Gelecek Zaman Sanmak

Yarın erkenden gelmelisin.

Cümledeki “yarın” sözcüğü gelecek zamanı düşündürür. Buna rağmen fiilin aldığı kip eki “-meli” olduğu için yüklem gereklilik kipindedir. Fiilin kipi, yalnızca zaman bildiren sözcüklere bakılarak belirlenmemelidir.

16.5. Tahmin Anlamını Gözden Kaçırmak

Işıkları açık olduğuna göre evde olmalı.

Bu cümlede “olmalı” sözü bir zorunluluk değil, güçlü tahmin bildirmektedir. Gereklilik kipinin cümleye kattığı anlam sorulduğunda bütün cümle dikkate alınmalıdır.

16.6. “Yapmamalı” ile “Yapmak Zorunda Değil” İfadelerini Aynı Sanmak

Bu iki yapı farklı anlamlar taşır:

• Buraya girmemelisin. → Buraya girmemen doğru veya gereklidir.
• Buraya girmek zorunda değilsin. → Buraya girme zorunluluğun yoktur.

Birinci cümlede eylemden kaçınma yönünde gereklilik, ikinci cümlede ise eylemi gerçekleştirme zorunluluğunun bulunmadığı anlatılır.

17. Gereklilik Kipi Konu Özeti

Gereklilik kipini bulmak için önce cümlenin çekimli fiili belirlenir. Ardından fiilde “-malı/-meli” eki aranır ve kişi eki ayrılır. Kipin cümleye kattığı özel anlamı bulmak içinse cümlenin tamamı değerlendirilir.

18. Açıklamalı Mini Test

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereklilik kipi kullanılmıştır?

A) Yarın erkenden yola çıkacağız.
B) Biraz daha sabırlı olmalısın.
C) Keşke bizimle gelsen.
D) Pencereyi hemen aç.
E) Her sabah yürüyüş yapar.

Cevap: B

Açıklama: “Olmalısın” fiilindeki “-malı” eki gereklilik kipidir.

Soru 2: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereklilik kipi güçlü tahmin anlamında kullanılmıştır?

A) Sınava düzenli çalışmalısın.
B) Bu belgeyi bugün teslim etmelisiniz.
C) Işıkları yandığına göre evde olmalı.
D) Yolda yüksek sesle konuşmamalıyız.
E) Herkes kurallara uymalı.

Cevap: C

Açıklama: “Evde olmalı” sözü, belirtilerden hareketle yapılan güçlü bir tahmini anlatmaktadır.

Soru 3: “Bu kadar önemli bir kararı aceleyle vermemeliyiz.” cümlesindeki çekimli fiilin eklerine doğru ayrılışı hangisidir?

A) ver-me-meli-yiz
B) ver-mem-eli-yiz
C) ver-me-mel-iyiz
D) verme-meli-yiz
E) ver-meli-me-yiz

Cevap: A

Açıklama: “Ver-” fiil kökü, “-me” olumsuzluk eki, “-meli” gereklilik kipi, “-yiz” ise birinci çoğul kişi ekidir.

Soru 4: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-malı/-meli” eki bir fiile gelmemiştir?

A) Bu konuyu yeniden düşünmeliyiz.
B) Sabahları erken kalkmalısın.
C) Masada elmalı bir turta vardı.
D) Kurallara dikkat etmelisiniz.
E) Daha açık konuşmalılar.

Cevap: C

Açıklama: “Elmalı” sözcüğü “elma içeren” anlamında kullanılan bir sıfattır; gereklilik kipli fiil değildir.

Soru 5: Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Biraz dinlenmelisin. — Öğüt
B) Burada koşmamalısınız. — Uyarı
C) Şimdiye kadar varmış olmalı. — Güçlü tahmin
D) Formu eksiksiz doldurmalısınız. — Zorunluluk
E) Seni daha önce aramalıydım. — Gelecek zaman

Cevap: E

Açıklama: “Aramalıydım” geçmişte yapılması gerektiği hâlde yapılmamış bir işi ve buna bağlı pişmanlığı anlatır. Gelecek zaman bildirmez.

19. Sık Sorulan Sorular

20. Sonuç

Gereklilik kipi, fiillere getirilen “-malı/-meli” ekiyle kurulur ve bir eylemin yapılmasını gerekli gösterir. Kişi ekleriyle çekimlenebilir; olumlu, olumsuz ve soru biçimlerinde kullanılabilir. Temel görevi gereklilik bildirmek olsa da bağlama göre zorunluluk, öğüt, öneri, uyarı, beklenti, güçlü tahmin veya pişmanlık anlamı taşıyabilir.

Bir cümlede gereklilik kipini doğru belirlemek için önce fiilin aldığı ekler ayrılmalı, ardından cümlenin bütünündeki anlam incelenmelidir. Özellikle “-malı/-meli” ekinin her zaman kesin bir zorunluluk bildirmediği ve içinde bu sesler bulunan her sözcüğün gereklilik kipli olmadığı unutulmamalıdır.