Olumlu Cümle Nedir? Nasıl Anlaşılır? Örneklerle Anlatım

“Takım final maçını kaybetti.” cümlesi olumlu mu, olumsuz mu?

“Kaybetmek” istenmeyen bir durumu anlattığı için bu cümle ilk bakışta olumsuz görünebilir. Oysa dil bilgisinde ölçüt, olayın iyi ya da kötü olması değildir. Yüklemde bildirilen yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. Takım gerçekten kaybettiğine göre bu cümle olumludur.

Olumlu cümle, fiil cümlelerinde bildirilen işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğini ya da gerçekleşeceğini; isim cümlelerinde ise sözü edilen varlık, özellik veya durumun mevcut olduğunu bildiren cümledir. Olumlu cümleyi doğru belirleyebilmek için sözcüklerin çağrıştırdığı duyguya değil, cümlenin taşıdığı yargıya bakmak gerekir.

İçindekiler

1. Olumlu Cümle Nedir?
2. Bir Cümlenin Olumlu Olduğu Nasıl Anlaşılır?
3. Olumlu Cümle Örnekleri
4. Fiil ve İsim Cümlelerinde Olumluluk Nasıl Belirlenir?
5. Olumsuz Bir Durum Anlatan Cümle Olumlu Olabilir mi?
6. Biçimce Olumsuz, Anlamca Olumlu Cümleler
7. Olumlu ve Olumsuz Cümle Nasıl Ayırt Edilir?
8. Olumlu Cümleyi Bulurken Nelere Dikkat Edilir?
9. Kendinizi Deneyin: Hangileri Olumlu?

1. Olumlu Cümle Nedir?

Cümleler, taşıdıkları yargının anlam özelliğine göre farklı gruplarda incelenebilir. Bu sınıflandırmanın bütünü Anlamına Göre Cümleler konusunda ele alınır. Olumlu cümlede temel ölçüt, yüklemin bildirdiği yargının olumsuzlanmamış olmasıdır.

Ece kitabı dün bitirdi.

Bu cümlede “bitirme” işi gerçekleşmiştir. Dolayısıyla cümle olumludur.

Bahçede eski bir kuyu var.

Burada bir eylemin gerçekleşmesinden değil, bir varlığın mevcut olmasından söz edilmektedir. Bu nedenle cümle yine olumludur.

Olumlu cümle yalnızca geçmişte gerçekleşmiş eylemleri anlatmaz:

Yarın seni arayacağım.

Arama işi henüz gerçekleşmemiştir ancak gelecekte gerçekleşeceği bildirilmektedir. Yargı olumsuzlanmadığı için bu da olumlu bir cümledir.

Buradaki “olumlu” sözcüğü günlük dildeki “iyi, güzel, yararlı, sevindirici” anlamıyla karıştırılmamalıdır. Dil bilgisinde olumluluk, anlatılan olayın bizde bıraktığı etkiyle değil, cümlenin bildirdiği yargıyla ilgilidir.

2. Bir Cümlenin Olumlu Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Bir cümlenin olumlu olup olmadığını belirlerken önce Yüklem bulunmalı, ardından yüklemin bildirdiği yargı değerlendirilmelidir.

Şu cümleyi inceleyelim:

Öğrenciler soruyu kısa sürede çözdü.

Yüklem “çözdü” sözcüğüdür. Çözme işi gerçekleşmiştir. Dolayısıyla cümle olumludur.

Başka bir örneğe bakalım:

Bu sokak geceleri çok sessizdir.

Bu kez yüklem bir eylem bildirmiyor; sokağa ait bir özellik ifade ediyor. “Sokağın sessiz olduğu” yargısı olumsuzlanmadığı için cümle olumludur.

Olumlu cümleyi belirlerken şu yolu izlemek işi kolaylaştırır:

Yüklemi bul → yüklemin bildirdiği yargıyı belirle → bu yargının gerçekleştiği, gerçekleşeceği ya da mevcut olduğu bildiriliyor mu diye kontrol et.

Ancak yalnızca -ma/-me, “değil” veya “yok” gibi olumsuzluk unsurlarını aramak her zaman yeterli değildir. Bazı cümleler biçimce olumsuz görünmelerine rağmen anlam bakımından olumlu olabilir.

3. Olumlu Cümle Örnekleri

Olumlu cümleler yalnızca tek bir yüklem türüyle veya zamanla kurulmaz. Geçmişte gerçekleşen, şu anda devam eden ya da gelecekte gerçekleşeceği bildirilen eylemler olumlu cümle oluşturabilir.

Zeynep sabah erkenden uyandı.
Uyanma eylemi gerçekleşmiştir.

Çocuklar bahçede oynuyor.
Oynama eyleminin şu anda gerçekleştiği bildirilmektedir.

Yarın birlikte müzeye gideceğiz.
Gitme eyleminin gelecekte gerçekleşeceği bildirilmektedir.

Bu çanta oldukça ağır.
Çantaya ait bir özellik olumsuzlanmadan bildirilmektedir.

Sınıfta yirmi öğrenci var.
Öğrencilerin sınıfta bulunduğu belirtilmektedir.

10 olumlu cümle örneği

Farklı kullanımları birlikte görmek, olumlu cümleyi daha kolay ayırt etmeyi sağlar:

1. Mert pencereyi açtı.
2. Kuşlar ağacın dallarında ötüyor.
3. Yarın yeni projeye başlayacağız.
4. Bu kitabın dili oldukça akıcı.
5. Dolapta birkaç şişe su var.
6. Otobüs durağa zamanında ulaştı.
7. Gece boyunca şiddetli yağmur yağdı.
8. Fırtınada bahçedeki eski ağaç devrildi.
9. Takım son dakikada maçı kaybetti.
10. Haberi duyunca çok üzüldü.

Son üç cümle özellikle dikkat çekicidir. “Devrilmek”, “kaybetmek” ve “üzülmek” istenmeyen durumları anlatabilir. Buna rağmen bu cümlelerde söz konusu olay ve durumların gerçekleştiği bildirildiği için cümleler dil bilgisi bakımından olumludur.

4. Fiil ve İsim Cümlelerinde Olumluluk Nasıl Belirlenir?

Olumluluğun temel mantığı değişmez ancak yüklemin türüne göre değerlendirme biçimi farklılaşabilir.

Bir Fiil Cümlesi içinde yüklem çekimli fiildir. Bu nedenle bildirilen işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğine ya da gerçekleşeceğine bakılır.

Kedi pencerenin önünde uyuyor.

“Uyuma” durumu gerçekleşmektedir. Cümle olumludur.

Tren saat dokuzda hareket edecek.

Hareket etme eylemi henüz gerçekleşmemiş olsa da gerçekleşeceği bildirilmektedir. Bu nedenle cümle olumludur.

İsim Cümlesi ise bir varlığı, özelliği veya durumu bildirebilir:

Hava bugün serin.

Havanın serin olduğu bildirilmektedir.

Bu bina oldukça eskiydi.

Binanın eski olduğu belirtilmektedir. “Eski” sözcüğünün olumlu ya da olumsuz bir çağrışım oluşturması sonucu değiştirmez.

Buna karşılık:

Bahçede kimse yok.

cümlesinde bir varlığın bulunmadığı bildirildiği için cümle olumsuzdur.

Bu nedenle yüklemin türünü bilmek olumlu cümleyi çözmeyi kolaylaştırsa da son karar yine yüklemin taşıdığı yargıya göre verilmelidir.

5. Olumsuz Bir Durum Anlatan Cümle Olumlu Olabilir mi?

Evet. Olumlu cümle konusunda en sık karıştırılan noktalardan biri budur.

Şu iki cümleye bakalım:

Takım maçı kazandı.

Takım maçı kaybetti.

İlk cümle sevindirici, ikinci cümle ise istenmeyen bir sonucu anlatıyor olabilir. Buna rağmen iki cümle de dil bilgisi bakımından olumludur.

İlkinde kazanma, ikincisinde kaybetme eylemi gerçekleşmiştir.

Aynı durum başka örneklerde de görülebilir:

Telefon yere düştü.

Düşme gerçekleşmiştir → olumlu

Fırtına çatıyı uçurdu.

Uçurma eylemi gerçekleşmiştir → olumlu

Çocuk kötü habere çok üzüldü.

Üzülme durumu gerçekleşmiştir → olumlu

Şimdi küçük bir değişiklik yapalım:

Telefon yere düşmedi.

Bu kez düşme eyleminin gerçekleşmediği bildirilmektedir. Dolayısıyla cümle olumsuzdur.

Buradan çıkarılacak temel kural oldukça nettir:

Bir olayın kötü olması başka, cümlenin olumsuz olması başkadır.

“Kaybetmek, düşmek, üzülmek, kırılmak” gibi sözcüklerin anlamca istenmeyen durumları ifade etmesi, içinde bulundukları cümleyi kendiliğinden olumsuz yapmaz.

6. Biçimce Olumsuz, Anlamca Olumlu Cümleler

Bazı cümlelerde biçim ve anlam aynı yönde değildir. Cümlede olumsuzluk bildiren unsurlar bulunduğu hâlde cümlenin bütünü olumlu bir yargı taşıyabilir.

Seni anlamıyor değilim.

Cümlede hem fiilin olumsuz biçimi hem de “değil” sözcüğü bulunmaktadır. Fakat cümlenin anlamı:

Seni anlıyorum.

şeklindedir.

Dolayısıyla bu cümle biçimce olumsuz, anlamca olumludur.

Bir başka örnek:

Bu konuyu bilmiyor değil.

Bu cümlede anlatılmak istenen kişinin konuyu bilmediği değil, aksine bildiğidir.

OGM’nin cümle türleri materyallerinde de olumlu cümleler “biçimce ve anlamca olumlu” ve “biçimce olumsuz, anlamca olumlu” biçiminde ayrılmaktadır.

Bu nedenle cümlede yalnızca bir olumsuzluk eki veya “değil” sözcüğü görmekle yetinilmemeli; cümlenin bütünüyle hangi yargıyı taşıdığı değerlendirilmelidir.

7. Olumlu ve Olumsuz Cümle Nasıl Ayırt Edilir?

Olumlu ve olumsuz cümleler arasındaki temel ayrım, yüklemde bildirilen yargının gerçekleşmesi ya da gerçekleşmemesi üzerinden kurulabilir.

İlk sütunda iş, oluş, durum veya varlık olumlu biçimde bildirilmiştir. İkinci sütunda ise aynı yargılar olumsuzlanmıştır.

Olumsuzluğun -ma/-me, “değil”, “yok” ve diğer yapılarla nasıl kurulduğu [Olumsuz Cümle] konusunda ayrıntılı biçimde ele alınır.

Burada başka bir noktayı da gözden kaçırmamak gerekir: Bir cümle aynı anda farklı ölçütlere göre farklı türlere girebilir.

Bu sabah erkenden geldi çocuklar.

Bu cümle anlamına göre olumlu, yüklemin yerine göre ise devrik bir cümledir.

Bu durum bir çelişki değildir. Cümle Türleri belirlenirken yüklemin türü, yüklemin yeri, cümlenin anlamı ve yapısı gibi farklı ölçütler kullanılır. Bu nedenle soru çözerken önce cümlenin hangi ölçüte göre sınıflandırıldığını belirlemek gerekir.

8. Olumlu Cümleyi Bulurken Nelere Dikkat Edilir?

Olumlu cümleleri belirlerken en büyük hata, cümlenin bütününü değerlendirmek yerine tek bir sözcüğün anlamından hareket etmektir.

Şu iki örnek bunu açıkça gösterir:

Sınavı kaybetti.

“Kaybetmek” istenmeyen bir durumu anlatır. Fakat kaybetme eylemi gerçekleşmiştir. Cümle olumludur.

Sınavı kazanmadı.

“Kazanmak” olumlu çağrışımlı bir sözcüktür. Ancak kazanma eyleminin gerçekleşmediği bildirilmektedir. Cümle olumsuzdur.

Bir başka hata da “değil” sözcüğünü görür görmez cümleyi olumsuz kabul etmektir:

Onu tanımıyor değilim.

Cümlenin gerçek anlamı **“Onu tanıyorum.”**dur. Dolayısıyla biçim ve anlam birlikte değerlendirilmelidir.

Benzer şekilde bir sözcükte görülen -ma/-me biçimi de her durumda olumsuzluk eki olarak değerlendirilmemelidir. Örneğin:

Yüzme insan vücudundaki birçok kası çalıştırır.

Buradaki “yüzme” sözcüğünde bulunan -me, fiili olumsuz yapmamıştır; sözcük bir eylem adı olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla eki görüp doğrudan “olumsuz cümle” sonucuna ulaşmak yanlış olur.

Kısacası olumlu cümleyi belirlerken en güvenli yöntem:

Yüklemi bulmak, yüklemin bildirdiği yargıyı anlamak ve cümlenin bütününü değerlendirmektir.

9. Kendinizi Deneyin: Hangileri Olumlu?

Aşağıdaki cümleleri, kullanılan sözcüklerin çağrışımına değil yüklemin bildirdiği yargıya göre değerlendirin.

1. Yağmur sabaha kadar sürdü.

Cevap: Olumlu.
Yağmurun sürmesi gerçekleşmiştir.

2. Ece bu sabah kahvaltı yapmadı.

Cevap: Olumsuz.
Kahvaltı yapma eyleminin gerçekleşmediği bildirilmektedir.

3. Onun söylediklerini bilmiyor değilim.

Cevap: Anlamca olumlu.
Cümle, “Onun söylediklerini biliyorum.” anlamındadır.

4. Dolapta hiç süt yok.

Cevap: Olumsuz.
Sütün bulunmadığı bildirilmektedir.

5. Fırtınada birkaç ağaç devrildi.

Cevap: Olumlu.
Devrilme istenmeyen bir olay olsa da gerçekleşmiştir.

6. Bu oda oldukça geniş.

Cevap: Olumlu.
Odanın geniş olduğu bildirilmektedir.

Olumlu cümleyi belirlerken akılda tutulması gereken temel ayrım budur: “Olumlu” sözcüğü olayın iyi olduğunu değil, cümlede bildirilen yargının olumlu biçimde kurulduğunu gösterir. Bu nedenle doğru çözüm için tek tek sözcüklerden önce yükleme, ardından cümlenin bütün olarak taşıdığı anlama bakılmalıdır.

Kaynaklar

OGM Materyal – Türk Dili ve Edebiyatı 10, Kavram Öğretimi: Anlamlarına Göre Cümleler

OGM Materyal – TYT Türkçe Konu Özeti: Cümle Türleri